Parva.Adhyaya 7.170

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः स कदनं चक्रे रिपूणां द्रोणनन्दनःयुगान्ते सर्वभूतानां कालसृष्ट इवान्तकः

tataḥ sa kadanaṃ cakre ripūṇāṃ droṇanandanaḥyugānte sarvabhūtānāṃ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ

ध्वजद्रुमं शस्त्रशृङ्गं हतनागमहाशिलम्अश्वकिंपुरुषाकीर्णं शरासनलतावृतम्

dhvajadrumaṃ śastraśṛṅgaṃ hatanāgamahāśilamaśvakiṃpuruṣākīrṇaṃ śarāsanalatāvṛtam

शूलक्रव्यादसंघुष्टं भूतयक्षगणाकुलम्निहत्य शात्रवान्भल्लैः सोऽचिनोद्देहपर्वतम्

śūlakravyādasaṃghuṣṭaṃ bhūtayakṣagaṇākulamnihatya śātravānbhallaiḥ so'cinoddehaparvatam

ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभःप्रतिज्ञां श्रावयामास पुनरेव तवात्मजम्

tato vegena mahatā vinadya sa nararṣabhaḥpratijñāṃ śrāvayāmāsa punareva tavātmajam

यस्माद्युध्यन्तमाचार्यं धर्मकञ्चुकमास्थितःमुञ्च शस्त्रमिति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

yasmādyudhyantamācāryaṃ dharmakañcukamāsthitaḥmuñca śastramiti prāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

तस्मात्संपश्यतस्तस्य द्रावयिष्यामि वाहिनीम्विद्राव्य सत्यं हन्तास्मि पापं पाञ्चाल्यमेव तु

tasmātsaṃpaśyatastasya drāvayiṣyāmi vāhinīmvidrāvya satyaṃ hantāsmi pāpaṃ pāñcālyameva tu

सर्वानेतान्हनिष्यामि यदि योत्स्यन्ति मां रणेसत्यं ते प्रतिजानामि परावर्तय वाहिनीम्

sarvānetānhaniṣyāmi yadi yotsyanti māṃ raṇesatyaṃ te pratijānāmi parāvartaya vāhinīm

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्तु वाहिनीं पर्यवर्तयत्सिंहनादेन महता व्यपोह्य सुमहद्भयम्

tacchrutvā tava putrastu vāhinīṃ paryavartayatsiṃhanādena mahatā vyapohya sumahadbhayam

ततः समागमो राजन्कुरुपाण्डवसेनयोःपुनरेवाभवत्तीव्रः पूर्णसागरयोरिव

tataḥ samāgamo rājankurupāṇḍavasenayoḥpunarevābhavattīvraḥ pūrṇasāgarayoriva

संरब्धा हि स्थिरीभूता द्रोणपुत्रेण कौरवाःउदग्राः पाण्डुपाञ्चाला द्रोणस्य निधनेन च

saṃrabdhā hi sthirībhūtā droṇaputreṇa kauravāḥudagrāḥ pāṇḍupāñcālā droṇasya nidhanena ca

तेषां परमहृष्टानां जयमात्मनि पश्यताम्संरब्धानां महावेगः प्रादुरासीद्रणाजिरे

teṣāṃ paramahṛṣṭānāṃ jayamātmani paśyatāmsaṃrabdhānāṃ mahāvegaḥ prādurāsīdraṇājire

यथा शिलोच्चये शैलः सागरे सागरो यथाप्रतिहन्येत राजेन्द्र तथासन्कुरुपाण्डवाः

yathā śiloccaye śailaḥ sāgare sāgaro yathāpratihanyeta rājendra tathāsankurupāṇḍavāḥ

ततः शङ्खसहस्राणि भेरीणामयुतानि चअवादयन्त संहृष्टाः कुरुपाण्डवसैनिकाः

tataḥ śaṅkhasahasrāṇi bherīṇāmayutāni caavādayanta saṃhṛṣṭāḥ kurupāṇḍavasainikāḥ

ततो निर्मथ्यमानस्य सागरस्येव निस्वनःअभवत्तस्य सैन्यस्य सुमहानद्भुतोपमः

tato nirmathyamānasya sāgarasyeva nisvanaḥabhavattasya sainyasya sumahānadbhutopamaḥ

प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिरस्त्रं नारायणं तदाअभिसंधाय पाण्डूनां पाञ्चालानां च वाहिनीम्

prāduścakre tato drauṇirastraṃ nārāyaṇaṃ tadāabhisaṃdhāya pāṇḍūnāṃ pāñcālānāṃ ca vāhinīm

प्रादुरासंस्ततो बाणा दीप्ताग्राः खे सहस्रशःपाण्डवान्भक्षयिष्यन्तो दीप्तास्या इव पन्नगाः

prādurāsaṃstato bāṇā dīptāgrāḥ khe sahasraśaḥpāṇḍavānbhakṣayiṣyanto dīptāsyā iva pannagāḥ

ते दिशः खं च सैन्यं च समावृण्वन्महाहवेमुहूर्ताद्भास्करस्येव राजँल्लोकं गभस्तयः

te diśaḥ khaṃ ca sainyaṃ ca samāvṛṇvanmahāhavemuhūrtādbhāskarasyeva rājam̐llokaṃ gabhastayaḥ

तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवाम्बरेऽमलेप्रादुरासन्महीपाल कार्ष्णायसमया गुडाः

tathāpare dyotamānā jyotīṃṣīvāmbare'maleprādurāsanmahīpāla kārṣṇāyasamayā guḍāḥ

चतुर्दिशं विचित्राश्च शतघ्न्योऽथ हुताशदाःचक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वतः

caturdiśaṃ vicitrāśca śataghnyo'tha hutāśadāḥcakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ

शस्त्राकृतिभिराकीर्णमतीव भरतर्षभदृष्ट्वान्तरिक्षमाविग्नाः पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः

śastrākṛtibhirākīrṇamatīva bharatarṣabhadṛṣṭvāntarikṣamāvignāḥ pāṇḍupāñcālasṛñjayāḥ

यथा यथा ह्ययुध्यन्त पाण्डवानां महारथाःतथा तथा तदस्त्रं वै व्यवर्धत जनाधिप

yathā yathā hyayudhyanta pāṇḍavānāṃ mahārathāḥtathā tathā tadastraṃ vai vyavardhata janādhipa

वध्यमानास्तथास्त्रेण तेन नारायणेन वैदह्यमानानलेनेव सर्वतोऽभ्यर्दिता रणे

vadhyamānāstathāstreṇa tena nārāyaṇena vaidahyamānānaleneva sarvato'bhyarditā raṇe

यथा हि शिशिरापाये दहेत्कक्षं हुताशनःतथा तदस्त्रं पाण्डूनां ददाह ध्वजिनीं प्रभो

yathā hi śiśirāpāye dahetkakṣaṃ hutāśanaḥtathā tadastraṃ pāṇḍūnāṃ dadāha dhvajinīṃ prabho

आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति चाभिभोजगाम परमं त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

āpūryamāṇenāstreṇa sainye kṣīyati cābhibhojagāma paramaṃ trāsaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

द्रवमाणं तु तत्सैन्यं दृष्ट्वा विगतचेतनम्मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रोऽब्रवीदिदम्

dravamāṇaṃ tu tatsainyaṃ dṛṣṭvā vigatacetanammadhyasthatāṃ ca pārthasya dharmaputro'bravīdidam

धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाञ्चालसेनयासात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतो गृहान्

dhṛṣṭadyumna palāyasva saha pāñcālasenayāsātyake tvaṃ ca gacchasva vṛṣṇyandhakavṛto gṛhān

वासुदेवोऽपि धर्मात्मा करिष्यत्यात्मनः क्षमम्उपदेष्टुं समर्थोऽयं लोकस्य किमुतात्मनः

vāsudevo'pi dharmātmā kariṣyatyātmanaḥ kṣamamupadeṣṭuṃ samartho'yaṃ lokasya kimutātmanaḥ

संग्रामस्तु न कर्तव्यः सर्वसैन्यान्ब्रवीमि वःअहं हि सह सोदर्यैः प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम्

saṃgrāmastu na kartavyaḥ sarvasainyānbravīmi vaḥahaṃ hi saha sodaryaiḥ pravekṣye havyavāhanam

भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामं भीरुदुस्तरम्अवसत्स्याम्यसलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे

bhīṣmadroṇārṇavaṃ tīrtvā saṃgrāmaṃ bhīrudustaramavasatsyāmyasalile sagaṇo drauṇigoṣpade

कामः संपद्यतामस्य बीभत्सोराशु मां प्रतिकल्याणवृत्त आचार्यो मया युधि निपातितः

kāmaḥ saṃpadyatāmasya bībhatsorāśu māṃ pratikalyāṇavṛtta ācāryo mayā yudhi nipātitaḥ

येन बालः स सौभद्रो युद्धानामविशारदःसमर्थैर्बहुभिः क्रूरैर्घातितो नाभिपालितः

yena bālaḥ sa saubhadro yuddhānāmaviśāradaḥsamarthairbahubhiḥ krūrairghātito nābhipālitaḥ

येनाविब्रुवता प्रश्नं तथा कृष्णा सभां गताउपेक्षिता सपुत्रेण दासभावं नियच्छती

yenāvibruvatā praśnaṃ tathā kṛṣṇā sabhāṃ gatāupekṣitā saputreṇa dāsabhāvaṃ niyacchatī

जिघांसुर्धार्तराष्ट्रश्च श्रान्तेष्वश्वेषु फल्गुनम्कवचेन तथा युक्तो रक्षार्थं सैन्धवस्य च

jighāṃsurdhārtarāṣṭraśca śrānteṣvaśveṣu phalgunamkavacena tathā yukto rakṣārthaṃ saindhavasya ca

येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पाञ्चालाः सत्यजिन्मुखाःकुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिताः

yena brahmāstraviduṣā pāñcālāḥ satyajinmukhāḥkurvāṇā majjaye yatnaṃ samūlā vinipātitāḥ

येन प्रव्राज्यमानाश्च राज्याद्वयमधर्मतःनिवार्यमाणेनास्माभिरनुगन्तुं तदेषिताः

yena pravrājyamānāśca rājyādvayamadharmataḥnivāryamāṇenāsmābhiranugantuṃ tadeṣitāḥ

योऽसावत्यन्तमस्मासु कुर्वाणः सौहृदं परम्हतस्तदर्थे मरणं गमिष्यामि सबान्धवः

yo'sāvatyantamasmāsu kurvāṇaḥ sauhṛdaṃ paramhatastadarthe maraṇaṃ gamiṣyāmi sabāndhavaḥ

एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशार्हस्त्वरितस्ततःनिवार्य सैन्यं बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्

evaṃ bruvati kaunteye dāśārhastvaritastataḥnivārya sainyaṃ bāhubhyāmidaṃ vacanamabravīt

शीघ्रं न्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश्चावरोहतएष योगोऽत्र विहितः प्रतिघातो महात्मना

śīghraṃ nyasyata śastrāṇi vāhebhyaścāvarohataeṣa yogo'tra vihitaḥ pratighāto mahātmanā

द्विपाश्वस्यन्दनेभ्यश्च क्षितिं सर्वेऽवरोहतएवमेतन्न वो हन्यादस्त्रं भूमौ निरायुधान्

dvipāśvasyandanebhyaśca kṣitiṃ sarve'varohataevametanna vo hanyādastraṃ bhūmau nirāyudhān

यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्यस्त्रबलं प्रतितथा तथा भवन्त्येते कौरवा बलवत्तराः

yathā yathā hi yudhyante yodhā hyastrabalaṃ pratitathā tathā bhavantyete kauravā balavattarāḥ

निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्योऽवरुह्य येतान्नैतदस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान्

nikṣepsyanti ca śastrāṇi vāhanebhyo'varuhya yetānnaitadastraṃ saṃgrāme nihaniṣyati mānavān

ये त्वेतत्प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह केचननिहनिष्यति तान्सर्वान्रसातलगतानपि

ye tvetatpratiyotsyanti manasāpīha kecananihaniṣyati tānsarvānrasātalagatānapi

ते वचस्तस्य तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य भारतईषुः सर्वेऽस्त्रमुत्स्रष्टुं मनोभिः करणेन च

te vacastasya tacchrutvā vāsudevasya bhārataīṣuḥ sarve'stramutsraṣṭuṃ manobhiḥ karaṇena ca

तत उत्स्रष्टुकामांस्तानस्त्राण्यालक्ष्य पाण्डवःभीमसेनोऽब्रवीद्राजन्निदं संहर्षयन्वचः

tata utsraṣṭukāmāṃstānastrāṇyālakṣya pāṇḍavaḥbhīmaseno'bravīdrājannidaṃ saṃharṣayanvacaḥ

न कथंचन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केनचित्अहमावारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रमाशुगैः

na kathaṃcana śastrāṇi moktavyānīha kenacitahamāvārayiṣyāmi droṇaputrāstramāśugaiḥ

अथ वाप्यनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणेकालवद्विचरिष्यामि द्रौणेरस्त्रं विशातयन्

atha vāpyanayā gurvyā hemavigrahayā raṇekālavadvicariṣyāmi drauṇerastraṃ viśātayan

न हि मे विक्रमे तुल्यः कश्चिदस्ति पुमानिहयथैव सवितुस्तुल्यं ज्योतिरन्यन्न विद्यते

na hi me vikrame tulyaḥ kaścidasti pumānihayathaiva savitustulyaṃ jyotiranyanna vidyate

पश्यध्वं मे दृढौ बाहू नागराजकरोपमासमर्थौ पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने

paśyadhvaṃ me dṛḍhau bāhū nāgarājakaropamāsamarthau parvatasyāpi śaiśirasya nipātane

नागायुतसमप्राणो ह्यहमेको नरेष्विहशक्रो यथा प्रतिद्वंद्वो दिवि देवेषु विश्रुतः

nāgāyutasamaprāṇo hyahameko nareṣvihaśakro yathā pratidvaṃdvo divi deveṣu viśrutaḥ

अद्य पश्यत मे वीर्यं बाह्वोः पीनांसयोर्युधिज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेरस्त्रस्य वारणे

adya paśyata me vīryaṃ bāhvoḥ pīnāṃsayoryudhijvalamānasya dīptasya drauṇerastrasya vāraṇe

यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यतेअद्यैनं प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु

yadi nārāyaṇāstrasya pratiyoddhā na vidyateadyainaṃ pratiyotsyāmi paśyatsu kurupāṇḍuṣu

एवमुक्त्वा ततो भीमो द्रोणपुत्रमरिंदमःअभ्ययान्मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा

evamuktvā tato bhīmo droṇaputramariṃdamaḥabhyayānmeghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā

स एनमिषुजालेन लघुत्वाच्छीघ्रविक्रमःनिमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रोऽभ्यवाकिरत्

sa enamiṣujālena laghutvācchīghravikramaḥnimeṣamātreṇāsādya kuntīputro'bhyavākirat

ततो द्रौणिः प्रहस्यैनमुदासमभिभाष्य चअवाकिरत्प्रदीप्ताग्रैः शरैस्तैरभिमन्त्रितैः

tato drauṇiḥ prahasyainamudāsamabhibhāṣya caavākiratpradīptāgraiḥ śaraistairabhimantritaiḥ

पन्नगैरिव दीप्तास्यैर्वमद्भिरनलं रणेअवकीर्णोऽभवत्पार्थः स्फुलिङ्गैरिव काञ्चनैः

pannagairiva dīptāsyairvamadbhiranalaṃ raṇeavakīrṇo'bhavatpārthaḥ sphuliṅgairiva kāñcanaiḥ

तस्य रूपमभूद्राजन्भीमसेनस्य संयुगेखद्योतैरावृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये

tasya rūpamabhūdrājanbhīmasenasya saṃyugekhadyotairāvṛtasyeva parvatasya dinakṣaye

तदस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन्प्रतिसमस्यतिअवर्धत महाराज यथाग्निरनिलोद्धतः

tadastraṃ droṇaputrasya tasminpratisamasyatiavardhata mahārāja yathāgniraniloddhataḥ

विवर्धमानमालक्ष्य तदस्त्रं भीमविक्रमम्पाण्डुसैन्यमृते भीमं सुमहद्भयमाविशत्

vivardhamānamālakṣya tadastraṃ bhīmavikramampāṇḍusainyamṛte bhīmaṃ sumahadbhayamāviśat

ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतलेअवारोहन्रथेभ्यश्च हस्त्यश्वेभ्यश्च सर्वशः

tataḥ śastrāṇi te sarve samutsṛjya mahītaleavārohanrathebhyaśca hastyaśvebhyaśca sarvaśaḥ

तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश्च्युतेषु चतदस्त्रवीर्यं विपुलं भीममूर्धन्यथापतत्

teṣu nikṣiptaśastreṣu vāhanebhyaścyuteṣu catadastravīryaṃ vipulaṃ bhīmamūrdhanyathāpatat

हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश्च विशेषतःभीमसेनमपश्यन्त तेजसा संवृतं तदा

hāhākṛtāni bhūtāni pāṇḍavāśca viśeṣataḥbhīmasenamapaśyanta tejasā saṃvṛtaṃ tadā