Parva.Adhyaya 7.171

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

भीमसेनं समाकीर्णं दृष्ट्वास्त्रेण धनंजयःतेजसः प्रतिघातार्थं वारुणेन समावृणोत्

bhīmasenaṃ samākīrṇaṃ dṛṣṭvāstreṇa dhanaṃjayaḥtejasaḥ pratighātārthaṃ vāruṇena samāvṛṇot

नालक्षयत तं कश्चिद्वारुणास्त्रेण संवृतम्अर्जुनस्य लघुत्वाच्च संवृतत्वाच्च तेजसः

nālakṣayata taṃ kaścidvāruṇāstreṇa saṃvṛtamarjunasya laghutvācca saṃvṛtatvācca tejasaḥ

साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुत्रास्त्रसंवृतःअग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दृशः

sāśvasūtaratho bhīmo droṇaputrāstrasaṃvṛtaḥagnāvagniriva nyasto jvālāmālī sudurdṛśaḥ

यथा रात्रिक्षये राजञ्ज्योतींष्यस्तगिरिं प्रतिसमापेतुस्तथा बाणा भीमसेनरथं प्रति

yathā rātrikṣaye rājañjyotīṃṣyastagiriṃ pratisamāpetustathā bāṇā bhīmasenarathaṃ prati

स हि भीमो रथश्चास्य हयाः सूतश्च मारिषसंवृता द्रोणपुत्रेण पावकान्तर्गताभवन्

sa hi bhīmo rathaścāsya hayāḥ sūtaśca māriṣasaṃvṛtā droṇaputreṇa pāvakāntargatābhavan

यथा दग्ध्वा जगत्कृत्स्नं समये सचराचरम्गच्छेदग्निर्विभोरास्यं तथास्त्रं भीममावृणोत्

yathā dagdhvā jagatkṛtsnaṃ samaye sacarācaramgacchedagnirvibhorāsyaṃ tathāstraṃ bhīmamāvṛṇot

सूर्यमग्निः प्रविष्टः स्याद्यथा चाग्निं दिवाकरःतथा प्रविष्टं तत्तेजो न प्राज्ञायत किंचन

sūryamagniḥ praviṣṭaḥ syādyathā cāgniṃ divākaraḥtathā praviṣṭaṃ tattejo na prājñāyata kiṃcana

विकीर्णमस्त्रं तद्दृष्ट्वा तथा भीमरथं प्रतिउदीर्यमाणं द्रौणिं च निष्प्रतिद्वंद्वमाहवे

vikīrṇamastraṃ taddṛṣṭvā tathā bhīmarathaṃ pratiudīryamāṇaṃ drauṇiṃ ca niṣpratidvaṃdvamāhave

सर्वसैन्यानि पाण्डूनां न्यस्तशस्त्राण्यचेतसःयुधिष्ठिरपुरोगांश्च विमुखांस्तान्महारथान्

sarvasainyāni pāṇḍūnāṃ nyastaśastrāṇyacetasaḥyudhiṣṭhirapurogāṃśca vimukhāṃstānmahārathān

अर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणौ महाद्युतीअवप्लुत्य रथाद्वीरौ भीममाद्रवतां ततः

arjuno vāsudevaśca tvaramāṇau mahādyutīavaplutya rathādvīrau bhīmamādravatāṃ tataḥ

ततस्तद्द्रोणपुत्रस्य तेजोऽस्त्रबलसंभवम्विगाह्य तौ सुबलिनौ माययाविशतां तदा

tatastaddroṇaputrasya tejo'strabalasaṃbhavamvigāhya tau subalinau māyayāviśatāṃ tadā

न्यस्तशस्त्रौ ततस्तौ तु नादहदस्त्रजोऽनलःवारुणास्त्रप्रयोगाच्च वीर्यवत्त्वाच्च कृष्णयोः

nyastaśastrau tatastau tu nādahadastrajo'nalaḥvāruṇāstraprayogācca vīryavattvācca kṛṣṇayoḥ

ततश्चकृषतुर्भीमं तस्य सर्वायुधानि चनारायणास्त्रशान्त्यर्थं नरनारायणौ बलात्

tataścakṛṣaturbhīmaṃ tasya sarvāyudhāni canārāyaṇāstraśāntyarthaṃ naranārāyaṇau balāt

अपकृष्यमाणः कौन्तेयो नदत्येव महारथःवर्धते चैव तद्घोरं द्रौणेरस्त्रं सुदुर्जयम्

apakṛṣyamāṇaḥ kaunteyo nadatyeva mahārathaḥvardhate caiva tadghoraṃ drauṇerastraṃ sudurjayam

तमब्रवीद्वासुदेवः किमिदं पाण्डुनन्दनवार्यमाणोऽपि कौन्तेय यद्युद्धान्न निवर्तसे

tamabravīdvāsudevaḥ kimidaṃ pāṇḍunandanavāryamāṇo'pi kaunteya yadyuddhānna nivartase

यदि युद्धेन जेयाः स्युरिमे कौरवनन्दनाःवयमप्यत्र युध्येम तथा चेमे नरर्षभाः

yadi yuddhena jeyāḥ syurime kauravanandanāḥvayamapyatra yudhyema tathā ceme nararṣabhāḥ

रथेभ्यस्त्ववतीर्णास्तु सर्व एव स्म तावकाःतस्मात्त्वमपि कौन्तेय रथात्तूर्णमपाक्रम

rathebhyastvavatīrṇāstu sarva eva sma tāvakāḥtasmāttvamapi kaunteya rathāttūrṇamapākrama

एवमुक्त्वा ततः कृष्णो रथाद्भूमिमपातयत्निःश्वसन्तं यथा नागं क्रोधसंरक्तलोचनम्

evamuktvā tataḥ kṛṣṇo rathādbhūmimapātayatniḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ krodhasaṃraktalocanam

यदापकृष्टः स रथान्न्यासितश्चायुधं भुविततो नारायणास्त्रं तत्प्रशान्तं शत्रुतापनम्

yadāpakṛṣṭaḥ sa rathānnyāsitaścāyudhaṃ bhuvitato nārāyaṇāstraṃ tatpraśāntaṃ śatrutāpanam

तस्मिन्प्रशान्ते विधिना तदा तेजसि दुःसहेबभूवुर्विमलाः सर्वा दिशः प्रदिश एव च

tasminpraśānte vidhinā tadā tejasi duḥsahebabhūvurvimalāḥ sarvā diśaḥ pradiśa eva ca

प्रववुश्च शिवा वाताः प्रशान्ता मृगपक्षिणःवाहनानि च हृष्टानि योधाश्च मनुजेश्वर

pravavuśca śivā vātāḥ praśāntā mṛgapakṣiṇaḥvāhanāni ca hṛṣṭāni yodhāśca manujeśvara

व्यपोढे च ततो घोरे तस्मिंस्तेजसि भारतबभौ भीमो निशापाये धीमान्सूर्य इवोदितः

vyapoḍhe ca tato ghore tasmiṃstejasi bhāratababhau bhīmo niśāpāye dhīmānsūrya ivoditaḥ

हतशेषं बलं तत्र पाण्डवानामतिष्ठतअस्त्रव्युपरमाद्धृष्टं तव पुत्रजिघांसया

hataśeṣaṃ balaṃ tatra pāṇḍavānāmatiṣṭhataastravyuparamāddhṛṣṭaṃ tava putrajighāṃsayā

व्यवस्थिते बले तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते तथादुर्योधनो महाराज द्रोणपुत्रमथाब्रवीत्

vyavasthite bale tasminnastre pratihate tathāduryodhano mahārāja droṇaputramathābravīt

अश्वत्थामन्पुनः शीघ्रमस्त्रमेतत्प्रयोजयव्यवस्थिता हि पाञ्चालाः पुनरेव जयैषिणः

aśvatthāmanpunaḥ śīghramastrametatprayojayavyavasthitā hi pāñcālāḥ punareva jayaiṣiṇaḥ

अश्वत्थामा तथोक्तस्तु तव पुत्रेण मारिषसुदीनमभिनिःश्वस्य राजानमिदमब्रवीत्

aśvatthāmā tathoktastu tava putreṇa māriṣasudīnamabhiniḥśvasya rājānamidamabravīt

नैतदावर्तते राजन्नस्त्रं द्विर्नोपपद्यतेआवर्तयन्निहन्त्येतत्प्रयोक्तारं न संशयः

naitadāvartate rājannastraṃ dvirnopapadyateāvartayannihantyetatprayoktāraṃ na saṃśayaḥ

एष चास्त्रप्रतीघातं वासुदेवः प्रयुक्तवान्अन्यथा विहितः संख्ये वधः शत्रोर्जनाधिप

eṣa cāstrapratīghātaṃ vāsudevaḥ prayuktavānanyathā vihitaḥ saṃkhye vadhaḥ śatrorjanādhipa

पराजयो वा मृत्युर्वा श्रेयो मृत्युर्न निर्जयःनिर्जिताश्चारयो ह्येते शस्त्रोत्सर्गान्मृतोपमाः

parājayo vā mṛtyurvā śreyo mṛtyurna nirjayaḥnirjitāścārayo hyete śastrotsargānmṛtopamāḥ

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

आचार्यपुत्र यद्येतद्द्विरस्त्रं न प्रयुज्यतेअन्यैर्गुरुघ्ना वध्यन्तामस्त्रैरस्त्रविदां वर

ācāryaputra yadyetaddvirastraṃ na prayujyateanyairgurughnā vadhyantāmastrairastravidāṃ vara

त्वयि ह्यस्त्राणि दिव्यानि यथा स्युस्त्र्यम्बके तथाइच्छतो न हि ते मुच्येत्क्रुद्धस्यापि पुरंदरः

tvayi hyastrāṇi divyāni yathā syustryambake tathāicchato na hi te mucyetkruddhasyāpi puraṃdaraḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते द्रोणे चोपधिना हतेतथा दुर्योधनेनोक्तो द्रौणिः किमकरोत्पुनः

tasminnastre pratihate droṇe copadhinā hatetathā duryodhanenokto drauṇiḥ kimakarotpunaḥ

दृष्ट्वा पार्थांश्च संग्रामे युद्धाय समवस्थितान्नारायणास्त्रनिर्मुक्तांश्चरतः पृतनामुखे

dṛṣṭvā pārthāṃśca saṃgrāme yuddhāya samavasthitānnārāyaṇāstranirmuktāṃścarataḥ pṛtanāmukhe

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

जानन्पितुः स निधनं सिंहलाङ्गूलकेतनःसक्रोधो भयमुत्सृज्य अभिदुद्राव पार्षतम्

jānanpituḥ sa nidhanaṃ siṃhalāṅgūlaketanaḥsakrodho bhayamutsṛjya abhidudrāva pārṣatam

अभिद्रुत्य च विंशत्या क्षुद्रकाणां नरर्षभःपञ्चभिश्चातिवेगेन विव्याध पुरुषर्षभम्

abhidrutya ca viṃśatyā kṣudrakāṇāṃ nararṣabhaḥpañcabhiścātivegena vivyādha puruṣarṣabham

धृष्टद्युम्नस्ततो राजञ्ज्वलन्तमिव पावकम्द्रोणपुत्रं त्रिषष्ट्या तु राजन्विव्याध पत्रिणाम्

dhṛṣṭadyumnastato rājañjvalantamiva pāvakamdroṇaputraṃ triṣaṣṭyā tu rājanvivyādha patriṇām

सारथिं चास्य विंशत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैःहयांश्च चतुरोऽविध्यच्चतुर्भिर्निशितैः शरैः

sārathiṃ cāsya viṃśatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥhayāṃśca caturo'vidhyaccaturbhirniśitaiḥ śaraiḥ

विद्ध्वा विद्ध्वानदद्द्रौणिः कम्पयन्निव मेदिनीम्आददत्सर्वलोकस्य प्राणानिव महारणे

viddhvā viddhvānadaddrauṇiḥ kampayanniva medinīmādadatsarvalokasya prāṇāniva mahāraṇe

पार्षतस्तु बली राजन्कृतास्त्रः कृतनिश्रमःद्रौणिमेवाभिदुद्राव कृत्वा मृत्युं निवर्तनम्

pārṣatastu balī rājankṛtāstraḥ kṛtaniśramaḥdrauṇimevābhidudrāva kṛtvā mṛtyuṃ nivartanam

ततो बाणमयं वर्षं द्रोणपुत्रस्य मूर्धनिअवासृजदमेयात्मा पाञ्चाल्यो रथिनां वरः

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ droṇaputrasya mūrdhaniavāsṛjadameyātmā pāñcālyo rathināṃ varaḥ

तं द्रौणिः समरे क्रुद्धश्छादयामास पत्रिभिःविव्याध चैनं दशभिः पितुर्वधमनुस्मरन्

taṃ drauṇiḥ samare kruddhaśchādayāmāsa patribhiḥvivyādha cainaṃ daśabhiḥ piturvadhamanusmaran

द्वाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां क्षुराभ्यां ध्वजकार्मुकेछित्त्वा पाञ्चालराजस्य द्रौणिरन्यैः समार्दयत्

dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ kṣurābhyāṃ dhvajakārmukechittvā pāñcālarājasya drauṇiranyaiḥ samārdayat

व्यश्वसूतरथं चैनं द्रौणिश्चक्रे महाहवेतस्य चानुचरान्सर्वान्क्रुद्धः प्राच्छादयच्छरैः

vyaśvasūtarathaṃ cainaṃ drauṇiścakre mahāhavetasya cānucarānsarvānkruddhaḥ prācchādayaccharaiḥ

प्रद्रुद्राव ततः सैन्यं पाञ्चालानां विशां पतेसंभ्रान्तरूपमार्तं च शरवर्षपरिक्षतम्

pradrudrāva tataḥ sainyaṃ pāñcālānāṃ viśāṃ patesaṃbhrāntarūpamārtaṃ ca śaravarṣaparikṣatam

दृष्ट्वा च विमुखान्योधान्धृष्टद्युम्नं च पीडितम्शैनेयोऽचोदयत्तूर्णं रणं द्रौणिरथं प्रति

dṛṣṭvā ca vimukhānyodhāndhṛṣṭadyumnaṃ ca pīḍitamśaineyo'codayattūrṇaṃ raṇaṃ drauṇirathaṃ prati

अष्टभिर्निशितैश्चैव सोऽश्वत्थामानमार्दयत्विंशत्या पुनराहत्य नानारूपैरमर्षणम्विव्याध च तथा सूतं चतुर्भिश्चतुरो हयान्

aṣṭabhirniśitaiścaiva so'śvatthāmānamārdayatviṃśatyā punarāhatya nānārūpairamarṣaṇamvivyādha ca tathā sūtaṃ caturbhiścaturo hayān

सोऽतिविद्धो महेष्वासो नानालिङ्गैरमर्षणःयुयुधानेन वै द्रौणिः प्रहसन्वाक्यमब्रवीत्

so'tividdho maheṣvāso nānāliṅgairamarṣaṇaḥyuyudhānena vai drauṇiḥ prahasanvākyamabravīt

शैनेयाभ्यवपत्तिं ते जानाम्याचार्यघातिनःन त्वेनं त्रास्यसि मया ग्रस्तमात्मानमेव च

śaineyābhyavapattiṃ te jānāmyācāryaghātinaḥna tvenaṃ trāsyasi mayā grastamātmānameva ca

एवमुक्त्वार्करश्म्याभं सुपर्वाणं शरोत्तमम्व्यसृजत्सात्वते द्रौणिर्वज्रं वृत्रे यथा हरिः

evamuktvārkaraśmyābhaṃ suparvāṇaṃ śarottamamvyasṛjatsātvate drauṇirvajraṃ vṛtre yathā hariḥ

स तं निर्भिद्य तेनास्तः सायकः सशरावरम्विवेश वसुधां भित्त्वा श्वसन्बिलमिवोरगः

sa taṃ nirbhidya tenāstaḥ sāyakaḥ saśarāvaramviveśa vasudhāṃ bhittvā śvasanbilamivoragaḥ

स भिन्नकवचः शूरस्तोत्त्रार्दित इव द्विपःविमुच्य सशरं चापं भूरिव्रणपरिस्रवः

sa bhinnakavacaḥ śūrastottrārdita iva dvipaḥvimucya saśaraṃ cāpaṃ bhūrivraṇaparisravaḥ

सीदन्रुधिरसिक्तश्च रथोपस्थ उपाविशत्सूतेनापहृतस्तूर्णं द्रोणपुत्राद्रथान्तरम्

sīdanrudhirasiktaśca rathopastha upāviśatsūtenāpahṛtastūrṇaṃ droṇaputrādrathāntaram

अथान्येन सुपुङ्खेन शरेण नतपर्वणाआजघान भ्रुवोर्मध्ये धृष्टद्युम्नं परंतपः

athānyena supuṅkhena śareṇa nataparvaṇāājaghāna bhruvormadhye dhṛṣṭadyumnaṃ paraṃtapaḥ

स पूर्वमतिविद्धश्च भृशं पश्चाच्च पीडितःससाद युधि पाञ्चाल्यो व्यपाश्रयत च ध्वजम्

sa pūrvamatividdhaśca bhṛśaṃ paścācca pīḍitaḥsasāda yudhi pāñcālyo vyapāśrayata ca dhvajam

तं मत्तमिव सिंहेन राजन्कुञ्जरमर्दितम्जवेनाभ्यद्रवञ्शूराः पञ्च पाण्डवतो रथाः

taṃ mattamiva siṃhena rājankuñjaramarditamjavenābhyadravañśūrāḥ pañca pāṇḍavato rathāḥ

किरीटी भीमसेनश्च वृद्धक्षत्रश्च पौरवःयुवराजश्च चेदीनां मालवश्च सुदर्शनःपञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरभ्यघ्नन्सर्वतः समम्

kirīṭī bhīmasenaśca vṛddhakṣatraśca pauravaḥyuvarājaśca cedīnāṃ mālavaśca sudarśanaḥpañcabhiḥ pañcabhirbāṇairabhyaghnansarvataḥ samam

आशीविषाभैर्विंशद्भिः पञ्चभिश्चापि ताञ्शरैःचिच्छेद युगपद्द्रौणिः पञ्चविंशतिसायकान्

āśīviṣābhairviṃśadbhiḥ pañcabhiścāpi tāñśaraiḥciccheda yugapaddrauṇiḥ pañcaviṃśatisāyakān

सप्तभिश्च शितैर्बाणैः पौरवं द्रौणिरार्दयत्मालवं त्रिभिरेकेन पार्थं षड्भिर्वृकोदरम्

saptabhiśca śitairbāṇaiḥ pauravaṃ drauṇirārdayatmālavaṃ tribhirekena pārthaṃ ṣaḍbhirvṛkodaram

ततस्ते विव्यधुः सर्वे द्रौणिं राजन्महारथाःयुगपच्च पृथक्चैव रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः

tataste vivyadhuḥ sarve drauṇiṃ rājanmahārathāḥyugapacca pṛthakcaiva rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

युवराजस्तु विंशत्या द्रौणिं विव्याध पत्रिणाम्पार्थश्च पुनरष्टाभिस्तथा सर्वे त्रिभिस्त्रिभिः

yuvarājastu viṃśatyā drauṇiṃ vivyādha patriṇāmpārthaśca punaraṣṭābhistathā sarve tribhistribhiḥ

ततोऽर्जुनं षड्भिरथाजघान; द्रौणायनिर्दशभिर्वासुदेवम्भीमं दशार्धैर्युवराजं चतुर्भि;र्द्वाभ्यां छित्त्वा कार्मुकं च ध्वजं चपुनः पार्थं शरवर्षेण विद्ध्वा; द्रौणिर्घोरं सिंहनादं ननाद

tato'rjunaṃ ṣaḍbhirathājaghāna; drauṇāyanirdaśabhirvāsudevambhīmaṃ daśārdhairyuvarājaṃ caturbhi;rdvābhyāṃ chittvā kārmukaṃ ca dhvajaṃ capunaḥ pārthaṃ śaravarṣeṇa viddhvā; drauṇirghoraṃ siṃhanādaṃ nanāda

तस्यास्यतः सुनिशितान्पीतधारा;न्द्रौणेः शरान्पृष्ठतश्चाग्रतश्चधरा वियद्द्यौः प्रदिशो दिशश्च; छन्ना बाणैरभवन्घोररूपैः

tasyāsyataḥ suniśitānpītadhārā;ndrauṇeḥ śarānpṛṣṭhataścāgrataścadharā viyaddyauḥ pradiśo diśaśca; channā bāṇairabhavanghorarūpaiḥ

आसीनस्य स्वरथं तूग्रतेजाः; सुदर्शनस्येन्द्रकेतुप्रकाशौभुजौ शिरश्चेन्द्रसमानवीर्य;स्त्रिभिः शरैर्युगपत्संचकर्त

āsīnasya svarathaṃ tūgratejāḥ; sudarśanasyendraketuprakāśaubhujau śiraścendrasamānavīrya;stribhiḥ śarairyugapatsaṃcakarta

स पौरवं रथशक्त्या निहत्य; छित्त्वा रथं तिलशश्चापि बाणैःछित्त्वास्य बाहू वरचन्दनाक्तौ; भल्लेन कायाच्छिर उच्चकर्त

sa pauravaṃ rathaśaktyā nihatya; chittvā rathaṃ tilaśaścāpi bāṇaiḥchittvāsya bāhū varacandanāktau; bhallena kāyācchira uccakarta

युवानमिन्दीवरदामवर्णं; चेदिप्रियं युवराजं प्रहस्यबाणैस्त्वरावाञ्ज्वलिताग्निकल्पै;र्विद्ध्वा प्रादान्मृत्यवे साश्वसूतम्

yuvānamindīvaradāmavarṇaṃ; cedipriyaṃ yuvarājaṃ prahasyabāṇaistvarāvāñjvalitāgnikalpai;rviddhvā prādānmṛtyave sāśvasūtam

तान्निहत्य रणे वीरो द्रोणपुत्रो युधां पतिःदध्मौ प्रमुदितः शङ्खं बृहन्तमपराजितः

tānnihatya raṇe vīro droṇaputro yudhāṃ patiḥdadhmau pramuditaḥ śaṅkhaṃ bṛhantamaparājitaḥ

ततः सर्वे च पाञ्चाला भीमसेनश्च पाण्डवःधृष्टद्युम्नरथं भीतास्त्यक्त्वा संप्राद्रवन्दिशः

tataḥ sarve ca pāñcālā bhīmasenaśca pāṇḍavaḥdhṛṣṭadyumnarathaṃ bhītāstyaktvā saṃprādravandiśaḥ

तान्प्रभग्नांस्तथा द्रौणिः पृष्ठतो विकिरञ्शरैःअभ्यवर्तत वेगेन कालवत्पाण्डुवाहिनीम्

tānprabhagnāṃstathā drauṇiḥ pṛṣṭhato vikirañśaraiḥabhyavartata vegena kālavatpāṇḍuvāhinīm

ते वध्यमानाः समरे द्रोणपुत्रेण क्षत्रियाःद्रोणपुत्रं भयाद्राजन्दिक्षु सर्वासु मेनिरे

te vadhyamānāḥ samare droṇaputreṇa kṣatriyāḥdroṇaputraṃ bhayādrājandikṣu sarvāsu menire