Parva.Adhyaya 7.172

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयःन्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुत्रवधेप्सया

tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kuntīputro dhanaṃjayaḥnyavārayadameyātmā droṇaputravadhepsayā

ततस्ते सैनिका राजन्नैव तत्रावतस्थिरेसंस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च

tataste sainikā rājannaiva tatrāvatasthiresaṃsthāpyamānā yatnena govindenārjunena ca

एक एव तु बीभत्सुः सोमकावयवैः सहमत्स्यैरन्यैश्च संधाय कौरवैः संन्यवर्तत

eka eva tu bībhatsuḥ somakāvayavaiḥ sahamatsyairanyaiśca saṃdhāya kauravaiḥ saṃnyavartata

ततो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम्सव्यसाची महेष्वासमश्वत्थामानमब्रवीत्

tato drutamatikramya siṃhalāṅgūlaketanamsavyasācī maheṣvāsamaśvatthāmānamabravīt

या शक्तिर्यच्च ते वीर्यं यज्ज्ञानं यच्च पौरुषम्धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिः प्रद्वेषोऽस्मासु यश्च तेयच्च भूयोऽस्ति तेजस्तत्परमं मम दर्शय

yā śaktiryacca te vīryaṃ yajjñānaṃ yacca pauruṣamdhārtarāṣṭreṣu yā prītiḥ pradveṣo'smāsu yaśca teyacca bhūyo'sti tejastatparamaṃ mama darśaya

स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं भेत्स्यति पार्षतःकालानलसमप्रख्यो द्विषतामन्तको युधिसमासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम्

sa eva droṇahantā te darpaṃ bhetsyati pārṣataḥkālānalasamaprakhyo dviṣatāmantako yudhisamāsādaya pāñcālyaṃ māṃ cāpi sahakeśavam

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि संजयप्रीतिर्धनंजये चास्य प्रियश्चापि स वासवेः

ācāryaputro mānārho balavāṃścāpi saṃjayaprītirdhanaṃjaye cāsya priyaścāpi sa vāsaveḥ

न भूतपूर्वं बीभत्सोर्वाक्यं परुषमीदृशम्अथ कस्मात्स कौन्तेयः सखायं रूक्षमब्रवीत्

na bhūtapūrvaṃ bībhatsorvākyaṃ paruṣamīdṛśamatha kasmātsa kaunteyaḥ sakhāyaṃ rūkṣamabravīt

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवेइष्वस्त्रविधिसंपन्ने मालवे च सुदर्शने

yuvarāje hate caiva vṛddhakṣatre ca pauraveiṣvastravidhisaṃpanne mālave ca sudarśane

धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजितेयुधिष्ठिरस्य तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते

dhṛṣṭadyumne sātyakau ca bhīme cāpi parājiteyudhiṣṭhirasya tairvākyairmarmaṇyapi ca ghaṭṭite

अन्तर्भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभोअभूतपूर्वो बीभत्सोर्दुःखान्मन्युरजायत

antarbhede ca saṃjāte duḥkhaṃ saṃsmṛtya ca prabhoabhūtapūrvo bībhatsorduḥkhānmanyurajāyata

तस्मादनर्हमश्लीलमप्रियं द्रौणिमुक्तवान्मान्यमाचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषो यथा

tasmādanarhamaślīlamapriyaṃ drauṇimuktavānmānyamācāryatanayaṃ rūkṣaṃ kāpuruṣo yathā

एवमुक्तः श्वसन्क्रोधान्महेष्वासतमो नृपपार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मघ्नया गिराद्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः

evamuktaḥ śvasankrodhānmaheṣvāsatamo nṛpapārthena paruṣaṃ vākyaṃ sarvamarmaghnayā girādrauṇiścukopa pārthāya kṛṣṇāya ca viśeṣataḥ

स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान्देवैरपि सुदुर्धर्षमस्त्रमाग्नेयमाददे

sa tu yatto rathe sthitvā vāryupaspṛśya vīryavāndevairapi sudurdharṣamastramāgneyamādade

दृश्यादृश्यानरिगणानुद्दिश्याचार्यनन्दनःसोऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूममिव पावकम्सर्वतः क्रोधमाविश्य चिक्षेप परवीरहा

dṛśyādṛśyānarigaṇānuddiśyācāryanandanaḥso'bhimantrya śaraṃ dīptaṃ vidhūmamiva pāvakamsarvataḥ krodhamāviśya cikṣepa paravīrahā

ततस्तुमुलमाकाशे शरवर्षमजायतववुश्च शिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च

tatastumulamākāśe śaravarṣamajāyatavavuśca śiśirā vātāḥ sūryo naiva tatāpa ca

चुक्रुशुर्दानवाश्चापि दिक्षु सर्वासु भैरवम्रुधिरं चापि वर्षन्तो विनेदुस्तोयदाम्बरे

cukruśurdānavāścāpi dikṣu sarvāsu bhairavamrudhiraṃ cāpi varṣanto vinedustoyadāmbare

पक्षिणः पशवो गावो मुनयश्चापि सुव्रताःपरमं प्रयतात्मानो न शान्तिमुपलेभिरे

pakṣiṇaḥ paśavo gāvo munayaścāpi suvratāḥparamaṃ prayatātmāno na śāntimupalebhire

भ्रान्तसर्वमहाभूतमावर्जितदिवाकरम्त्रैलोक्यमभिसंतप्तं ज्वराविष्टमिवातुरम्

bhrāntasarvamahābhūtamāvarjitadivākaramtrailokyamabhisaṃtaptaṃ jvarāviṣṭamivāturam

शरतेजोऽभिसंतप्ता नागा भूमिशयास्तथानिःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः

śaratejo'bhisaṃtaptā nāgā bhūmiśayāstathāniḥśvasantaḥ samutpetustejo ghoraṃ mumukṣavaḥ

जलजानि च सत्त्वानि दह्यमानानि भारतन शान्तिमुपजग्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयैः

jalajāni ca sattvāni dahyamānāni bhāratana śāntimupajagmurhi tapyamānairjalāśayaiḥ

दिशः खं प्रदिशश्चैव भुवं च शरवृष्टयःउच्चावचा निपेतुर्वै गरुडानिलरंहसः

diśaḥ khaṃ pradiśaścaiva bhuvaṃ ca śaravṛṣṭayaḥuccāvacā nipeturvai garuḍānilaraṃhasaḥ

तैः शरैर्द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगसमाहितैःप्रदग्धाः शत्रवः पेतुरग्निदग्धा इव द्रुमाः

taiḥ śarairdroṇaputrasya vajravegasamāhitaiḥpradagdhāḥ śatravaḥ peturagnidagdhā iva drumāḥ

दह्यमाना महानागाः पेतुरुर्व्यां समन्ततःनदन्तो भैरवान्नादाञ्जलदोपमनिस्वनान्

dahyamānā mahānāgāḥ petururvyāṃ samantataḥnadanto bhairavānnādāñjaladopamanisvanān

अपरे प्रद्रुतास्तत्र दह्यमाना महागजाःत्रेसुस्तथापरे घोरे वने दावाग्निसंवृताः

apare pradrutāstatra dahyamānā mahāgajāḥtresustathāpare ghore vane dāvāgnisaṃvṛtāḥ

द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिषअश्ववृन्दान्यदृश्यन्त रथवृन्दानि चाभिभोअपतन्त रथौघाश्च तत्र तत्र सहस्रशः

drumāṇāṃ śikharāṇīva dāvadagdhāni māriṣaaśvavṛndānyadṛśyanta rathavṛndāni cābhibhoapatanta rathaughāśca tatra tatra sahasraśaḥ

तत्सैन्यं भगवानग्निर्ददाह युधि भारतयुगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः

tatsainyaṃ bhagavānagnirdadāha yudhi bhāratayugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवेप्रहृष्टास्तावका राजन्सिंहनादान्विनेदिरे

dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dahyamānāṃ mahāhaveprahṛṣṭāstāvakā rājansiṃhanādānvinedire

ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारततूर्णमाजघ्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः

tatastūryasahasrāṇi nānāliṅgāni bhāratatūrṇamājaghnire hṛṣṭāstāvakā jitakāśinaḥ

कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन्सव्यसाची च पाण्डवःतमसा संवृते लोके नादृश्यत महाहवे

kṛtsnā hyakṣauhiṇī rājansavyasācī ca pāṇḍavaḥtamasā saṃvṛte loke nādṛśyata mahāhave

नैव नस्तादृशं राजन्दृष्टपूर्वं न च श्रुतम्यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमस्त्रममर्षिणा

naiva nastādṛśaṃ rājandṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutamyādṛśaṃ droṇaputreṇa sṛṣṭamastramamarṣiṇā

अर्जुनस्तु महाराज ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत्सर्वास्त्रप्रतिघाताय विहितं पद्मयोनिना

arjunastu mahārāja brāhmamastramudairayatsarvāstrapratighātāya vihitaṃ padmayoninā

ततो मुहूर्तादिव तत्तमो व्युपशशाम हप्रववौ चानिलः शीतो दिशश्च विमलाभवन्

tato muhūrtādiva tattamo vyupaśaśāma hapravavau cānilaḥ śīto diśaśca vimalābhavan

तत्राद्भुतमपश्याम कृत्स्नामक्षौहिणीं हताम्अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धामस्त्रमायया

tatrādbhutamapaśyāma kṛtsnāmakṣauhiṇīṃ hatāmanabhijñeyarūpāṃ ca pradagdhāmastramāyayā

ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौसहितौ संप्रदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ

tato vīrau maheṣvāsau vimuktau keśavārjunausahitau saṃpradṛśyetāṃ nabhasīva tamonudau

सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधःप्रबभौ स रथो मुक्तस्तावकानां भयंकरः

sapatākadhvajahayaḥ sānukarṣavarāyudhaḥprababhau sa ratho muktastāvakānāṃ bhayaṃkaraḥ

ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीरवैः सहपाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत

tataḥ kilakilāśabdaḥ śaṅkhabherīravaiḥ sahapāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samajāyata

हताविति तयोरासीत्सेनयोरुभयोर्मतिःतरसाभ्यागतौ दृष्ट्वा विमुक्तौ केशवार्जुनौ

hatāviti tayorāsītsenayorubhayormatiḥtarasābhyāgatau dṛṣṭvā vimuktau keśavārjunau

तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर्वारिजोत्तमौदृष्ट्वा प्रमुदितान्पार्थांस्त्वदीया व्यथिताभवन्

tāvakṣatau pramuditau dadhmaturvārijottamaudṛṣṭvā pramuditānpārthāṃstvadīyā vyathitābhavan

विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितःमुहूर्तं चिन्तयामास किं त्वेतदिति मारिष

vimuktau ca mahātmānau dṛṣṭvā drauṇiḥ suduḥkhitaḥmuhūrtaṃ cintayāmāsa kiṃ tvetaditi māriṣa

चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणःनिःश्वसन्दीर्घमुष्णं च विमनाश्चाभवत्तदा

cintayitvā tu rājendra dhyānaśokaparāyaṇaḥniḥśvasandīrghamuṣṇaṃ ca vimanāścābhavattadā

ततो द्रौणिर्धनुर्न्यस्य रथात्प्रस्कन्द्य वेगितःधिग्धिक्सर्वमिदं मिथ्येत्युक्त्वा संप्राद्रवद्रणात्

tato drauṇirdhanurnyasya rathātpraskandya vegitaḥdhigdhiksarvamidaṃ mithyetyuktvā saṃprādravadraṇāt

ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदव्यासमकल्मषम्आवासं च सरस्वत्याः स वै व्यासं ददर्श ह

tataḥ snigdhāmbudābhāsaṃ vedavyāsamakalmaṣamāvāsaṃ ca sarasvatyāḥ sa vai vyāsaṃ dadarśa ha

तं द्रौणिरग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वहसन्नकण्ठोऽब्रवीद्वाक्यमभिवाद्य सुदीनवत्

taṃ drauṇiragrato dṛṣṭvā sthitaṃ kurukulodvahasannakaṇṭho'bravīdvākyamabhivādya sudīnavat

भो भो माया यदृच्छा वा न विद्मः किमिदं भवेत्अस्त्रं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्च व्यतिक्रमः

bho bho māyā yadṛcchā vā na vidmaḥ kimidaṃ bhavetastraṃ tvidaṃ kathaṃ mithyā mama kaśca vyatikramaḥ

अधरोत्तरमेतद्वा लोकानां वा पराभवःयदिमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः

adharottarametadvā lokānāṃ vā parābhavaḥyadimau jīvataḥ kṛṣṇau kālo hi duratikramaḥ

नासुरामरगन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाःन सर्पयक्षपतगा न मनुष्याः कथंचन

nāsurāmaragandharvā na piśācā na rākṣasāḥna sarpayakṣapatagā na manuṣyāḥ kathaṃcana

उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुमेतदस्त्रं मयेरितम्तदिदं केवलं हत्वा युक्तामक्षौहिणीं ज्वलत्

utsahante'nyathā kartumetadastraṃ mayeritamtadidaṃ kevalaṃ hatvā yuktāmakṣauhiṇīṃ jvalat

केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत्केशवार्जुनौएतत्प्रब्रूहि भगवन्मया पृष्टो यथातथम्

kenemau martyadharmāṇau nāvadhītkeśavārjunauetatprabrūhi bhagavanmayā pṛṣṭo yathātatham

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

महान्तमेतमर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात्तत्प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु

mahāntametamarthaṃ māṃ yaṃ tvaṃ pṛcchasi vismayāttatpravakṣyāmi te sarvaṃ samādhāya manaḥ śṛṇu

योऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजःअजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत्

yo'sau nārāyaṇo nāma pūrveṣāmapi pūrvajaḥajāyata ca kāryārthaṃ putro dharmasya viśvakṛt

स तपस्तीव्रमातस्थे मैनाकं गिरिमास्थितःऊर्ध्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसंनिभः

sa tapastīvramātasthe mainākaṃ girimāsthitaḥūrdhvabāhurmahātejā jvalanādityasaṃnibhaḥ

षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि चअशोषयत्तदात्मानं वायुभक्षोऽम्बुजेक्षणः

ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi tāvantyeva śatāni caaśoṣayattadātmānaṃ vāyubhakṣo'mbujekṣaṇaḥ

अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततोऽन्यत्पुनर्महत्द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरयत्

athāparaṃ tapastaptvā dvistato'nyatpunarmahatdyāvāpṛthivyorvivaraṃ tejasā samapūrayat

स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाभवत्ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम्

sa tena tapasā tāta brahmabhūto yadābhavattato viśveśvaraṃ yoniṃ viśvasya jagataḥ patim

ददर्श भृशदुर्दर्शं सर्वदेवैरपीश्वरम्अणीयसामणीयांसं बृहद्भ्यश्च बृहत्तरम्

dadarśa bhṛśadurdarśaṃ sarvadevairapīśvaramaṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ bṛhadbhyaśca bṛhattaram

रुद्रमीशानमृषभं चेकितानमजं परम्गच्छतस्तिष्ठतो वापि सर्वभूतहृदि स्थितम्

rudramīśānamṛṣabhaṃ cekitānamajaṃ paramgacchatastiṣṭhato vāpi sarvabhūtahṛdi sthitam

दुर्वारणं दुर्दृशं तिग्ममन्युं; महात्मानं सर्वहरं प्रचेतसम्दिव्यं चापमिषुधी चाददानं; हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम्

durvāraṇaṃ durdṛśaṃ tigmamanyuṃ; mahātmānaṃ sarvaharaṃ pracetasamdivyaṃ cāpamiṣudhī cādadānaṃ; hiraṇyavarmāṇamanantavīryam

पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं; परश्वधिं गदिनं स्वायतासिम्सुभ्रुं जटामण्डलचन्द्रमौलिं; व्याघ्राजिनं परिघं दण्डपाणिम्

pinākinaṃ vajriṇaṃ dīptaśūlaṃ; paraśvadhiṃ gadinaṃ svāyatāsimsubhruṃ jaṭāmaṇḍalacandramauliṃ; vyāghrājinaṃ parighaṃ daṇḍapāṇim

शुभाङ्गदं नागयज्ञोपवीतिं; विश्वैर्गणैः शोभितं भूतसंघैःएकीभूतं तपसां संनिधानं; वयोतिगैः सुष्टुतमिष्टवाग्भिः

śubhāṅgadaṃ nāgayajñopavītiṃ; viśvairgaṇaiḥ śobhitaṃ bhūtasaṃghaiḥekībhūtaṃ tapasāṃ saṃnidhānaṃ; vayotigaiḥ suṣṭutamiṣṭavāgbhiḥ

जलं दिवं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ; तथा वाय्वग्नी प्रतिमानं जगच्चनालं द्रष्टुं यमजं भिन्नवृत्ता; ब्रह्मद्विषघ्नममृतस्य योनिम्

jalaṃ divaṃ khaṃ kṣitiṃ candrasūryau; tathā vāyvagnī pratimānaṃ jagaccanālaṃ draṣṭuṃ yamajaṃ bhinnavṛttā; brahmadviṣaghnamamṛtasya yonim

यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः; क्षीणे पापे मनसा ये विशोकाःस तन्निष्ठस्तपसा धर्ममीड्यं; तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्शदृष्ट्वा चैनं वाङ्मनोबुद्धिदेहैः; संहृष्टात्मा मुमुदे देवदेवम्

yaṃ paśyanti brāhmaṇāḥ sādhuvṛttāḥ; kṣīṇe pāpe manasā ye viśokāḥsa tanniṣṭhastapasā dharmamīḍyaṃ; tadbhaktyā vai viśvarūpaṃ dadarśadṛṣṭvā cainaṃ vāṅmanobuddhidehaiḥ; saṃhṛṣṭātmā mumude devadevam

अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम्ततो नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसंभवम्

akṣamālāparikṣiptaṃ jyotiṣāṃ paramaṃ nidhimtato nārāyaṇo dṛṣṭvā vavande viśvasaṃbhavam

वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम्अजमीशानमव्यग्रं कारणात्मानमच्युतम्

varadaṃ pṛthucārvaṅgyā pārvatyā sahitaṃ prabhumajamīśānamavyagraṃ kāraṇātmānamacyutam

अभिवाद्याथ रुद्राय सद्योऽन्धकनिपातिनेपद्माक्षस्तं विरूपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान्

abhivādyātha rudrāya sadyo'ndhakanipātinepadmākṣastaṃ virūpākṣamabhituṣṭāva bhaktimān

त्वत्संभूता भूतकृतो वरेण्य; गोप्तारोऽद्य भुवनं पूर्वदेवाःआविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्ष;न्पुरा पुराणां तव देव सृष्टिम्

tvatsaṃbhūtā bhūtakṛto vareṇya; goptāro'dya bhuvanaṃ pūrvadevāḥāviśyemāṃ dharaṇīṃ ye'bhyarakṣa;npurā purāṇāṃ tava deva sṛṣṭim

सुरासुरान्नागरक्षःपिशाचा;न्नरान्सुपर्णानथ गन्धर्वयक्षान्पृथग्विधान्भूतसंघांश्च विश्वां;स्त्वत्संभूतान्विद्म सर्वांस्तथैवऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं; मैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम्

surāsurānnāgarakṣaḥpiśācā;nnarānsuparṇānatha gandharvayakṣānpṛthagvidhānbhūtasaṃghāṃśca viśvāṃ;stvatsaṃbhūtānvidma sarvāṃstathaivaaindraṃ yāmyaṃ vāruṇaṃ vaittapālyaṃ; maitraṃ tvāṣṭraṃ karma saumyaṃ ca tubhyam

रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः; स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वीकामो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च; त्वत्संभूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम्

rūpaṃ jyotiḥ śabda ākāśavāyuḥ; sparśaḥ svādyaṃ salilaṃ gandha urvīkāmo brahmā brahma ca brāhmaṇāśca; tvatsaṃbhūtaṃ sthāsnu cariṣṇu cedam

अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं; ताभिश्चैक्यं संक्षये यान्ति भूयःएवं विद्वान्प्रभवं चाप्ययं च; हित्वा भूतानां तत्र सायुज्यमेति

adbhyaḥ stokā yānti yathā pṛthaktvaṃ; tābhiścaikyaṃ saṃkṣaye yānti bhūyaḥevaṃ vidvānprabhavaṃ cāpyayaṃ ca; hitvā bhūtānāṃ tatra sāyujyameti

दिव्यावृतौ मानसौ द्वौ सुपर्णा;ववाक्शाखः पिप्पलः सप्त गोपाःदशाप्यन्ये ये पुरं धारयन्ति; त्वया सृष्टास्ते हि तेभ्यः परस्त्वम्भूतं भव्यं भविता चाप्यधृष्यं; त्वत्संभूता भुवनानीह विश्वा

divyāvṛtau mānasau dvau suparṇā;vavākśākhaḥ pippalaḥ sapta gopāḥdaśāpyanye ye puraṃ dhārayanti; tvayā sṛṣṭāste hi tebhyaḥ parastvambhūtaṃ bhavyaṃ bhavitā cāpyadhṛṣyaṃ; tvatsaṃbhūtā bhuvanānīha viśvā

भक्तं च मां भजमानं भजस्व; मा रीरिषो मामहिताहितेनआत्मानं त्वामात्मनोऽनन्यभावो; विद्वानेवं गच्छति ब्रह्म शुक्रम्

bhaktaṃ ca māṃ bhajamānaṃ bhajasva; mā rīriṣo māmahitāhitenaātmānaṃ tvāmātmano'nanyabhāvo; vidvānevaṃ gacchati brahma śukram

अस्तौषं त्वां तव संमानमिच्छ;न्विचिन्वन्वै सवृषं देववर्यसुदुर्लभान्देहि वरान्ममेष्टा;नभिष्टुतः प्रतिकार्षीश्च मा माम्

astauṣaṃ tvāṃ tava saṃmānamiccha;nvicinvanvai savṛṣaṃ devavaryasudurlabhāndehi varānmameṣṭā;nabhiṣṭutaḥ pratikārṣīśca mā mām

तस्मै वरानचिन्त्यात्मा नीलकण्ठः पिनाकधृक्अर्हते देवमुख्याय प्रायच्छदृषिसंस्तुतः

tasmai varānacintyātmā nīlakaṇṭhaḥ pinākadhṛkarhate devamukhyāya prāyacchadṛṣisaṃstutaḥ

नीलकण्ठ उवाच · nīlakaṇṭha uvāca

मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषुअप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि

matprasādānmanuṣyeṣu devagandharvayoniṣuaprameyabalātmā tvaṃ nārāyaṇa bhaviṣyasi

न च त्वा प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाःन पिशाचा न गन्धर्वा न नरा न च राक्षसाः

na ca tvā prasahiṣyanti devāsuramahoragāḥna piśācā na gandharvā na narā na ca rākṣasāḥ

न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाःन कश्चित्त्वां च देवोऽपि समरेषु विजेष्यति

na suparṇāstathā nāgā na ca viśve viyonijāḥna kaścittvāṃ ca devo'pi samareṣu vijeṣyati

न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वायुनानार्द्रेण न च शुष्केण त्रसेन स्थावरेण वा

na śastreṇa na vajreṇa nāgninā na ca vāyunānārdreṇa na ca śuṣkeṇa trasena sthāvareṇa vā

कश्चित्तव रुजं कर्ता मत्प्रसादात्कथंचनअपि चेत्समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः

kaścittava rujaṃ kartā matprasādātkathaṃcanaapi cetsamaraṃ gatvā bhaviṣyasi mamādhikaḥ

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

एवमेते वरा लब्धाः पुरस्ताद्विद्धि शौरिणास एष देवश्चरति मायया मोहयञ्जगत्

evamete varā labdhāḥ purastādviddhi śauriṇāsa eṣa devaścarati māyayā mohayañjagat

तस्यैव तपसा जातं नरं नाम महामुनिम्तुल्यमेतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा

tasyaiva tapasā jātaṃ naraṃ nāma mahāmunimtulyametena devena taṃ jānīhyarjunaṃ sadā

तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितावृषीलोकयात्राविधानार्थं संजायेते युगे युगे

tāvetau pūrvadevānāṃ paramopacitāvṛṣīlokayātrāvidhānārthaṃ saṃjāyete yuge yuge

तथैव कर्मणः कृत्स्नं महतस्तपसोऽपि चतेजोमन्युश्च विद्वंस्त्वं जातो रौद्रो महामते

tathaiva karmaṇaḥ kṛtsnaṃ mahatastapaso'pi catejomanyuśca vidvaṃstvaṃ jāto raudro mahāmate

स भवान्देववत्प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत्अवाकर्षस्त्वमात्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सया

sa bhavāndevavatprājño jñātvā bhavamayaṃ jagatavākarṣastvamātmānaṃ niyamaistatpriyepsayā

शुभमौर्वं नवं कृत्वा महापुरुषविग्रहम्ईजिवांस्त्वं जपैर्होमैरुपहारैश्च मानद

śubhamaurvaṃ navaṃ kṛtvā mahāpuruṣavigrahamījivāṃstvaṃ japairhomairupahāraiśca mānada

स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेवोऽप्यतूतुषत्पुष्कलांश्च वरान्प्रादात्तव विद्वन्हृदि स्थितान्

sa tathā pūjyamānaste pūrvadevo'pyatūtuṣatpuṣkalāṃśca varānprādāttava vidvanhṛdi sthitān

जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाःताभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वयार्चायां युगे युगे

janmakarmatapoyogāstayostava ca puṣkalāḥtābhyāṃ liṅge'rcito devastvayārcāyāṃ yuge yuge

सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चयति प्रभुम्आत्मयोगाश्च तस्मिन्वै शास्त्रयोगाश्च शाश्वताः

sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṅge yo'rcayati prabhumātmayogāśca tasminvai śāstrayogāśca śāśvatāḥ

एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षयःप्रार्थयन्ति परं लोके स्थानमेव च शाश्वतम्

evaṃ devā yajanto hi siddhāśca paramarṣayaḥprārthayanti paraṃ loke sthānameva ca śāśvatam

स एष रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसंभवःकृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैष सनातनः

sa eṣa rudrabhaktaśca keśavo rudrasaṃbhavaḥkṛṣṇa eva hi yaṣṭavyo yajñaiścaiṣa sanātanaḥ

सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गेऽर्चयति यः प्रभुम्तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः

sarvabhūtabhavaṃ jñātvā liṅge'rcayati yaḥ prabhumtasminnabhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvajaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथःनमश्चकार रुद्राय बहु मेने च केशवम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā droṇaputro mahārathaḥnamaścakāra rudrāya bahu mene ca keśavam

हृष्टलोमा च वश्यात्मा नमस्कृत्य महर्षयेवरूथिनीमभिप्रेत्य अवहारमकारयत्

hṛṣṭalomā ca vaśyātmā namaskṛtya maharṣayevarūthinīmabhipretya avahāramakārayat

ततः प्रत्यवहारोऽभूत्पाण्डवानां विशां पतेकौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते

tataḥ pratyavahāro'bhūtpāṇḍavānāṃ viśāṃ patekauravāṇāṃ ca dīnānāṃ droṇe yudhi nipātite

युद्धं कृत्वा दिनान्पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम्ब्रह्मलोकं गतो राजन्ब्राह्मणो वेदपारगः

yuddhaṃ kṛtvā dinānpañca droṇo hatvā varūthinīmbrahmalokaṃ gato rājanbrāhmaṇo vedapāragaḥ