Parva.Adhyaya 7.24

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

महद्भैरवमासीन्नः संनिवृत्तेषु पाण्डुषुदृष्ट्वा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदैः

mahadbhairavamāsīnnaḥ saṃnivṛtteṣu pāṇḍuṣudṛṣṭvā droṇaṃ chādyamānaṃ tairbhāskaramivāmbudaiḥ

तैश्चोद्धूतं रजस्तीव्रमवचक्रे चमूं तवततो हतममन्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते

taiścoddhūtaṃ rajastīvramavacakre camūṃ tavatato hatamamanyāma droṇaṃ dṛṣṭipathe hate

तांस्तु शूरान्महेष्वासान्क्रूरं कर्म चिकीर्षतःदृष्ट्वा दुर्योधनस्तूर्णं स्वसैन्यं समचूचुदत्

tāṃstu śūrānmaheṣvāsānkrūraṃ karma cikīrṣataḥdṛṣṭvā duryodhanastūrṇaṃ svasainyaṃ samacūcudat

यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपाःवारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम्

yathāśakti yathotsāhaṃ yathāsattvaṃ narādhipāḥvārayadhvaṃ yathāyogaṃ pāṇḍavānāmanīkinīm

ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत्सुतस्तवआराद्दृष्ट्वा किरन्बाणैरिच्छन्द्रोणस्य जीवितम्

tato durmarṣaṇo bhīmamabhyagacchatsutastavaārāddṛṣṭvā kiranbāṇairicchandroṇasya jīvitam

तं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युमिवाहवेतं च भीमोऽतुदद्बाणैस्तदासीत्तुमुलं महत्

taṃ bāṇairavatastāra kruddho mṛtyumivāhavetaṃ ca bhīmo'tudadbāṇaistadāsīttumulaṃ mahat

त ईश्वरसमादिष्टाः प्राज्ञाः शूराः प्रहारिणःबाह्यं मृत्युभयं कृत्वा प्रत्यतिष्ठन्परान्युधि

ta īśvarasamādiṣṭāḥ prājñāḥ śūrāḥ prahāriṇaḥbāhyaṃ mṛtyubhayaṃ kṛtvā pratyatiṣṭhanparānyudhi

कृतवर्मा शिनेः पुत्रं द्रोणप्रेप्सुं विशां पतेपर्यवारयदायान्तं शूरं समितिशोभनम्

kṛtavarmā śineḥ putraṃ droṇaprepsuṃ viśāṃ pateparyavārayadāyāntaṃ śūraṃ samitiśobhanam

तं शैनेयः शरव्रातैः क्रुद्धः क्रुद्धमवारयत्कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम्

taṃ śaineyaḥ śaravrātaiḥ kruddhaḥ kruddhamavārayatkṛtavarmā ca śaineyaṃ matto mattamiva dvipam

सैन्धवः क्षत्रधर्माणमापतन्तं शरौघिणम्उग्रधन्वा महेष्वासं यत्तो द्रोणादवारयत्

saindhavaḥ kṣatradharmāṇamāpatantaṃ śaraughiṇamugradhanvā maheṣvāsaṃ yatto droṇādavārayat

क्षत्रधर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुकेनाराचैर्बहुभिः क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत्

kṣatradharmā sindhupateśchittvā ketanakārmukenārācairbahubhiḥ kruddhaḥ sarvamarmasvatāḍayat

अथान्यद्धनुरादाय सैन्धवः कृतहस्तवत्विव्याध क्षत्रधर्माणं रणे सर्वायसैः शरैः

athānyaddhanurādāya saindhavaḥ kṛtahastavatvivyādha kṣatradharmāṇaṃ raṇe sarvāyasaiḥ śaraiḥ

युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम्सुबाहुर्भ्रातरं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत्

yuyutsuṃ pāṇḍavārthāya yatamānaṃ mahārathamsubāhurbhrātaraṃ śūraṃ yatto droṇādavārayat

सुबाहोः सधनुर्बाणावस्यतः परिघोपमौयुयुत्सुः शितपीताभ्यां क्षुराभ्यामच्छिनद्भुजौ

subāhoḥ sadhanurbāṇāvasyataḥ parighopamauyuyutsuḥ śitapītābhyāṃ kṣurābhyāmacchinadbhujau

राजानं पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्वेलेव सागरं क्षुब्धं मद्रराट्समवारयत्

rājānaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiramveleva sāgaraṃ kṣubdhaṃ madrarāṭsamavārayat

तं धर्मराजो बहुभिर्मर्मभिद्भिरवाकिरत्मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैर्विद्ध्वानदद्भृशम्

taṃ dharmarājo bahubhirmarmabhidbhiravākiratmadreśastaṃ catuḥṣaṣṭyā śarairviddhvānadadbhṛśam

तस्य नानदतः केतुमुच्चकर्त सकार्मुकम्क्षुराभ्यां पाण्डवश्रेष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

tasya nānadataḥ ketumuccakarta sakārmukamkṣurābhyāṃ pāṇḍavaśreṣṭhastata uccukruśurjanāḥ

तथैव राजा बाह्लीको राजानं द्रुपदं शरैःआद्रवन्तं सहानीकं सहानीको न्यवारयत्

tathaiva rājā bāhlīko rājānaṃ drupadaṃ śaraiḥādravantaṃ sahānīkaṃ sahānīko nyavārayat

तद्युद्धमभवद्घोरं वृद्धयोः सहसेनयोःयथा महायूथपयोर्द्विपयोः संप्रभिन्नयोः

tadyuddhamabhavadghoraṃ vṛddhayoḥ sahasenayoḥyathā mahāyūthapayordvipayoḥ saṃprabhinnayoḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम्सहसैन्यौ सहानीकं यथेन्द्राग्नी पुरा बलिम्

vindānuvindāvāvantyau virāṭaṃ matsyamārcchatāmsahasainyau sahānīkaṃ yathendrāgnī purā balim

तदुत्पिञ्जलकं युद्धमासीद्देवासुरोपमम्मत्स्यानां केकयैः सार्धमभीताश्वरथद्विपम्

tadutpiñjalakaṃ yuddhamāsīddevāsuropamammatsyānāṃ kekayaiḥ sārdhamabhītāśvarathadvipam

नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापतिःअस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत्

nākuliṃ tu śatānīkaṃ bhūtakarmā sabhāpatiḥasyantamiṣujālāni yāntaṃ droṇādavārayat

ततो नकुलदायादस्त्रिभिर्भल्लैः सुसंशितैःचक्रे विबाहुशिरसं भूतकर्माणमाहवे

tato nakuladāyādastribhirbhallaiḥ susaṃśitaiḥcakre vibāhuśirasaṃ bhūtakarmāṇamāhave

सुतसोमं तु विक्रान्तमापतन्तं शरौघिणम्द्रोणायाभिमुखं वीरं विविंशतिरवारयत्

sutasomaṃ tu vikrāntamāpatantaṃ śaraughiṇamdroṇāyābhimukhaṃ vīraṃ viviṃśatiravārayat

सुतसोमस्तु संक्रुद्धः स्वपितृव्यमजिह्मगैःविविंशतिं शरैर्विद्ध्वा नाभ्यवर्तत दंशितः

sutasomastu saṃkruddhaḥ svapitṛvyamajihmagaiḥviviṃśatiṃ śarairviddhvā nābhyavartata daṃśitaḥ

अथ भीमरथः शाल्वमाशुगैरायसैः शितैःषड्भिः साश्वनियन्तारमनयद्यमसादनम्

atha bhīmarathaḥ śālvamāśugairāyasaiḥ śitaiḥṣaḍbhiḥ sāśvaniyantāramanayadyamasādanam

श्रुतकर्माणमायान्तं मयूरसदृशैर्हयैःचैत्रसेनिर्महाराज तव पौत्रो न्यवारयत्

śrutakarmāṇamāyāntaṃ mayūrasadṛśairhayaiḥcaitrasenirmahārāja tava pautro nyavārayat

तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षौ परस्परवधैषिणौपितॄणामर्थसिद्ध्यर्थं चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्

tau pautrau tava durdharṣau parasparavadhaiṣiṇaupitṝṇāmarthasiddhyarthaṃ cakraturyuddhamuttamam

तिष्ठन्तमग्रतो दृष्ट्वा प्रतिविन्ध्यं तमाहवेद्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन्मार्गणैः समवारयत्

tiṣṭhantamagrato dṛṣṭvā prativindhyaṃ tamāhavedrauṇirmānaṃ pituḥ kurvanmārgaṇaiḥ samavārayat

तं क्रुद्धः प्रतिविव्याध प्रतिविन्ध्यः शितैः शरैःसिंहलाङ्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम्

taṃ kruddhaḥ prativivyādha prativindhyaḥ śitaiḥ śaraiḥsiṃhalāṅgūlalakṣmāṇaṃ piturarthe vyavasthitam

प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभद्रौणायनिर्द्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत्

pravapanniva bījāni bījakāle nararṣabhadrauṇāyanirdraupadeyaṃ śaravarṣairavākirat

यस्तु शूरतमो राजन्सेनयोरुभयोर्मतःतं पटच्चरहन्तारं लक्ष्मणः समवारयत्

yastu śūratamo rājansenayorubhayormataḥtaṃ paṭaccarahantāraṃ lakṣmaṇaḥ samavārayat

स लक्ष्मणस्येष्वसनं छित्त्वा लक्ष्म च भारतलक्ष्मणे शरजालानि विसृजन्बह्वशोभत

sa lakṣmaṇasyeṣvasanaṃ chittvā lakṣma ca bhāratalakṣmaṇe śarajālāni visṛjanbahvaśobhata

विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम्पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा

vikarṇastu mahāprājño yājñaseniṃ śikhaṇḍinamparyavārayadāyāntaṃ yuvānaṃ samare yuvā

ततस्तमिषुजालेन याज्ञसेनिः समावृणोत्विधूय तद्बाणजालं बभौ तव सुतो बली

tatastamiṣujālena yājñaseniḥ samāvṛṇotvidhūya tadbāṇajālaṃ babhau tava suto balī

अङ्गदोऽभिमुखः शूरमुत्तमौजसमाहवेद्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत्

aṅgado'bhimukhaḥ śūramuttamaujasamāhavedroṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ vatsadantairavārayat

स संप्रहारस्तुमुलस्तयोः पुरुषसिंहयोःसैनिकानां च सर्वेषां तयोश्च प्रीतिवर्धनः

sa saṃprahārastumulastayoḥ puruṣasiṃhayoḥsainikānāṃ ca sarveṣāṃ tayośca prītivardhanaḥ

दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बलीद्रोणायाभिमुखं यान्तं कुन्तिभोजमवारयत्

durmukhastu maheṣvāso vīraṃ purujitaṃ balīdroṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ kuntibhojamavārayat

स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन व्यताडयत्तस्य तद्विबभौ वक्त्रं सनालमिव पङ्कजम्

sa durmukhaṃ bhruvormadhye nārācena vyatāḍayattasya tadvibabhau vaktraṃ sanālamiva paṅkajam

कर्णस्तु केकयान्भ्रातॄन्पञ्च लोहितकध्वजान्द्रोणायाभिमुखं याताञ्शरवर्षैरवारयत्

karṇastu kekayānbhrātṝnpañca lohitakadhvajāndroṇāyābhimukhaṃ yātāñśaravarṣairavārayat

ते चैनं भृशसंक्रुद्धाः शरव्रातैरवाकिरन्स च तांश्छादयामास शरजालैः पुनः पुनः

te cainaṃ bhṛśasaṃkruddhāḥ śaravrātairavākiransa ca tāṃśchādayāmāsa śarajālaiḥ punaḥ punaḥ

नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृताःसाश्वसूतध्वजरथाः परस्परशराचिताः

naiva karṇo na te pañca dadṛśurbāṇasaṃvṛtāḥsāśvasūtadhvajarathāḥ parasparaśarācitāḥ

पुत्रस्ते दुर्जयश्चैव जयश्च विजयश्च हनीलं काश्यं जयं शूरास्त्रयस्त्रीन्प्रत्यवारयन्

putraste durjayaścaiva jayaśca vijayaśca hanīlaṃ kāśyaṃ jayaṃ śūrāstrayastrīnpratyavārayan

तद्युद्धमभवद्घोरमीक्षितृप्रीतिवर्धनम्सिंहव्याघ्रतरक्षूणां यथेभमहिषर्षभैः

tadyuddhamabhavadghoramīkṣitṛprītivardhanamsiṃhavyāghratarakṣūṇāṃ yathebhamahiṣarṣabhaiḥ

क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तौ भ्रातरौ सात्वतं युधिद्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतुः

kṣemadhūrtibṛhantau tau bhrātarau sātvataṃ yudhidroṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ śaraistīkṣṇaistatakṣatuḥ

तयोस्तस्य च तद्युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत्सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने

tayostasya ca tadyuddhamatyadbhutamivābhavatsiṃhasya dvipamukhyābhyāṃ prabhinnābhyāṃ yathā vane

राजानं तु तथाम्बष्ठमेकं युद्धाभिनन्दिनम्चेदिराजः शरानस्यन्क्रुद्धो द्रोणादवारयत्

rājānaṃ tu tathāmbaṣṭhamekaṃ yuddhābhinandinamcedirājaḥ śarānasyankruddho droṇādavārayat

तमम्बष्ठोऽस्थिभेदिन्या निरविध्यच्छलाकयास त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद्भूमिमथापतत्

tamambaṣṭho'sthibhedinyā niravidhyacchalākayāsa tyaktvā saśaraṃ cāpaṃ rathādbhūmimathāpatat

वार्धक्षेमिं तु वार्ष्णेयं कृपः शारद्वतः शरैःअक्षुद्रः क्षुद्रकैर्द्रोणात्क्रुद्धरूपमवारयत्

vārdhakṣemiṃ tu vārṣṇeyaṃ kṛpaḥ śāradvataḥ śaraiḥakṣudraḥ kṣudrakairdroṇātkruddharūpamavārayat

युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येऽपश्यंश्चित्रयोधिनौते युद्धसक्तमनसो नान्या बुबुधिरे क्रियाः

yudhyantau kṛpavārṣṇeyau ye'paśyaṃścitrayodhinaute yuddhasaktamanaso nānyā bubudhire kriyāḥ

सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम्पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन्

saumadattistu rājānaṃ maṇimantamatandritamparyavārayadāyāntaṃ yaśo droṇasya vardhayan

स सौमदत्तेस्त्वरितश्छित्त्वेष्वसनकेतनेपुनः पताकां सूतं च छत्रं चापातयद्रथात्

sa saumadattestvaritaśchittveṣvasanaketanepunaḥ patākāṃ sūtaṃ ca chatraṃ cāpātayadrathāt

अथाप्लुत्य रथात्तूर्णं यूपकेतुरमित्रहासाश्वसूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना

athāplutya rathāttūrṇaṃ yūpaketuramitrahāsāśvasūtadhvajarathaṃ taṃ cakarta varāsinā

रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम्स्वयं यच्छन्हयान्राजन्व्यधमत्पाण्डवीं चमूम्

rathaṃ ca svaṃ samāsthāya dhanurādāya cāparamsvayaṃ yacchanhayānrājanvyadhamatpāṇḍavīṃ camūm

मुसलैर्मुद्गरैश्चक्रैर्भिण्डिपालैः परश्वधैःपांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमैः

musalairmudgaraiścakrairbhiṇḍipālaiḥ paraśvadhaiḥpāṃsuvātāgnisalilairbhasmaloṣṭhatṛṇadrumaiḥ

आरुजन्प्ररुजन्भञ्जन्निघ्नन्विद्रावयन्क्षिपन्सेनां विभीषयन्नायाद्द्रोणप्रेप्सुर्घटोत्कचः

ārujanprarujanbhañjannighnanvidrāvayankṣipansenāṃ vibhīṣayannāyāddroṇaprepsurghaṭotkacaḥ

तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणैःराक्षसं राक्षसः क्रुद्धः समाजघ्ने ह्यलम्बुसः

taṃ tu nānāpraharaṇairnānāyuddhaviśeṣaṇaiḥrākṣasaṃ rākṣasaḥ kruddhaḥ samājaghne hyalambusaḥ

तयोस्तदभवद्युद्धं रक्षोग्रामणिमुख्ययोःतादृग्यादृक्पुरा वृत्तं शम्बरामरराजयोः

tayostadabhavadyuddhaṃ rakṣogrāmaṇimukhyayoḥtādṛgyādṛkpurā vṛttaṃ śambarāmararājayoḥ

एवं द्वंद्वशतान्यासन्रथवारणवाजिनाम्पदातीनां च भद्रं ते तव तेषां च संकुलम्

evaṃ dvaṃdvaśatānyāsanrathavāraṇavājināmpadātīnāṃ ca bhadraṃ te tava teṣāṃ ca saṃkulam

नैतादृशो दृष्टपूर्वः संग्रामो नैव च श्रुतःद्रोणस्याभावभावेषु प्रसक्तानां यथाभवत्

naitādṛśo dṛṣṭapūrvaḥ saṃgrāmo naiva ca śrutaḥdroṇasyābhāvabhāveṣu prasaktānāṃ yathābhavat

इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभोतत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च

idaṃ ghoramidaṃ citramidaṃ raudramiti prabhotatra yuddhānyadṛśyanta pratatāni bahūni ca