Parva.Adhyaya 7.25

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

तेष्वेवं संनिवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशःकथं युयुधिरे पार्था मामकाश्च तरस्विनः

teṣvevaṃ saṃnivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥkathaṃ yuyudhire pārthā māmakāśca tarasvinaḥ

किमर्जुनश्चाप्यकरोत्संशप्तकबलं प्रतिसंशप्तका वा पार्थस्य किमकुर्वत संजय

kimarjunaścāpyakarotsaṃśaptakabalaṃ pratisaṃśaptakā vā pārthasya kimakurvata saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तथा तेषु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशःस्वयमभ्यद्रवद्भीमं नागानीकेन ते सुतः

tathā teṣu nivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥsvayamabhyadravadbhīmaṃ nāgānīkena te sutaḥ

स नाग इव नागेन गोवृषेणेव गोवृषःसमाहूतः स्वयं राज्ञा नागानीकमुपाद्रवत्

sa nāga iva nāgena govṛṣeṇeva govṛṣaḥsamāhūtaḥ svayaṃ rājñā nāgānīkamupādravat

स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चान्वितःअभिनत्कुञ्जरानीकमचिरेणैव मारिष

sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cānvitaḥabhinatkuñjarānīkamacireṇaiva māriṣa

ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तः सर्वतो मदम्भीमसेनस्य नाराचैर्विमुखा विमदीकृताः

te gajā girisaṃkāśāḥ kṣarantaḥ sarvato madambhīmasenasya nārācairvimukhā vimadīkṛtāḥ

विधमेदभ्रजालानि यथा वायुः समन्ततःव्यधमत्तान्यनीकानि तथैव पवनात्मजः

vidhamedabhrajālāni yathā vāyuḥ samantataḥvyadhamattānyanīkāni tathaiva pavanātmajaḥ

स तेषु विसृजन्बाणान्भीमो नागेष्वशोभतभुवनेष्विव सर्वेषु गभस्तीनुदितो रविः

sa teṣu visṛjanbāṇānbhīmo nāgeṣvaśobhatabhuvaneṣviva sarveṣu gabhastīnudito raviḥ

ते भीमबाणैः शतशः संस्यूता विबभुर्गजाःगभस्तिभिरिवार्कस्य व्योम्नि नानाबलाहकाः

te bhīmabāṇaiḥ śataśaḥ saṃsyūtā vibabhurgajāḥgabhastibhirivārkasya vyomni nānābalāhakāḥ

तथा गजानां कदनं कुर्वाणमनिलात्मजम्क्रुद्धो दुर्योधनोऽभ्येत्य प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः

tathā gajānāṃ kadanaṃ kurvāṇamanilātmajamkruddho duryodhano'bhyetya pratyavidhyacchitaiḥ śaraiḥ

ततः क्षणेन क्षितिपं क्षतजप्रतिमेक्षणःक्षयं निनीषुर्निशितैर्भीमो विव्याध पत्रिभिः

tataḥ kṣaṇena kṣitipaṃ kṣatajapratimekṣaṇaḥkṣayaṃ ninīṣurniśitairbhīmo vivyādha patribhiḥ

स शरार्पितसर्वाङ्गः क्रुद्धो विव्याध पाण्डवम्नाराचैरर्करश्म्याभैर्भीमसेनं स्मयन्निव

sa śarārpitasarvāṅgaḥ kruddho vivyādha pāṇḍavamnārācairarkaraśmyābhairbhīmasenaṃ smayanniva

तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रं ध्वजे स्थितम्भल्लाभ्यां कार्मुकं चैव क्षिप्रं चिच्छेद पाण्डवः

tasya nāgaṃ maṇimayaṃ ratnacitraṃ dhvaje sthitambhallābhyāṃ kārmukaṃ caiva kṣipraṃ ciccheda pāṇḍavaḥ

दुर्योधनं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीमेन मारिषचुक्षोभयिषुरभ्यागादङ्गो मातङ्गमास्थितः

duryodhanaṃ pīḍyamānaṃ dṛṣṭvā bhīmena māriṣacukṣobhayiṣurabhyāgādaṅgo mātaṅgamāsthitaḥ

तमापतन्तं मातङ्गमम्बुदप्रतिमस्वनम्कुम्भान्तरे भीमसेनो नाराचेनार्दयद्भृशम्

tamāpatantaṃ mātaṅgamambudapratimasvanamkumbhāntare bhīmaseno nārācenārdayadbhṛśam

तस्य कायं विनिर्भिद्य ममज्ज धरणीतलेततः पपात द्विरदो वज्राहत इवाचलः

tasya kāyaṃ vinirbhidya mamajja dharaṇītaletataḥ papāta dvirado vajrāhata ivācalaḥ

तस्यावर्जितनागस्य म्लेच्छस्यावपतिष्यतःशिरश्चिच्छेद भल्लेन क्षिप्रकारी वृकोदरः

tasyāvarjitanāgasya mlecchasyāvapatiṣyataḥśiraściccheda bhallena kṣiprakārī vṛkodaraḥ

तस्मिन्निपतिते वीरे संप्राद्रवत सा चमूःसंभ्रान्ताश्वद्विपरथा पदातीनवमृद्नती

tasminnipatite vīre saṃprādravata sā camūḥsaṃbhrāntāśvadviparathā padātīnavamṛdnatī

तेष्वनीकेषु सर्वेषु विद्रवत्सु समन्ततःप्राग्ज्योतिषस्ततो भीमं कुञ्जरेण समाद्रवत्

teṣvanīkeṣu sarveṣu vidravatsu samantataḥprāgjyotiṣastato bhīmaṃ kuñjareṇa samādravat

येन नागेन मघवानजयद्दैत्यदानवान्स नागप्रवरो भीमं सहसा समुपाद्रवत्

yena nāgena maghavānajayaddaityadānavānsa nāgapravaro bhīmaṃ sahasā samupādravat

श्रवणाभ्यामथो पद्भ्यां संहतेन करेण चव्यावृत्तनयनः क्रुद्धः प्रदहन्निव पाण्डवम्

śravaṇābhyāmatho padbhyāṃ saṃhatena kareṇa cavyāvṛttanayanaḥ kruddhaḥ pradahanniva pāṇḍavam

ततः सर्वस्य सैन्यस्य नादः समभवन्महान्हा हा विनिहतो भीमः कुञ्जरेणेति मारिष

tataḥ sarvasya sainyasya nādaḥ samabhavanmahānhā hā vinihato bhīmaḥ kuñjareṇeti māriṣa

तेन नादेन वित्रस्ता पाण्डवानामनीकिनीसहसाभ्यद्रवद्राजन्यत्र तस्थौ वृकोदरः

tena nādena vitrastā pāṇḍavānāmanīkinīsahasābhyadravadrājanyatra tasthau vṛkodaraḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा वृकोदरम्भगदत्तं सपाञ्चालः सर्वतः समवारयत्

tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā vṛkodarambhagadattaṃ sapāñcālaḥ sarvataḥ samavārayat

तं रथै रथिनां श्रेष्ठाः परिवार्य समन्ततःअवाकिरञ्शरैस्तीक्ष्णैः शतशोऽथ सहस्रशः

taṃ rathai rathināṃ śreṣṭhāḥ parivārya samantataḥavākirañśaraistīkṣṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

स विघातं पृषत्कानामङ्कुशेन समाचरन्गजेन पाण्डुपाञ्चालान्व्यधमत्पर्वतेश्वरः

sa vighātaṃ pṛṣatkānāmaṅkuśena samācarangajena pāṇḍupāñcālānvyadhamatparvateśvaraḥ

तदद्भुतमपश्याम भगदत्तस्य संयुगेतथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशां पते

tadadbhutamapaśyāma bhagadattasya saṃyugetathā vṛddhasya caritaṃ kuñjareṇa viśāṃ pate

ततो राजा दशार्णानां प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत्तिर्यग्यातेन नागेन समदेनाशुगामिना

tato rājā daśārṇānāṃ prāgjyotiṣamupādravattiryagyātena nāgena samadenāśugāminā

तयोर्युद्धं समभवन्नागयोर्भीमरूपयोःसपक्षयोः पर्वतयोर्यथा सद्रुमयोः पुरा

tayoryuddhaṃ samabhavannāgayorbhīmarūpayoḥsapakṣayoḥ parvatayoryathā sadrumayoḥ purā

प्राग्ज्योतिषपतेर्नागः संनिपत्यापवृत्य चपार्श्वे दशार्णाधिपतेर्भित्त्वा नागमपातयत्

prāgjyotiṣapaternāgaḥ saṃnipatyāpavṛtya capārśve daśārṇādhipaterbhittvā nāgamapātayat

तोमरैः सूर्यरश्म्याभैर्भगदत्तोऽथ सप्तभिःजघान द्विरदस्थं तं शत्रुं प्रचलितासनम्

tomaraiḥ sūryaraśmyābhairbhagadatto'tha saptabhiḥjaghāna dviradasthaṃ taṃ śatruṃ pracalitāsanam

उपसृत्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिरःरथानीकेन महता सर्वतः पर्यवारयत्

upasṛtya tu rājānaṃ bhagadattaṃ yudhiṣṭhiraḥrathānīkena mahatā sarvataḥ paryavārayat

स कुञ्जरस्थो रथिभिः शुशुभे सर्वतो वृतःपर्वते वनमध्यस्थो ज्वलन्निव हुताशनः

sa kuñjarastho rathibhiḥ śuśubhe sarvato vṛtaḥparvate vanamadhyastho jvalanniva hutāśanaḥ

मण्डलं सर्वतः श्लिष्टं रथिनामुग्रधन्विनाम्किरतां शरवर्षाणि स नागः पर्यवर्तत

maṇḍalaṃ sarvataḥ śliṣṭaṃ rathināmugradhanvināmkiratāṃ śaravarṣāṇi sa nāgaḥ paryavartata

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा परिगृह्य द्विपर्षभम्प्रेषयामास सहसा युयुधानरथं प्रति

tataḥ prāgjyotiṣo rājā parigṛhya dviparṣabhampreṣayāmāsa sahasā yuyudhānarathaṃ prati

शिनेः पौत्रस्य तु रथं परिगृह्य महाद्विपःअभिचिक्षेप वेगेन युयुधानस्त्वपाक्रमत्

śineḥ pautrasya tu rathaṃ parigṛhya mahādvipaḥabhicikṣepa vegena yuyudhānastvapākramat

बृहतः सैन्धवानश्वान्समुत्थाप्य तु सारथिःतस्थौ सात्यकिमासाद्य संप्लुतस्तं रथं पुनः

bṛhataḥ saindhavānaśvānsamutthāpya tu sārathiḥtasthau sātyakimāsādya saṃplutastaṃ rathaṃ punaḥ

स तु लब्ध्वान्तरं नागस्त्वरितो रथमण्डलात्निश्चक्राम ततः सर्वान्परिचिक्षेप पार्थिवान्

sa tu labdhvāntaraṃ nāgastvarito rathamaṇḍalātniścakrāma tataḥ sarvānparicikṣepa pārthivān

ते त्वाशुगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभाःतमेकं द्विरदं संख्ये मेनिरे शतशो नृपाः

te tvāśugatinā tena trāsyamānā nararṣabhāḥtamekaṃ dviradaṃ saṃkhye menire śataśo nṛpāḥ

ते गजस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पाण्डवाःऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवाः

te gajasthena kālyante bhagadattena pāṇḍavāḥairāvatasthena yathā devarājena dānavāḥ

तेषां प्रद्रवतां भीमः पाञ्चालानामितस्ततःगजवाजिकृतः शब्दः सुमहान्समजायत

teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ pāñcālānāmitastataḥgajavājikṛtaḥ śabdaḥ sumahānsamajāyata

भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषुप्राग्ज्योतिषमभिक्रुद्धः पुनर्भीमः समभ्ययात्

bhagadattena samare kālyamāneṣu pāṇḍuṣuprāgjyotiṣamabhikruddhaḥ punarbhīmaḥ samabhyayāt

तस्याभिद्रवतो वाहान्हस्तमुक्तेन वारिणासिक्त्वा व्यत्रासयन्नागस्ते पार्थमहरंस्ततः

tasyābhidravato vāhānhastamuktena vāriṇāsiktvā vyatrāsayannāgaste pārthamaharaṃstataḥ

ततस्तमभ्ययात्तूर्णं रुचिपर्वाकृतीसुतःसमुक्षञ्शरवर्षेण रथस्थोऽन्तकसंनिभः

tatastamabhyayāttūrṇaṃ ruciparvākṛtīsutaḥsamukṣañśaravarṣeṇa rathastho'ntakasaṃnibhaḥ

ततो रुचिरपर्वाणं शरेण नतपर्वणासुपर्वा पर्वतपतिर्निन्ये वैवस्वतक्षयम्

tato ruciraparvāṇaṃ śareṇa nataparvaṇāsuparvā parvatapatirninye vaivasvatakṣayam

तस्मिन्निपतिते वीरे सौभद्रो द्रौपदीसुताःचेकितानो धृष्टकेतुर्युयुत्सुश्चार्दयन्द्विपम्

tasminnipatite vīre saubhadro draupadīsutāḥcekitāno dhṛṣṭaketuryuyutsuścārdayandvipam

त एनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदाःसिषिचुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो जिघांसवः

ta enaṃ śaradhārābhirdhārābhiriva toyadāḥsiṣicurbhairavānnādānvinadanto jighāṃsavaḥ

ततः पार्ष्ण्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चोदितो द्विपःप्रसारितकरः प्रायात्स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम्

tataḥ pārṣṇyaṅkuśāṅguṣṭhaiḥ kṛtinā codito dvipaḥprasāritakaraḥ prāyātstabdhakarṇekṣaṇo drutam

सोऽधिष्ठाय पदा वाहान्युयुत्सोः सूतमारुजत्पुत्रस्तु तव संभ्रान्तः सौभद्रस्याप्लुतो रथम्

so'dhiṣṭhāya padā vāhānyuyutsoḥ sūtamārujatputrastu tava saṃbhrāntaḥ saubhadrasyāpluto ratham

स कुञ्जरस्थो विसृजन्निषूनरिषु पार्थिवःबभौ रश्मीनिवादित्यो भुवनेषु समुत्सृजन्

sa kuñjarastho visṛjanniṣūnariṣu pārthivaḥbabhau raśmīnivādityo bhuvaneṣu samutsṛjan

तमार्जुनिर्द्वादशभिर्युयुत्सुर्दशभिः शरैःत्रिभिस्त्रिभिर्द्रौपदेया धृष्टकेतुश्च विव्यधुः

tamārjunirdvādaśabhiryuyutsurdaśabhiḥ śaraiḥtribhistribhirdraupadeyā dhṛṣṭaketuśca vivyadhuḥ

सोऽरियत्नार्पितैर्बाणैराचितो द्विरदो बभौसंस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर्जलदो महान्

so'riyatnārpitairbāṇairācito dvirado babhausaṃsyūta iva sūryasya raśmibhirjalado mahān

नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां प्रेषितोऽरिशरार्दितःपरिचिक्षेप तान्नागः स रिपून्सव्यदक्षिणम्

niyantuḥ śilpayatnābhyāṃ preṣito'riśarārditaḥparicikṣepa tānnāgaḥ sa ripūnsavyadakṣiṇam

गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्वनेआवेष्टयत तां सेनां भगदत्तस्तथा मुहुः

gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇānvaneāveṣṭayata tāṃ senāṃ bhagadattastathā muhuḥ

क्षिप्रं श्येनाभिपन्नानां वायसानामिव स्वनःबभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वनः

kṣipraṃ śyenābhipannānāṃ vāyasānāmiva svanaḥbabhūva pāṇḍaveyānāṃ bhṛśaṃ vidravatāṃ svanaḥ

स नागराजः प्रवराङ्कुशाहतः; पुरा सपक्षोऽद्रिवरो यथा नृपभयं तथा रिपुषु समादधद्भृशं; वणिग्गणानां क्षुभितो यथार्णवः

sa nāgarājaḥ pravarāṅkuśāhataḥ; purā sapakṣo'drivaro yathā nṛpabhayaṃ tathā ripuṣu samādadhadbhṛśaṃ; vaṇiggaṇānāṃ kṣubhito yathārṇavaḥ

ततो ध्वनिर्द्विरदरथाश्वपार्थिवै;र्भयाद्द्रवद्भिर्जनितोऽतिभैरवःक्षितिं वियद्द्यां विदिशो दिशस्तथा; समावृणोत्पार्थिव संयुगे तदा

tato dhvanirdviradarathāśvapārthivai;rbhayāddravadbhirjanito'tibhairavaḥkṣitiṃ viyaddyāṃ vidiśo diśastathā; samāvṛṇotpārthiva saṃyuge tadā

स तेन नागप्रवरेण पार्थिवो; भृशं जगाहे द्विषतामनीकिनीम्पुरा सुगुप्तां विबुधैरिवाहवे; विरोचनो देववरूथिनीमिव

sa tena nāgapravareṇa pārthivo; bhṛśaṃ jagāhe dviṣatāmanīkinīmpurā suguptāṃ vibudhairivāhave; virocano devavarūthinīmiva

भृशं ववौ ज्वलनसखो वियद्रजः; समावृणोन्मुहुरपि चैव सैनिकान्तमेकनागं गणशो यथा गजाः; समन्ततो द्रुतमिव मेनिरे जनाः

bhṛśaṃ vavau jvalanasakho viyadrajaḥ; samāvṛṇonmuhurapi caiva sainikāntamekanāgaṃ gaṇaśo yathā gajāḥ; samantato drutamiva menire janāḥ