Parva.Adhyaya 7.173

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते तत्र संजयमामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वन्नतः परम्

tasminnatirathe droṇe nihate tatra saṃjayamāmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvannataḥ param

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वैकौरवेषु च भग्नेषु कुन्तीपुत्रो धनंजयः

tasminnatirathe droṇe nihate pārṣatena vaikauraveṣu ca bhagneṣu kuntīputro dhanaṃjayaḥ

दृष्ट्वा सुमहदाश्चर्यमात्मनो विजयावहम्यदृच्छयागतं व्यासं पप्रच्छ भरतर्षभ

dṛṣṭvā sumahadāścaryamātmano vijayāvahamyadṛcchayāgataṃ vyāsaṃ papraccha bharatarṣabha

संग्रामे निघ्नतः शत्रूञ्शरौघैर्विमलैरहम्अग्रतो लक्षये यान्तं पुरुषं पावकप्रभम्

saṃgrāme nighnataḥ śatrūñśaraughairvimalairahamagrato lakṣaye yāntaṃ puruṣaṃ pāvakaprabham

ज्वलन्तं शूलमुद्यम्य यां दिशं प्रतिपद्यतेतस्यां दिशि विशीर्यन्ते शत्रवो मे महामुने

jvalantaṃ śūlamudyamya yāṃ diśaṃ pratipadyatetasyāṃ diśi viśīryante śatravo me mahāmune

न पद्भ्यां स्पृशते भूमिं न च शूलं विमुञ्चतिशूलाच्छूलसहस्राणि निष्पेतुस्तस्य तेजसा

na padbhyāṃ spṛśate bhūmiṃ na ca śūlaṃ vimuñcatiśūlācchūlasahasrāṇi niṣpetustasya tejasā

तेन भग्नानरीन्सर्वान्मद्भग्नान्मन्यते जनःतेन दग्धानि सैन्यानि पृष्ठतोऽनुदहाम्यहम्

tena bhagnānarīnsarvānmadbhagnānmanyate janaḥtena dagdhāni sainyāni pṛṣṭhato'nudahāmyaham

भगवंस्तन्ममाचक्ष्व को वै स पुरुषोत्तमःशूलपाणिर्महान्कृष्ण तेजसा सूर्यसंनिभः

bhagavaṃstanmamācakṣva ko vai sa puruṣottamaḥśūlapāṇirmahānkṛṣṇa tejasā sūryasaṃnibhaḥ

व्यास उवाच · vyāsa uvāca

प्रजापतीनां प्रथमं तैजसं पुरुषं विभुम्भुवनं भूर्भुवं देवं सर्वलोकेश्वरं प्रभुम्

prajāpatīnāṃ prathamaṃ taijasaṃ puruṣaṃ vibhumbhuvanaṃ bhūrbhuvaṃ devaṃ sarvalokeśvaraṃ prabhum

ईशानं वरदं पार्थ दृष्टवानसि शंकरम्तं गच्छ शरणं देवं सर्वादिं भुवनेश्वरम्

īśānaṃ varadaṃ pārtha dṛṣṭavānasi śaṃkaramtaṃ gaccha śaraṇaṃ devaṃ sarvādiṃ bhuvaneśvaram

महादेवं महात्मानमीशानं जटिलं शिवम्त्र्यक्षं महाभुजं रुद्रं शिखिनं चीरवाससम्दातारं चैव भक्तानां प्रसादविहितान्वरान्

mahādevaṃ mahātmānamīśānaṃ jaṭilaṃ śivamtryakṣaṃ mahābhujaṃ rudraṃ śikhinaṃ cīravāsasamdātāraṃ caiva bhaktānāṃ prasādavihitānvarān

तस्य ते पार्षदा दिव्या रूपैर्नानाविधैः विभोःवामना जटिला मुण्डा ह्रस्वग्रीवा महोदराः

tasya te pārṣadā divyā rūpairnānāvidhaiḥ vibhoḥvāmanā jaṭilā muṇḍā hrasvagrīvā mahodarāḥ

महाकाया महोत्साहा महाकर्णास्तथापरेआननैर्विकृतैः पादैः पार्थ वेषैश्च वैकृतैः

mahākāyā mahotsāhā mahākarṇāstathāpareānanairvikṛtaiḥ pādaiḥ pārtha veṣaiśca vaikṛtaiḥ

ईदृशैः स महादेवः पूज्यमानो महेश्वरःस शिवस्तात तेजस्वी प्रसादाद्याति तेऽग्रतःतस्मिन्घोरे तदा पार्थ संग्रामे लोमहर्षणे

īdṛśaiḥ sa mahādevaḥ pūjyamāno maheśvaraḥsa śivastāta tejasvī prasādādyāti te'grataḥtasminghore tadā pārtha saṃgrāme lomaharṣaṇe

द्रोणकर्णकृपैर्गुप्तां महेष्वासैः प्रहारिभिःकस्तां सेनां तदा पार्थ मनसापि प्रधर्षयेत्ऋते देवान्महेष्वासाद्बहुरूपान्महेश्वरात्

droṇakarṇakṛpairguptāṃ maheṣvāsaiḥ prahāribhiḥkastāṃ senāṃ tadā pārtha manasāpi pradharṣayetṛte devānmaheṣvāsādbahurūpānmaheśvarāt

स्थातुमुत्सहते कश्चिन्न तस्मिन्नग्रतः स्थितेन हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते

sthātumutsahate kaścinna tasminnagrataḥ sthitena hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate

गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवःविसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च

gandhenāpi hi saṃgrāme tasya kruddhasya śatravaḥvisaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca

तस्मै नमस्तु कुर्वन्तो देवास्तिष्ठन्ति वै दिविये चान्ये मानवा लोके ये च स्वर्गजितो नराः

tasmai namastu kurvanto devāstiṣṭhanti vai diviye cānye mānavā loke ye ca svargajito narāḥ

ये भक्ता वरदं देवं शिवं रुद्रमुमापतिम्इह लोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम्

ye bhaktā varadaṃ devaṃ śivaṃ rudramumāpatimiha loke sukhaṃ prāpya te yānti paramāṃ gatim

नमस्कुरुष्व कौन्तेय तस्मै शान्ताय वै सदारुद्राय शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे

namaskuruṣva kaunteya tasmai śāntāya vai sadārudrāya śitikaṇṭhāya kaniṣṭhāya suvarcase

कपर्दिने करालाय हर्यक्ष्णे वरदाय चयाम्यायाव्यक्तकेशाय सद्वृत्ते शंकराय च

kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya cayāmyāyāvyaktakeśāya sadvṛtte śaṃkarāya ca

काम्याय हरिनेत्राय स्थाणवे पुरुषाय चहरिकेशाय मुण्डाय कृशायोत्तरणाय च

kāmyāya harinetrāya sthāṇave puruṣāya caharikeśāya muṇḍāya kṛśāyottaraṇāya ca

भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसेबहुरूपाय शर्वाय प्रियाय प्रियवाससे

bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṃhasebahurūpāya śarvāya priyāya priyavāsase

उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषेगिरिशाय प्रशान्ताय पतये चीरवाससे

uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣegiriśāya praśāntāya pataye cīravāsase

हिरण्यबाहवे चैव उग्राय पतये दिशाम्पर्जन्यपतये चैव भूतानां पतये नमः

hiraṇyabāhave caiva ugrāya pataye diśāmparjanyapataye caiva bhūtānāṃ pataye namaḥ

वृक्षाणां पतये चैव अपां च पतये तथावृक्षैरावृतकायाय सेनान्ये मध्यमाय च

vṛkṣāṇāṃ pataye caiva apāṃ ca pataye tathāvṛkṣairāvṛtakāyāya senānye madhyamāya ca

स्रुवहस्ताय देवाय धन्विने भार्गवाय चबहुरूपाय विश्वस्य पतये चीरवाससे

sruvahastāya devāya dhanvine bhārgavāya cabahurūpāya viśvasya pataye cīravāsase

सहस्रशिरसे चैव सहस्रनयनाय चसहस्रबाहवे चैव सहस्रचरणाय च

sahasraśirase caiva sahasranayanāya casahasrabāhave caiva sahasracaraṇāya ca

शरणं प्राप्य कौन्तेय वरदं भुवनेश्वरम्उमापतिं विरूपाक्षं दक्षयज्ञनिबर्हणम्प्रजानां पतिमव्यग्रं भूतानां पतिमव्ययम्

śaraṇaṃ prāpya kaunteya varadaṃ bhuvaneśvaramumāpatiṃ virūpākṣaṃ dakṣayajñanibarhaṇamprajānāṃ patimavyagraṃ bhūtānāṃ patimavyayam

कपर्दिनं वृषावर्तं वृषनाभं वृषध्वजम्वृषदर्पं वृषपतिं वृषशृङ्गं वृषर्षभम्

kapardinaṃ vṛṣāvartaṃ vṛṣanābhaṃ vṛṣadhvajamvṛṣadarpaṃ vṛṣapatiṃ vṛṣaśṛṅgaṃ vṛṣarṣabham

वृषाङ्कं वृषभोदारं वृषभं वृषभेक्षणम्वृषायुधं वृषशरं वृषभूतं महेश्वरम्

vṛṣāṅkaṃ vṛṣabhodāraṃ vṛṣabhaṃ vṛṣabhekṣaṇamvṛṣāyudhaṃ vṛṣaśaraṃ vṛṣabhūtaṃ maheśvaram

महोदरं महाकायं द्वीपिचर्मनिवासिनम्लोकेशं वरदं मुण्डं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम्

mahodaraṃ mahākāyaṃ dvīpicarmanivāsinamlokeśaṃ varadaṃ muṇḍaṃ brahmaṇyaṃ brāhmaṇapriyam

त्रिशूलपाणिं वरदं खड्गचर्मधरं प्रभुम्पिनाकिनं खण्डपरशुं लोकानां पतिमीश्वरम्प्रपद्ये शरणं देवं शरण्यं चीरवाससम्

triśūlapāṇiṃ varadaṃ khaḍgacarmadharaṃ prabhumpinākinaṃ khaṇḍaparaśuṃ lokānāṃ patimīśvaramprapadye śaraṇaṃ devaṃ śaraṇyaṃ cīravāsasam

नमस्तस्मै सुरेशाय यस्य वैश्रवणः सखासुवाससे नमो नित्यं सुव्रताय सुधन्विने

namastasmai sureśāya yasya vaiśravaṇaḥ sakhāsuvāsase namo nityaṃ suvratāya sudhanvine

स्रुवहस्ताय देवाय सुखधन्वाय धन्विनेधन्वन्तराय धनुषे धन्वाचार्याय धन्विने

sruvahastāya devāya sukhadhanvāya dhanvinedhanvantarāya dhanuṣe dhanvācāryāya dhanvine

उग्रायुधाय देवाय नमः सुरवराय चनमोऽस्तु बहुरूपाय नमश्च बहुधन्विने

ugrāyudhāya devāya namaḥ suravarāya canamo'stu bahurūpāya namaśca bahudhanvine

नमोऽस्तु स्थाणवे नित्यं सुव्रताय सुधन्विनेनमोऽस्तु त्रिपुरघ्नाय भगघ्नाय च वै नमः

namo'stu sthāṇave nityaṃ suvratāya sudhanvinenamo'stu tripuraghnāya bhagaghnāya ca vai namaḥ

वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमःअपां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः

vanaspatīnāṃ pataye narāṇāṃ pataye namaḥapāṃ ca pataye nityaṃ yajñānāṃ pataye namaḥ

पूष्णो दन्तविनाशाय त्र्यक्षाय वरदाय चनीलकण्ठाय पिङ्गाय स्वर्णकेशाय वै नमः

pūṣṇo dantavināśāya tryakṣāya varadāya canīlakaṇṭhāya piṅgāya svarṇakeśāya vai namaḥ

कर्माणि चैव दिव्यानि महादेवस्य धीमतःतानि ते कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्

karmāṇi caiva divyāni mahādevasya dhīmataḥtāni te kīrtayiṣyāmi yathāprajñaṃ yathāśrutam

न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न राक्षसाःसुखमेधन्ति कुपिते तस्मिन्नपि गुहागताः

na surā nāsurā loke na gandharvā na rākṣasāḥsukhamedhanti kupite tasminnapi guhāgatāḥ

विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदाधनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च

vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayastu bhavastadādhanuṣā bāṇamutsṛjya saghoṣaṃ vinanāda ca

ते न शर्म कुतः शान्तिं लेभिरे स्म सुरास्तदाविद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे

te na śarma kutaḥ śāntiṃ lebhire sma surāstadāvidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare

तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाःबभूवुर्वशगाः पार्थ निपेतुश्च सुरासुराः

tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥbabhūvurvaśagāḥ pārtha nipetuśca surāsurāḥ

आपश्चुक्षुभिरे सर्वाश्चकम्पे च वसुंधरापर्वताश्च व्यशीर्यन्त दिशो नागाश्च मोहिताः

āpaścukṣubhire sarvāścakampe ca vasuṃdharāparvatāśca vyaśīryanta diśo nāgāśca mohitāḥ

अन्धाश्च तमसा लोका न प्रकाशन्त संवृताःजघ्निवान्सह सूर्येण सर्वेषां ज्योतिषां प्रभाः

andhāśca tamasā lokā na prakāśanta saṃvṛtāḥjaghnivānsaha sūryeṇa sarveṣāṃ jyotiṣāṃ prabhāḥ

चुक्रुशुर्भयभीताश्च शान्तिं चक्रुस्तथैव चऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च सुखैषिणः

cukruśurbhayabhītāśca śāntiṃ cakrustathaiva caṛṣayaḥ sarvabhūtānāmātmanaśca sukhaiṣiṇaḥ

पूषाणमभ्यद्रवत शंकरः प्रहसन्निवपुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत्

pūṣāṇamabhyadravata śaṃkaraḥ prahasannivapuroḍāśaṃ bhakṣayato daśanānvai vyaśātayat

ततो निश्चक्रमुर्देवा वेपमाना नताः स्म तम्पुनश्च संदधे दीप्तं देवानां निशितं शरम्

tato niścakramurdevā vepamānā natāḥ sma tampunaśca saṃdadhe dīptaṃ devānāṃ niśitaṃ śaram

रुद्रस्य यज्ञभागं च विशिष्टं ते न्वकल्पयन्भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे

rudrasya yajñabhāgaṃ ca viśiṣṭaṃ te nvakalpayanbhayena tridaśā rājañśaraṇaṃ ca prapedire

तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः संधितस्तदायत्ताश्चापि सुरा आसन्यत्ताश्चाद्यापि तं प्रति

tena caivātikopena sa yajñaḥ saṃdhitastadāyattāścāpi surā āsanyattāścādyāpi taṃ prati

असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिविआयसं राजतं चैव सौवर्णमपरं महत्

asurāṇāṃ purāṇyāsaṃstrīṇi vīryavatāṃ diviāyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇamaparaṃ mahat

आयसं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम्सौवर्णं परमं ह्यासीद्विद्युन्मालिन एव च

āyasaṃ tārakākṣasya kamalākṣasya rājatamsauvarṇaṃ paramaṃ hyāsīdvidyunmālina eva ca

न शक्तस्तानि मघवान्भेत्तुं सर्वायुधैरपिअथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः

na śaktastāni maghavānbhettuṃ sarvāyudhairapiatha sarve'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇamarditāḥ

ते तमूचुर्महात्मानं सर्वे देवाः सवासवाःरुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसुनिपातयिष्यसे चैनानसुरान्भुवनेश्वर

te tamūcurmahātmānaṃ sarve devāḥ savāsavāḥrudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasunipātayiṣyase cainānasurānbhuvaneśvara

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा देवानां हितकाम्ययाअतिष्ठत्स्थाणुभूतः स सहस्रं परिवत्सरान्

sa tathoktastathetyuktvā devānāṃ hitakāmyayāatiṣṭhatsthāṇubhūtaḥ sa sahasraṃ parivatsarān

यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणि वैत्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः

yadā trīṇi sametāni antarikṣe purāṇi vaitriparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ

पुराणि न च तं शेकुर्दानवाः प्रतिवीक्षितुम्शरं कालाग्निसंयुक्तं विष्णुसोमसमायुतम्

purāṇi na ca taṃ śekurdānavāḥ prativīkṣitumśaraṃ kālāgnisaṃyuktaṃ viṣṇusomasamāyutam

बालमङ्कगतं कृत्वा स्वयं पञ्चशिखं पुनःउमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्सुरान्

bālamaṅkagataṃ kṛtvā svayaṃ pañcaśikhaṃ punaḥumā jijñāsamānā vai ko'yamityabravītsurān

बाहुं सवज्रं शक्रस्य क्रुद्धस्यास्तम्भयत्प्रभुःस एष भगवान्देवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः

bāhuṃ savajraṃ śakrasya kruddhasyāstambhayatprabhuḥsa eṣa bhagavāndevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ

न संबुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम्सप्रजापतयः सर्वे बालार्कसदृशप्रभम्

na saṃbubudhire cainaṃ devāstaṃ bhuvaneśvaramsaprajāpatayaḥ sarve bālārkasadṛśaprabham

अथाभ्येत्य ततो ब्रह्मा दृष्ट्वा च स महेश्वरम्अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तं पितामहः

athābhyetya tato brahmā dṛṣṭvā ca sa maheśvaramayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande taṃ pitāmahaḥ

ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराःअभवच्च पुनर्बाहुर्यथाप्रकृति वज्रिणः

tataḥ prasādayāmāsurumāṃ rudraṃ ca te surāḥabhavacca punarbāhuryathāprakṛti vajriṇaḥ

तेषां प्रसन्नो भगवान्सपत्नीको वृषध्वजःदेवानां त्रिदशश्रेष्ठो दक्षयज्ञविनाशनः

teṣāṃ prasanno bhagavānsapatnīko vṛṣadhvajaḥdevānāṃ tridaśaśreṣṭho dakṣayajñavināśanaḥ

स वै रुद्रः स च शिवः सोऽग्निः शर्वः स सर्ववित्स चेन्द्रश्चैव वायुश्च सोऽश्विनौ स च विद्युतः

sa vai rudraḥ sa ca śivaḥ so'gniḥ śarvaḥ sa sarvavitsa cendraścaiva vāyuśca so'śvinau sa ca vidyutaḥ

स भवः स च पर्जन्यो महादेवः स चानघःस चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः

sa bhavaḥ sa ca parjanyo mahādevaḥ sa cānaghaḥsa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaśca saḥ

स कालः सोऽन्तको मृत्युः स यमो रात्र्यहानि चमासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः

sa kālaḥ so'ntako mṛtyuḥ sa yamo rātryahāni camāsārdhamāsā ṛtavaḥ saṃdhye saṃvatsaraśca saḥ

स च धाता विधाता च विश्वात्मा विश्वकर्मकृत्सर्वासां देवतानां च धारयत्यवपुर्वपुः

sa ca dhātā vidhātā ca viśvātmā viśvakarmakṛtsarvāsāṃ devatānāṃ ca dhārayatyavapurvapuḥ

सर्वैर्देवैः स्तुतो देवः सैकधा बहुधा च सःशतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा

sarvairdevaiḥ stuto devaḥ saikadhā bahudhā ca saḥśatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā

ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानजःन हि सर्वे मया शक्या वक्तुं भगवतो गुणाः

īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaśca bhagavānajaḥna hi sarve mayā śakyā vaktuṃ bhagavato guṇāḥ

सर्वैर्ग्रहैर्गृहीतान्वै सर्वपापसमन्वितान्स मोचयति सुप्रीतः शरण्यः शरणागतान्

sarvairgrahairgṛhītānvai sarvapāpasamanvitānsa mocayati suprītaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatān

आयुरारोग्यमैश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान्स ददाति मनुष्येभ्यः स चैवाक्षिपते पुनः

āyurārogyamaiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃśca puṣkalānsa dadāti manuṣyebhyaḥ sa caivākṣipate punaḥ

सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यतेस चैव व्याहृते लोके मनुष्याणां शुभाशुभे

sendrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryamucyatesa caiva vyāhṛte loke manuṣyāṇāṃ śubhāśubhe

ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरः पुनरुच्यतेमहेश्वरश्च भूतानां महतामीश्वरश्च सः

aiśvaryāccaiva kāmānāmīśvaraḥ punarucyatemaheśvaraśca bhūtānāṃ mahatāmīśvaraśca saḥ

बहुभिर्बहुधा रूपैर्विश्वं व्याप्नोति वै जगत्अस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे तदतिष्ठत

bahubhirbahudhā rūpairviśvaṃ vyāpnoti vai jagatasya devasya yadvaktraṃ samudre tadatiṣṭhata

एष चैव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशःयजन्त्येनं जनास्तत्र वीरस्थान इतीश्वरम्

eṣa caiva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥyajantyenaṃ janāstatra vīrasthāna itīśvaram

अस्य दीप्तानि रूपाणि घोराणि च बहूनि चलोके यान्यस्य कुर्वन्ति मनुष्याः प्रवदन्ति च

asya dīptāni rūpāṇi ghorāṇi ca bahūni caloke yānyasya kurvanti manuṣyāḥ pravadanti ca

नामधेयानि लोकेषु बहून्यत्र यथार्थवत्निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा

nāmadheyāni lokeṣu bahūnyatra yathārthavatnirucyante mahattvācca vibhutvātkarmabhistathā

वेदे चास्य समाम्नातं शतरुद्रीयमुत्तमम्नाम्ना चानन्तरुद्रेति उपस्थानं महात्मनः

vede cāsya samāmnātaṃ śatarudrīyamuttamamnāmnā cānantarudreti upasthānaṃ mahātmanaḥ

स कामानां प्रभुर्देवो ये दिव्या ये च मानुषाःस विभुः स प्रभुर्देवो विश्वं व्याप्नुवते महत्

sa kāmānāṃ prabhurdevo ye divyā ye ca mānuṣāḥsa vibhuḥ sa prabhurdevo viśvaṃ vyāpnuvate mahat

ज्येष्ठं भूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा मुनयस्तथाप्रथमो ह्येष देवानां मुखादस्यानलोऽभवत्

jyeṣṭhaṃ bhūtaṃ vadantyenaṃ brāhmaṇā munayastathāprathamo hyeṣa devānāṃ mukhādasyānalo'bhavat

सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुनःतेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः

sarvathā yatpaśūnpāti taiśca yadramate punaḥteṣāmadhipatiryacca tasmātpaśupatiḥ smṛtaḥ

नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यदा स्थितम्महयन्ति च लोकाश्च महेश्वर इति स्मृतः

nityena brahmacaryeṇa liṅgamasya yadā sthitammahayanti ca lokāśca maheśvara iti smṛtaḥ

ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथालिङ्गमस्यार्चयन्ति स्म तच्चाप्यूर्ध्वं समास्थितम्

ṛṣayaścaiva devāśca gandharvāpsarasastathāliṅgamasyārcayanti sma taccāpyūrdhvaṃ samāsthitam

पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरःसुखी प्रीतश्च भवति प्रहृष्टश्चैव शंकरः

pūjyamāne tatastasminmodate sa maheśvaraḥsukhī prītaśca bhavati prahṛṣṭaścaiva śaṃkaraḥ

यदस्य बहुधा रूपं भूतभव्यभवत्स्थितम्स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः

yadasya bahudhā rūpaṃ bhūtabhavyabhavatsthitamsthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpastataḥ smṛtaḥ

एकाक्षो जाज्वलन्नास्ते सर्वतोक्षिमयोऽपि वाक्रोधाद्यश्चाविशल्लोकांस्तस्माच्छर्व इति स्मृतः

ekākṣo jājvalannāste sarvatokṣimayo'pi vākrodhādyaścāviśallokāṃstasmāccharva iti smṛtaḥ

धूम्रं रूपं च यत्तस्य धूर्जटिस्तेन उच्यतेविश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः

dhūmraṃ rūpaṃ ca yattasya dhūrjaṭistena ucyateviśve devāśca yattasminviśvarūpastataḥ smṛtaḥ

तिस्रो देवीर्यदा चैव भजते भुवनेश्वरःद्यामपः पृथिवीं चैव त्र्यम्बकश्च ततः स्मृतः

tisro devīryadā caiva bhajate bhuvaneśvaraḥdyāmapaḥ pṛthivīṃ caiva tryambakaśca tataḥ smṛtaḥ

समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मसुशिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेश शिवः स्मृतः

samedhayati yannityaṃ sarvārthānsarvakarmasuśivamicchanmanuṣyāṇāṃ tasmādeśa śivaḥ smṛtaḥ

सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोऽपि वायच्च विश्वं महत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः

sahasrākṣo'yutākṣo vā sarvatokṣimayo'pi vāyacca viśvaṃ mahatpāti mahādevastataḥ smṛtaḥ

दहत्यूर्ध्वं स्थितो यच्च प्राणोत्पत्तिस्थितश्च यत्स्थितलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः

dahatyūrdhvaṃ sthito yacca prāṇotpattisthitaśca yatsthitaliṅgaśca yannityaṃ tasmātsthāṇuriti smṛtaḥ

विषमस्थः शरीरेषु समश्च प्राणिनामिहस वायुर्विषमस्थेषु प्राणापानशरीरिषु

viṣamasthaḥ śarīreṣu samaśca prāṇināmihasa vāyurviṣamastheṣu prāṇāpānaśarīriṣu

पूजयेद्विग्रहं यस्तु लिङ्गं वापि समर्चयेत्लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते

pūjayedvigrahaṃ yastu liṅgaṃ vāpi samarcayetliṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyamaśnute

ऊरुभ्यामर्धमाग्नेयं सोमार्धं च शिवा तनुःआत्मनोऽर्धं च तस्याग्निः सोमोऽर्धं पुनरुच्यते

ūrubhyāmardhamāgneyaṃ somārdhaṃ ca śivā tanuḥātmano'rdhaṃ ca tasyāgniḥ somo'rdhaṃ punarucyate

तैजसी महती दीप्ता देवेभ्यश्च शिवा तनुःभास्वती मानुषेष्वस्य तनुर्घोराग्निरुच्यते

taijasī mahatī dīptā devebhyaśca śivā tanuḥbhāsvatī mānuṣeṣvasya tanurghorāgnirucyate

ब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तयायास्य घोरतरा मूर्तिः सर्वानत्ति तयेश्वरः

brahmacaryaṃ caratyeṣa śivā yāsya tanustayāyāsya ghoratarā mūrtiḥ sarvānatti tayeśvaraḥ

यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान्मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते

yannirdahati yattīkṣṇo yadugro yatpratāpavānmāṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyate

एष देवो महादेवो योऽसौ पार्थ तवाग्रतःसंग्रामे शात्रवान्निघ्नंस्त्वया दृष्टः पिनाकधृक्

eṣa devo mahādevo yo'sau pārtha tavāgrataḥsaṃgrāme śātravānnighnaṃstvayā dṛṣṭaḥ pinākadhṛk

एष वै भगवान्देवः संग्रामे याति तेऽग्रतःयेन दत्तानि तेऽस्त्राणि यैस्त्वया दानवा हताः

eṣa vai bhagavāndevaḥ saṃgrāme yāti te'grataḥyena dattāni te'strāṇi yaistvayā dānavā hatāḥ

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संज्ञितम्देवदेवस्य ते पार्थ व्याख्यातं शतरुद्रियम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃjñitamdevadevasya te pārtha vyākhyātaṃ śatarudriyam

सर्वार्थसाधकं पुण्यं सर्वकिल्बिषनाशनम्सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखभयापहम्

sarvārthasādhakaṃ puṇyaṃ sarvakilbiṣanāśanamsarvapāpapraśamanaṃ sarvaduḥkhabhayāpaham

चतुर्विधमिदं स्तोत्रं यः शृणोति नरः सदाविजित्य सर्वाञ्शत्रून्स रुद्रलोके महीयते

caturvidhamidaṃ stotraṃ yaḥ śṛṇoti naraḥ sadāvijitya sarvāñśatrūnsa rudraloke mahīyate

चरितं महात्मनो दिव्यं सांग्रामिकमिदं शुभम्पठन्वै शतरुद्रीयं शृण्वंश्च सततोत्थितः

caritaṃ mahātmano divyaṃ sāṃgrāmikamidaṃ śubhampaṭhanvai śatarudrīyaṃ śṛṇvaṃśca satatotthitaḥ

भक्तो विश्वेश्वरं देवं मानुषेषु तु यः सदावरान्स कामाँल्लभते प्रसन्ने त्र्यम्बके नरः

bhakto viśveśvaraṃ devaṃ mānuṣeṣu tu yaḥ sadāvarānsa kāmām̐llabhate prasanne tryambake naraḥ

गच्छ युध्यस्व कौन्तेय न तवास्ति पराजयःयस्य मन्त्री च गोप्ता च पार्श्वतस्ते जनार्दनः

gaccha yudhyasva kaunteya na tavāsti parājayaḥyasya mantrī ca goptā ca pārśvataste janārdanaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्त्वार्जुनं संख्ये पराशरसुतस्तदाजगाम भरतश्रेष्ठ यथागतमरिंदम

evamuktvārjunaṃ saṃkhye parāśarasutastadājagāma bharataśreṣṭha yathāgatamariṃdama