Parva.Adhyaya 7.169

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

साङ्गा वेदा यथान्यायं येनाधीता महात्मनायस्मिन्साक्षाद्धनुर्वेदो ह्रीनिषेधे प्रतिष्ठितः

sāṅgā vedā yathānyāyaṃ yenādhītā mahātmanāyasminsākṣāddhanurvedo hrīniṣedhe pratiṣṭhitaḥ

तस्मिन्नाक्रुश्यति द्रोणे महर्षितनये तदानीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना

tasminnākruśyati droṇe maharṣitanaye tadānīcātmanā nṛśaṃsena kṣudreṇa gurughātinā

यस्य प्रसादात्कर्माणि कुर्वन्ति पुरुषर्षभाःअमानुषाणि संग्रामे देवैरसुकराणि च

yasya prasādātkarmāṇi kurvanti puruṣarṣabhāḥamānuṣāṇi saṃgrāme devairasukarāṇi ca

तस्मिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्षं पापकर्मिणःनामर्षं तत्र कुर्वन्ति धिक्क्षत्रं धिगमर्षितम्

tasminnākruśyati droṇe samakṣaṃ pāpakarmiṇaḥnāmarṣaṃ tatra kurvanti dhikkṣatraṃ dhigamarṣitam

पार्थाः सर्वे च राजानः पृथिव्यां ये धनुर्धराःश्रुत्वा किमाहुः पाञ्चाल्यं तन्ममाचक्ष्व संजय

pārthāḥ sarve ca rājānaḥ pṛthivyāṃ ye dhanurdharāḥśrutvā kimāhuḥ pāñcālyaṃ tanmamācakṣva saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

श्रुत्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाचः क्रूरकर्मणःतूष्णीं बभूवू राजानः सर्व एव विशां पते

śrutvā drupadaputrasya tā vācaḥ krūrakarmaṇaḥtūṣṇīṃ babhūvū rājānaḥ sarva eva viśāṃ pate

अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिह्मं प्रेक्ष्य च पार्षतम्सबाष्पमभिनिःश्वस्य धिग्धिग्धिगिति चाब्रवीत्

arjunastu kaṭākṣeṇa jihmaṃ prekṣya ca pārṣatamsabāṣpamabhiniḥśvasya dhigdhigdhigiti cābravīt

युधिष्ठिरश्च भीमश्च यमौ कृष्णस्तथापरेआसन्सुव्रीडिता राजन्सात्यकिरिदमब्रवीत्

yudhiṣṭhiraśca bhīmaśca yamau kṛṣṇastathāpareāsansuvrīḍitā rājansātyakiridamabravīt

नेहास्ति पुरुषः कश्चिद्य इमं पापपूरुषम्भाषमाणमकल्याणं शीघ्रं हन्यान्नराधमम्

nehāsti puruṣaḥ kaścidya imaṃ pāpapūruṣambhāṣamāṇamakalyāṇaṃ śīghraṃ hanyānnarādhamam

कथं च शतधा जिह्वा न ते मूर्धा च दीर्यतेगुरुमाक्रोशतः क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे

kathaṃ ca śatadhā jihvā na te mūrdhā ca dīryategurumākrośataḥ kṣudra na cādharmeṇa pātyase

याप्यस्त्वमसि पार्थैश्च सर्वैश्चान्धकवृष्णिभिःयत्कर्म कलुषं कृत्वा श्लाघसे जनसंसदि

yāpyastvamasi pārthaiśca sarvaiścāndhakavṛṣṇibhiḥyatkarma kaluṣaṃ kṛtvā ślāghase janasaṃsadi

अकार्यं तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरुं क्षिपन्वध्यस्त्वं न त्वयार्थोऽस्ति मुहूर्तमपि जीवता

akāryaṃ tādṛśaṃ kṛtvā punareva guruṃ kṣipanvadhyastvaṃ na tvayārtho'sti muhūrtamapi jīvatā

कस्त्वेतद्व्यवसेदार्यस्त्वदन्यः पुरुषाधमःनिगृह्य केशेषु वधं गुरोर्धर्मात्मनः सतः

kastvetadvyavasedāryastvadanyaḥ puruṣādhamaḥnigṛhya keśeṣu vadhaṃ gurordharmātmanaḥ sataḥ

सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निपातिताःयशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्य कुलपांसनम्

saptāvare tathā pūrve bāndhavāste nipātitāḥyaśasā ca parityaktāstvāṃ prāpya kulapāṃsanam

उक्तवांश्चापि यत्पार्थं भीष्मं प्रति नरर्षभम्तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना

uktavāṃścāpi yatpārthaṃ bhīṣmaṃ prati nararṣabhamtathānto vihitastena svayameva mahātmanā

तस्यापि तव सोदर्यो निहन्ता पापकृत्तमःनान्यः पाञ्चालपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्

tasyāpi tava sodaryo nihantā pāpakṛttamaḥnānyaḥ pāñcālaputrebhyo vidyate bhuvi pāpakṛt

स चापि सृष्टः पित्रा ते भीष्मस्यान्तकरः किलशिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मनः

sa cāpi sṛṣṭaḥ pitrā te bhīṣmasyāntakaraḥ kilaśikhaṇḍī rakṣitastena sa ca mṛtyurmahātmanaḥ

पाञ्चालाश्चलिता धर्मात्क्षुद्रा मित्रगुरुद्रुहःत्वां प्राप्य सहसोदर्यं धिक्कृतं सर्वसाधुभिः

pāñcālāścalitā dharmātkṣudrā mitragurudruhaḥtvāṃ prāpya sahasodaryaṃ dhikkṛtaṃ sarvasādhubhiḥ

पुनश्चेदीदृशीं वाचं मत्समीपे वदिष्यसिशिरस्ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया

punaścedīdṛśīṃ vācaṃ matsamīpe vadiṣyasiśiraste pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā

सात्वतेनैवमाक्षिप्तः पार्षतः परुषाक्षरम्संरब्धः सात्यकिं प्राह संक्रुद्धः प्रहसन्निव

sātvatenaivamākṣiptaḥ pārṣataḥ paruṣākṣaramsaṃrabdhaḥ sātyakiṃ prāha saṃkruddhaḥ prahasanniva

श्रूयते श्रूयते चेति क्षम्यते चेति माधवन चानार्य शुभं साधुं पुरुषं क्षेप्तुमर्हसि

śrūyate śrūyate ceti kṣamyate ceti mādhavana cānārya śubhaṃ sādhuṃ puruṣaṃ kṣeptumarhasi

क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापोऽर्हति क्षमाम्क्षमावन्तं हि पापात्मा जितोऽयमिति मन्यते

kṣamā praśasyate loke na tu pāpo'rhati kṣamāmkṣamāvantaṃ hi pāpātmā jito'yamiti manyate

स त्वं क्षुद्रसमाचारो नीचात्मा पापनिश्चयःआ केशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि

sa tvaṃ kṣudrasamācāro nīcātmā pāpaniścayaḥā keśāgrānnakhāgrācca vaktavyo vaktumicchasi

यः स भूरिश्रवाश्छिन्ने भुजे प्रायगतस्त्वयावार्यमाणेन निहतस्ततः पापतरं नु किम्

yaḥ sa bhūriśravāśchinne bhuje prāyagatastvayāvāryamāṇena nihatastataḥ pāpataraṃ nu kim

व्यूहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगेविसृष्टशस्त्रो निहतः किं तत्र क्रूर दुष्कृतम्

vyūhamāno mayā droṇo divyenāstreṇa saṃyugevisṛṣṭaśastro nihataḥ kiṃ tatra krūra duṣkṛtam

अयुध्यमानं यस्त्वाजौ तथा प्रायगतं मुनिम्छिन्नबाहुं परैर्हन्यात्सात्यके स कथं भवेत्

ayudhyamānaṃ yastvājau tathā prāyagataṃ munimchinnabāhuṃ parairhanyātsātyake sa kathaṃ bhavet

निहत्य त्वां यदा भूमौ स विक्रामति वीर्यवान्किं तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तमः

nihatya tvāṃ yadā bhūmau sa vikrāmati vīryavānkiṃ tadā na nihaṃsyenaṃ bhūtvā puruṣasattamaḥ

त्वया पुनरनार्येण पूर्वं पार्थेन निर्जितःयदा तदा हतः शूरः सौमदत्तिः प्रतापवान्

tvayā punaranāryeṇa pūrvaṃ pārthena nirjitaḥyadā tadā hataḥ śūraḥ saumadattiḥ pratāpavān

यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्किरञ्शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्यहम्

yatra yatra tu pāṇḍūnāṃ droṇo drāvayate camūmkirañśarasahasrāṇi tatra tatra prayāmyaham

स त्वमेवंविधं कृत्वा कर्म चाण्डालवत्स्वयम्वक्तुमिच्छसि वक्तव्यः कस्मान्मां परुषाण्यथ

sa tvamevaṃvidhaṃ kṛtvā karma cāṇḍālavatsvayamvaktumicchasi vaktavyaḥ kasmānmāṃ paruṣāṇyatha

कर्ता त्वं कर्मणोग्रस्य नाहं वृष्णिकुलाधमपापानां च त्वमावासः कर्मणां मा पुनर्वद

kartā tvaṃ karmaṇograsya nāhaṃ vṛṣṇikulādhamapāpānāṃ ca tvamāvāsaḥ karmaṇāṃ mā punarvada

जोषमास्स्व न मां भूयो वक्तुमर्हस्यतः परम्अधरोत्तरमेतद्धि यन्मा त्वं वक्तुमिच्छसि

joṣamāssva na māṃ bhūyo vaktumarhasyataḥ paramadharottarametaddhi yanmā tvaṃ vaktumicchasi

अथ वक्ष्यसि मां मौर्ख्याद्भूयः परुषमीदृशम्गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्

atha vakṣyasi māṃ maurkhyādbhūyaḥ paruṣamīdṛśamgamayiṣyāmi bāṇaistvāṃ yudhi vaivasvatakṣayam

न चैव मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्यतेतेषामपि ह्यधर्मेण चेष्टितं शृणु यादृशम्

na caiva mūrkha dharmeṇa kevalenaiva śakyateteṣāmapi hyadharmeṇa ceṣṭitaṃ śṛṇu yādṛśam

वञ्चितः पाण्डवः पूर्वमधर्मेण युधिष्ठिरःद्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके

vañcitaḥ pāṇḍavaḥ pūrvamadharmeṇa yudhiṣṭhiraḥdraupadī ca parikliṣṭā tathādharmeṇa sātyake

प्रव्राजिता वनं सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णयासर्वस्वमपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश

pravrājitā vanaṃ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayāsarvasvamapakṛṣṭaṃ ca tathādharmeṇa bāliśa

अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराजः परैरितःइतोऽप्यधर्मेण हतो भीष्मः कुरुपितामहःभूरिश्रवा ह्यधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः

adharmeṇāpakṛṣṭaśca madrarājaḥ parairitaḥito'pyadharmeṇa hato bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥbhūriśravā hyadharmeṇa tvayā dharmavidā hataḥ

एवं परैराचरितं पाण्डवेयैश्च संयुगेरक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ञैरपि सात्वत

evaṃ parairācaritaṃ pāṇḍaveyaiśca saṃyugerakṣamāṇairjayaṃ vīrairdharmajñairapi sātvata

दुर्ज्ञेयः परमो धर्मस्तथाधर्मः सुदुर्विदःयुध्यस्व कौरवैः सार्धं मा गाः पितृनिवेशनम्

durjñeyaḥ paramo dharmastathādharmaḥ sudurvidaḥyudhyasva kauravaiḥ sārdhaṃ mā gāḥ pitṛniveśanam

एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि चश्रावितः सात्यकिः श्रीमानाकम्पित इवाभवत्

evamādīni vākyāni krūrāṇi paruṣāṇi caśrāvitaḥ sātyakiḥ śrīmānākampita ivābhavat

तच्छ्रुत्वा क्रोधताम्राक्षः सात्यकिस्त्वाददे गदाम्विनिःश्वस्य यथा सर्पः प्रणिधाय रथे धनुः

tacchrutvā krodhatāmrākṣaḥ sātyakistvādade gadāmviniḥśvasya yathā sarpaḥ praṇidhāya rathe dhanuḥ

ततोऽभिपत्य पाञ्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत्न त्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्

tato'bhipatya pāñcālyaṃ saṃrambheṇedamabravītna tvāṃ vakṣyāmi paruṣaṃ haniṣye tvāṃ vadhakṣamam

तमापतन्तं सहसा महाबलममर्षणम्पाञ्चाल्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम्

tamāpatantaṃ sahasā mahābalamamarṣaṇampāñcālyāyābhisaṃkruddhamantakāyāntakopamam

चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबलःअवप्लुत्य रथात्तूर्णं बाहुभ्यां समवारयत्

codito vāsudevena bhīmaseno mahābalaḥavaplutya rathāttūrṇaṃ bāhubhyāṃ samavārayat

द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बलीप्रस्कन्दमानमादाय जगाम बलिनं बलात्

dravamāṇaṃ tathā kruddhaṃ sātyakiṃ pāṇḍavo balīpraskandamānamādāya jagāma balinaṃ balāt

स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुंगवःनिगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वरः

sthitvā viṣṭabhya caraṇau bhīmena śinipuṃgavaḥnigṛhītaḥ pade ṣaṣṭhe balena balināṃ varaḥ

अवरुह्य रथात्तं तु ह्रियमाणं बलीयसाउवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशां पते

avaruhya rathāttaṃ tu hriyamāṇaṃ balīyasāuvāca ślakṣṇayā vācā sahadevo viśāṃ pate

अस्माकं पुरुषव्याघ्र मित्रमन्यन्न विद्यतेपरमन्धकवृष्णिभ्यः पाञ्चालेभ्यश्च माधव

asmākaṃ puruṣavyāghra mitramanyanna vidyateparamandhakavṛṣṇibhyaḥ pāñcālebhyaśca mādhava

तथैवान्धकवृष्णीनां तव चैव विशेषतःकृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते

tathaivāndhakavṛṣṇīnāṃ tava caiva viśeṣataḥkṛṣṇasya ca tathāsmatto mitramanyanna vidyate

पाञ्चालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्वताम्नान्यदस्ति परं मित्रं यथा पाण्डववृष्णयः

pāñcālānāṃ ca vārṣṇeya samudrāntāṃ vicinvatāmnānyadasti paraṃ mitraṃ yathā pāṇḍavavṛṣṇayaḥ

स भवानीदृशं मित्रं मन्यते च यथा भवान्भवन्तश्च यथास्माकं भवतां च तथा वयम्

sa bhavānīdṛśaṃ mitraṃ manyate ca yathā bhavānbhavantaśca yathāsmākaṃ bhavatāṃ ca tathā vayam

स एवं सर्वधर्मज्ञो मित्रधर्ममनुस्मरन्नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात्प्रशाम्य शिनिपुंगव

sa evaṃ sarvadharmajño mitradharmamanusmaranniyaccha manyuṃ pāñcālyātpraśāmya śinipuṃgava

पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां तव पार्षतःवयं क्षमयितारश्च किमन्यत्र शमाद्भवेत्

pārṣatasya kṣama tvaṃ vai kṣamatāṃ tava pārṣataḥvayaṃ kṣamayitāraśca kimanyatra śamādbhavet

प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिषपाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत्

praśāmyamāne śaineye sahadevena māriṣapāñcālarājasya sutaḥ prahasannidamabravīt

मुञ्च मुञ्च शिनेः पौत्रं भीम युद्धमदान्वितम्आसादयतु मामेष धराधरमिवानिलः

muñca muñca śineḥ pautraṃ bhīma yuddhamadānvitamāsādayatu māmeṣa dharādharamivānilaḥ

यावदस्य शितैर्बाणैः संरम्भं विनयाम्यहम्युद्धश्रद्धां च कौन्तेय जीवितस्य च संयुगे

yāvadasya śitairbāṇaiḥ saṃrambhaṃ vinayāmyahamyuddhaśraddhāṃ ca kaunteya jīvitasya ca saṃyuge

किं नु शक्यं मया कर्तुं कार्यं यदिदमुद्यतम्सुमहत्पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवाः

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ kāryaṃ yadidamudyatamsumahatpāṇḍuputrāṇāmāyāntyete hi kauravāḥ

अथ वा फल्गुनः सर्वान्वारयिष्यति संयुगेअहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकैः

atha vā phalgunaḥ sarvānvārayiṣyati saṃyugeahamapyasya mūrdhānaṃ pātayiṣyāmi sāyakaiḥ

मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवेउत्सृजैनमहं वैनमेष मां वा हनिष्यति

manyate chinnabāhuṃ māṃ bhūriśravasamāhaveutsṛjainamahaṃ vainameṣa māṃ vā haniṣyati

शृण्वन्पाञ्चालवाक्यानि सात्यकिः सर्पवच्छ्वसन्भीमबाह्वन्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली

śṛṇvanpāñcālavākyāni sātyakiḥ sarpavacchvasanbhīmabāhvantare sakto visphuratyaniśaṃ balī

त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्च मारिषयत्नेन महता वीरौ वारयामासतुस्ततः

tvarayā vāsudevaśca dharmarājaśca māriṣayatnena mahatā vīrau vārayāmāsatustataḥ

निवार्य परमेष्वासौ क्रोधसंरक्तलोचनौयुयुत्सवः परान्संख्ये प्रतीयुः क्षत्रियर्षभाः

nivārya parameṣvāsau krodhasaṃraktalocanauyuyutsavaḥ parānsaṃkhye pratīyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ