Parva.Adhyaya 7.163

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवमुपाद्रवत्रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्निव मेदिनीम्

tato duḥśāsanaḥ kruddhaḥ sahadevamupādravatrathavegena tīvreṇa kampayanniva medinīm

तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनःमाद्रीसुतः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणमच्छिनत्

tasyāpatata evāśu bhallenāmitrakarśanaḥmādrīsutaḥ śiro yantuḥ saśirastrāṇamacchinat

नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश्चन सैनिकःहृतोत्तमाङ्गमाशुत्वात्सहदेवेन बुद्धवान्

nainaṃ duḥśāsanaḥ sūtaṃ nāpi kaścana sainikaḥhṛtottamāṅgamāśutvātsahadevena buddhavān

यदा त्वसंगृहीतत्वात्प्रयान्त्यश्वा यथासुखम्ततो दुःशासनः सूतं बुद्धवान्गतचेतसम्

yadā tvasaṃgṛhītatvātprayāntyaśvā yathāsukhamtato duḥśāsanaḥ sūtaṃ buddhavāngatacetasam

स हयान्संनिगृह्याजौ स्वयं हयविशारदःयुयुधे रथिनां श्रेष्ठश्चित्रं लघु च सुष्ठु च

sa hayānsaṃnigṛhyājau svayaṃ hayaviśāradaḥyuyudhe rathināṃ śreṣṭhaścitraṃ laghu ca suṣṭhu ca

तदस्यापूजयन्कर्म स्वे परे चैव संयुगेहतसूतरथेनाजौ व्यचरद्यदभीतवत्

tadasyāpūjayankarma sve pare caiva saṃyugehatasūtarathenājau vyacaradyadabhītavat

सहदेवस्तु तानश्वांस्तीक्ष्णैर्बाणैरवाकिरत्पीड्यमानाः शरैश्चाशु प्राद्रवंस्ते ततस्ततः

sahadevastu tānaśvāṃstīkṣṇairbāṇairavākiratpīḍyamānāḥ śaraiścāśu prādravaṃste tatastataḥ

स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्ससर्ज शरासनम्धनुषा कर्म कुर्वंस्तु रश्मीन्स पुनरुत्सृजत्

sa raśmiṣu viṣaktatvādutsasarja śarāsanamdhanuṣā karma kurvaṃstu raśmīnsa punarutsṛjat

छिद्रेषु तेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रोऽभ्यवाकिरत्परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्तरमवापतत्

chidreṣu teṣu taṃ bāṇairmādrīputro'bhyavākiratparīpsaṃstvatsutaṃ karṇastadantaramavāpatat

वृकोदरस्ततः कर्णं त्रिभिर्भल्लैः समाहितैःआकर्णपूर्णैरभ्यघ्नन्बाह्वोरुरसि चानदत्

vṛkodarastataḥ karṇaṃ tribhirbhallaiḥ samāhitaiḥākarṇapūrṇairabhyaghnanbāhvorurasi cānadat

संन्यवर्तत तं कर्णः संघट्टित इवोरगःतदभूत्तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस्तदा

saṃnyavartata taṃ karṇaḥ saṃghaṭṭita ivoragaḥtadabhūttumulaṃ yuddhaṃ bhīmarādheyayostadā

तौ वृषाविव संक्रुद्धौ विवृत्तनयनावुभौवेगेन महतान्योन्यं संरब्धावभिपेततुः

tau vṛṣāviva saṃkruddhau vivṛttanayanāvubhauvegena mahatānyonyaṃ saṃrabdhāvabhipetatuḥ

अभिसंश्लिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयोःअभिन्नशरपातत्वाद्गदायुद्धमवर्तत

abhisaṃśliṣṭayostatra tayorāhavaśauṇḍayoḥabhinnaśarapātatvādgadāyuddhamavartata

गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम्बिभेदाशु तदा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

gadayā bhīmasenastu karṇasya rathakūbarambibhedāśu tadā rājaṃstadadbhutamivābhavat

ततो भीमस्य राधेयो गदामादाय वीर्यवान्अवासृजद्रथे तां तु बिभेद गदया गदाम्

tato bhīmasya rādheyo gadāmādāya vīryavānavāsṛjadrathe tāṃ tu bibheda gadayā gadām

ततो भीमः पुनर्गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर्गदाम्तां शरैर्दशभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुसमाहितैःप्रत्यविध्यत्पुनश्चान्यैः सा भीमं पुनराव्रजत्

tato bhīmaḥ punargurvīṃ cikṣepādhirathergadāmtāṃ śarairdaśabhiḥ karṇaḥ supuṅkhaiḥ susamāhitaiḥpratyavidhyatpunaścānyaiḥ sā bhīmaṃ punarāvrajat

तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजःपपात सारथिश्चास्य मुमोह गदया हतः

tasyāḥ pratinipātena bhīmasya vipulo dhvajaḥpapāta sārathiścāsya mumoha gadayā hataḥ

स कर्णे सायकानष्टौ व्यसृजत्क्रोधमूर्छितःध्वजे शरासने चैव शरावापे च भारत

sa karṇe sāyakānaṣṭau vyasṛjatkrodhamūrchitaḥdhvaje śarāsane caiva śarāvāpe ca bhārata

ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभिःऋष्यवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी

tataḥ punastu rādheyo hayānasya ratheṣubhiḥṛṣyavarṇāñjaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī

स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम्हरिर्यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामदरिंदमः

sa vipannaratho bhīmo nakulasyāpluto rathamhariryathā gireḥ śṛṅgaṃ samākrāmadariṃdamaḥ

तथा द्रोणार्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौआचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि

tathā droṇārjunau citramayudhyetāṃ mahārathauācāryaśiṣyau rājendra kṛtapraharaṇau yudhi

लघुसंधानयोगाभ्यां रथयोश्च रणेन चमोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च

laghusaṃdhānayogābhyāṃ rathayośca raṇena camohayantau manuṣyāṇāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca

उपारमन्त ते सर्वे योधास्माकं परे तथाअदृष्टपूर्वं पश्यन्तस्तद्युद्धं गुरुशिष्ययोः

upāramanta te sarve yodhāsmākaṃ pare tathāadṛṣṭapūrvaṃ paśyantastadyuddhaṃ guruśiṣyayoḥ

विचित्रान्पृतनामध्ये रथमार्गानुदीर्यतःअन्योन्यमपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदैषतुःपराक्रमं तयोर्योधा ददृशुस्तं सुविस्मिताः

vicitrānpṛtanāmadhye rathamārgānudīryataḥanyonyamapasavyaṃ ca kartuṃ vīrau tadaiṣatuḥparākramaṃ tayoryodhā dadṛśustaṃ suvismitāḥ

तयोः समभवद्युद्धं द्रोणपाण्डवयोर्महत्आमिषार्थं महाराज गगने श्येनयोरिव

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ droṇapāṇḍavayormahatāmiṣārthaṃ mahārāja gagane śyenayoriva

यद्यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषयातत्तत्प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डवः

yadyaccakāra droṇastu kuntīputrajigīṣayātattatpratijaghānāśu prahasaṃstasya pāṇḍavaḥ

यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवस्य विशेषणेततः प्रादुश्चकारास्त्रमस्त्रमार्गविशारदः

yadā droṇo na śaknoti pāṇḍavasya viśeṣaṇetataḥ prāduścakārāstramastramārgaviśāradaḥ

ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यमथ वारुणम्मुक्तं मुक्तं द्रोणचापात्तज्जघान धनंजयः

aindraṃ pāśupataṃ tvāṣṭraṃ vāyavyamatha vāruṇammuktaṃ muktaṃ droṇacāpāttajjaghāna dhanaṃjayaḥ

अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डवःततोऽस्त्रैः परमैर्दिव्यैर्द्रोणः पार्थमवाकिरत्

astrāṇyastrairyadā tasya vidhivaddhanti pāṇḍavaḥtato'straiḥ paramairdivyairdroṇaḥ pārthamavākirat

यद्यदस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषयातस्यास्त्रस्य विघातार्थं तत्तत्स कुरुतेऽर्जुनः

yadyadastraṃ sa pārthāya prayuṅkte vijigīṣayātasyāstrasya vighātārthaṃ tattatsa kurute'rjunaḥ

स वध्यमानेष्वस्त्रेषु दिव्येष्वपि यथाविधिअर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत्

sa vadhyamāneṣvastreṣu divyeṣvapi yathāvidhiarjunenārjunaṃ droṇo manasaivābhyapūjayat

मेने चात्मानमधिकं पृथिव्यामपि भारततेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्यः समन्ततः

mene cātmānamadhikaṃ pṛthivyāmapi bhāratatena śiṣyeṇa sarvebhyaḥ śastravidbhyaḥ samantataḥ

वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम्यतमानोऽर्जुनं प्रीत्या प्रत्यवारयदुत्स्मयन्

vāryamāṇastu pārthena tathā madhye mahātmanāmyatamāno'rjunaṃ prītyā pratyavārayadutsmayan

ततोऽन्तरिक्षे देवाश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशःऋषयः सिद्धसंघाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया

tato'ntarikṣe devāśca gandharvāśca sahasraśaḥṛṣayaḥ siddhasaṃghāśca vyatiṣṭhanta didṛkṣayā

तदप्सरोभिराकीर्णं यक्षराक्षससंकुलम्श्रीमदाकाशमभवद्भूयो मेघाकुलं यथा

tadapsarobhirākīrṇaṃ yakṣarākṣasasaṃkulamśrīmadākāśamabhavadbhūyo meghākulaṃ yathā

तत्र स्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनःद्रोणस्य स्तवसंयुक्ताः पार्थस्य च महात्मनःविसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयत्सु दिशो दश

tatra smāntarhitā vāco vyacaranta punaḥ punaḥdroṇasya stavasaṃyuktāḥ pārthasya ca mahātmanaḥvisṛjyamāneṣvastreṣu jvālayatsu diśo daśa

नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम्न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मं ध्रुवमिदं परम्विचित्रमिदमाश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम्

naivedaṃ mānuṣaṃ yuddhaṃ nāsuraṃ na ca rākṣasamna daivaṃ na ca gāndharvaṃ brāhmaṃ dhruvamidaṃ paramvicitramidamāścaryaṃ na no dṛṣṭaṃ na ca śrutam

अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्यति पाण्डवःनानयोरन्तरं द्रष्टुं शक्यमस्त्रेण केनचित्

ati pāṇḍavamācāryo droṇaṃ cāpyati pāṇḍavaḥnānayorantaraṃ draṣṭuṃ śakyamastreṇa kenacit

यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानमात्मनातत्र शक्योपमा कर्तुमन्यत्र तु न विद्यते

yadi rudro dvidhākṛtya yudhyetātmānamātmanātatra śakyopamā kartumanyatra tu na vidyate

ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण्डवेशौर्यमेकस्थमाचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे

jñānamekasthamācārye jñānaṃ yogaśca pāṇḍaveśauryamekasthamācārye balaṃ śauryaṃ ca pāṇḍave

नेमौ शक्यौ महेष्वासौ रणे क्षेपयितुं परैःइच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत्

nemau śakyau maheṣvāsau raṇe kṣepayituṃ paraiḥicchamānau punarimau hanyetāṃ sāmaraṃ jagat

इत्यब्रुवन्महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौअन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च संघशः

ityabruvanmahārāja dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhauantarhitāni bhūtāni prakāśāni ca saṃghaśaḥ

ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिःसंतापयन्रणे पार्थं भूतान्यन्तर्हितानि च

tato droṇo brāhmamastraṃ prāduścakre mahāmatiḥsaṃtāpayanraṇe pārthaṃ bhūtānyantarhitāni ca

ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमाववौ च विषमो वायुः सागराश्चापि चुक्षुभुः

tataścacāla pṛthivī saparvatavanadrumāvavau ca viṣamo vāyuḥ sāgarāścāpi cukṣubhuḥ

ततस्त्रासो महानासीत्कुरुपाण्डवसेनयोःसर्वेषां चैव भूतानामुद्यतेऽस्त्रे महात्मना

tatastrāso mahānāsītkurupāṇḍavasenayoḥsarveṣāṃ caiva bhūtānāmudyate'stre mahātmanā

ततः पार्थोऽप्यसंभ्रान्तस्तदस्त्रं प्रतिजघ्निवान्ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत्

tataḥ pārtho'pyasaṃbhrāntastadastraṃ pratijaghnivānbrahmāstreṇaiva rājendra tataḥ sarvamaśīśamat

यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वाततः संकुलयुद्धेन तद्युद्धं व्यकुलीकृतम्

yadā na gamyate pāraṃ tayoranyatarasya vātataḥ saṃkulayuddhena tadyuddhaṃ vyakulīkṛtam

नाज्ञायत ततः किंचित्पुनरेव विशां पतेप्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर्मृधे

nājñāyata tataḥ kiṃcitpunareva viśāṃ patepravṛtte tumule yuddhe droṇapāṇḍavayormṛdhe

शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैरिवाम्बरेन स्म संपतते कश्चिदन्तरिक्षचरस्तदा

śarajālaiḥ samākīrṇe meghajālairivāmbarena sma saṃpatate kaścidantarikṣacarastadā