Parva.Adhyaya 7.48

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

विष्णोः स्वसानन्दिकरः स विष्ण्वायुधभूषितःरराजातिरथः संख्ये जनार्दन इवापरः

viṣṇoḥ svasānandikaraḥ sa viṣṇvāyudhabhūṣitaḥrarājātirathaḥ saṃkhye janārdana ivāparaḥ

मारुतोद्धूतकेशान्तमुद्यतारिवरायुधम्वपुः समीक्ष्य पृथ्वीशा दुःसमीक्ष्यं सुरैरपि

mārutoddhūtakeśāntamudyatārivarāyudhamvapuḥ samīkṣya pṛthvīśā duḥsamīkṣyaṃ surairapi

तच्चक्रं भृशमुद्विग्नाः संचिच्छिदुरनेकधामहारथस्ततः कार्ष्णिः संजग्राह महागदाम्

taccakraṃ bhṛśamudvignāḥ saṃcicchiduranekadhāmahārathastataḥ kārṣṇiḥ saṃjagrāha mahāgadām

विधनुःस्यन्दनासिस्तैर्विचक्रश्चारिभिः कृतःअभिमन्युर्गदापाणिरश्वत्थामानमाद्रवत्

vidhanuḥsyandanāsistairvicakraścāribhiḥ kṛtaḥabhimanyurgadāpāṇiraśvatthāmānamādravat

स गदामुद्यतां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमशनीमिवअपाक्रामद्रथोपस्थाद्विक्रमांस्त्रीन्नरर्षभः

sa gadāmudyatāṃ dṛṣṭvā jvalantīmaśanīmivaapākrāmadrathopasthādvikramāṃstrīnnararṣabhaḥ

तस्याश्वान्गदया हत्वा तथोभौ पार्ष्णिसारथीशराचिताङ्गः सौभद्रः श्वाविद्वत्प्रत्यदृश्यत

tasyāśvāngadayā hatvā tathobhau pārṣṇisārathīśarācitāṅgaḥ saubhadraḥ śvāvidvatpratyadṛśyata

ततः सुबलदायादं कालकेयमपोथयत्जघान चास्यानुचरान्गान्धारान्सप्तसप्ततिम्

tataḥ subaladāyādaṃ kālakeyamapothayatjaghāna cāsyānucarāngāndhārānsaptasaptatim

पुनर्ब्रह्मवसातीयाञ्जघान रथिनो दशकेकयानां रथान्सप्त हत्वा च दश कुञ्जरान्दौःशासनिरथं साश्वं गदया समपोथयत्

punarbrahmavasātīyāñjaghāna rathino daśakekayānāṃ rathānsapta hatvā ca daśa kuñjarāndauḥśāsanirathaṃ sāśvaṃ gadayā samapothayat

ततो दौःशासनिः क्रुद्धो गदामुद्यम्य मारिषअभिदुद्राव सौभद्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

tato dauḥśāsaniḥ kruddho gadāmudyamya māriṣaabhidudrāva saubhadraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

तावुद्यतगदौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौभ्रातृव्यौ संप्रजह्राते पुरेव त्र्यम्बकान्तकौ

tāvudyatagadau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇaubhrātṛvyau saṃprajahrāte pureva tryambakāntakau

तावन्योन्यं गदाग्राभ्यां संहत्य पतितौ क्षितौइन्द्रध्वजाविवोत्सृष्टौ रणमध्ये परंतपौ

tāvanyonyaṃ gadāgrābhyāṃ saṃhatya patitau kṣitauindradhvajāvivotsṛṣṭau raṇamadhye paraṃtapau

दौःशासनिरथोत्थाय कुरूणां कीर्तिवर्धनःप्रोत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्ध्न्यताडयत्

dauḥśāsanirathotthāya kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥprottiṣṭhamānaṃ saubhadraṃ gadayā mūrdhnyatāḍayat

गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहितःविचेता न्यपतद्भूमौ सौभद्रः परवीरहाएवं विनिहतो राजन्नेको बहुभिराहवे

gadāvegena mahatā vyāyāmena ca mohitaḥvicetā nyapatadbhūmau saubhadraḥ paravīrahāevaṃ vinihato rājanneko bahubhirāhave

क्षोभयित्वा चमूं सर्वां नलिनीमिव कुञ्जरःअशोभत हतो वीरो व्याधैर्वनगजो यथा

kṣobhayitvā camūṃ sarvāṃ nalinīmiva kuñjaraḥaśobhata hato vīro vyādhairvanagajo yathā

तं तथा पतितं शूरं तावकाः पर्यवारयन्दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये

taṃ tathā patitaṃ śūraṃ tāvakāḥ paryavārayandāvaṃ dagdhvā yathā śāntaṃ pāvakaṃ śiśirātyaye

विमृद्य तरुशृङ्गाणि संनिवृत्तमिवानिलम्अस्तं गतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम्

vimṛdya taruśṛṅgāṇi saṃnivṛttamivānilamastaṃ gatamivādityaṃ taptvā bhāratavāhinīm

उपप्लुतं यथा सोमं संशुष्कमिव सागरम्पूर्णचन्द्राभवदनं काकपक्षवृताक्षकम्

upaplutaṃ yathā somaṃ saṃśuṣkamiva sāgarampūrṇacandrābhavadanaṃ kākapakṣavṛtākṣakam

तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा तावकास्ते महारथाःमुदा परमया युक्ताश्चुक्रुशुः सिंहवन्मुहुः

taṃ bhūmau patitaṃ dṛṣṭvā tāvakāste mahārathāḥmudā paramayā yuktāścukruśuḥ siṃhavanmuhuḥ

आसीत्परमको हर्षस्तावकानां विशां पतेइतरेषां तु वीराणां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्

āsītparamako harṣastāvakānāṃ viśāṃ pateitareṣāṃ tu vīrāṇāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam

अभिक्रोशन्ति भूतानि अन्तरिक्षे विशां पतेदृष्ट्वा निपतितं वीरं च्युतं चन्द्रमिवाम्बरात्

abhikrośanti bhūtāni antarikṣe viśāṃ patedṛṣṭvā nipatitaṃ vīraṃ cyutaṃ candramivāmbarāt

द्रोणकर्णमुखैः षड्भिर्धार्तराष्ट्रैर्महारथैःएकोऽयं निहतः शेते नैष धर्मो मतो हि नः

droṇakarṇamukhaiḥ ṣaḍbhirdhārtarāṣṭrairmahārathaiḥeko'yaṃ nihataḥ śete naiṣa dharmo mato hi naḥ

तस्मिंस्तु निहते वीरे बह्वशोभत मेदिनीद्यौर्यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रगणमालिनी

tasmiṃstu nihate vīre bahvaśobhata medinīdyauryathā pūrṇacandreṇa nakṣatragaṇamālinī

रुक्मपुङ्खैश्च संपूर्णा रुधिरौघपरिप्लुताउत्तमाङ्गैश्च वीराणां भ्राजमानैः सकुण्डलैः

rukmapuṅkhaiśca saṃpūrṇā rudhiraughapariplutāuttamāṅgaiśca vīrāṇāṃ bhrājamānaiḥ sakuṇḍalaiḥ

विचित्रैश्च परिस्तोमैः पताकाभिश्च संवृताचामरैश्च कुथाभिश्च प्रविद्धैश्चाम्बरोत्तमैः

vicitraiśca paristomaiḥ patākābhiśca saṃvṛtācāmaraiśca kuthābhiśca praviddhaiścāmbarottamaiḥ

रथाश्वनरनागानामलंकारैश्च सुप्रभैःखड्गैश्च निशितैः पीतैर्निर्मुक्तैर्भुजगैरिव

rathāśvanaranāgānāmalaṃkāraiśca suprabhaiḥkhaḍgaiśca niśitaiḥ pītairnirmuktairbhujagairiva

चापैश्च विशिखैश्छिन्नैः शक्त्यृष्टिप्रासकम्पनैःविविधैरायुधैश्चान्यैः संवृता भूरशोभत

cāpaiśca viśikhaiśchinnaiḥ śaktyṛṣṭiprāsakampanaiḥvividhairāyudhaiścānyaiḥ saṃvṛtā bhūraśobhata

वाजिभिश्चापि निर्जीवैः स्वपद्भिः शोणितोक्षितैःसारोहैर्विषमा भूमिः सौभद्रेण निपातितैः

vājibhiścāpi nirjīvaiḥ svapadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥsārohairviṣamā bhūmiḥ saubhadreṇa nipātitaiḥ

साङ्कुशैः समहामात्रैः सवर्मायुधकेतुभिःपर्वतैरिव विध्वस्तैर्विशिखोन्मथितैर्गजैः

sāṅkuśaiḥ samahāmātraiḥ savarmāyudhaketubhiḥparvatairiva vidhvastairviśikhonmathitairgajaiḥ

पृथिव्यामनुकीर्णैश्च व्यश्वसारथियोधिभिःह्रदैरिव प्रक्षुभितैर्हतनागै रथोत्तमैः

pṛthivyāmanukīrṇaiśca vyaśvasārathiyodhibhiḥhradairiva prakṣubhitairhatanāgai rathottamaiḥ

पदातिसंघैश्च हतैर्विविधायुधभूषणैःभीरूणां त्रासजननी घोररूपाभवन्मही

padātisaṃghaiśca hatairvividhāyudhabhūṣaṇaiḥbhīrūṇāṃ trāsajananī ghorarūpābhavanmahī

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ चन्द्रार्कसदृशद्युतिम्तावकानां परा प्रीतिः पाण्डूनां चाभवद्व्यथा

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau candrārkasadṛśadyutimtāvakānāṃ parā prītiḥ pāṇḍūnāṃ cābhavadvyathā

अभिमन्यौ हते राजञ्शिशुकेऽप्राप्तयौवनेसंप्राद्रवच्चमूः सर्वा धर्मराजस्य पश्यतः

abhimanyau hate rājañśiśuke'prāptayauvanesaṃprādravaccamūḥ sarvā dharmarājasya paśyataḥ

दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा सौभद्रे विनिपातितेअजातशत्रुः स्वान्वीरानिदं वचनमब्रवीत्

dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā saubhadre vinipātiteajātaśatruḥ svānvīrānidaṃ vacanamabravīt

स्वर्गमेष गतः शूरो यो हतो नपराङ्मुखःसंस्तम्भयत मा भैष्ट विजेष्यामो रणे रिपून्

svargameṣa gataḥ śūro yo hato naparāṅmukhaḥsaṃstambhayata mā bhaiṣṭa vijeṣyāmo raṇe ripūn

इत्येवं स महातेजा दुःखितेभ्यो महाद्युतिःधर्मराजो युधां श्रेष्ठो ब्रुवन्दुःखमपानुदत्

ityevaṃ sa mahātejā duḥkhitebhyo mahādyutiḥdharmarājo yudhāṃ śreṣṭho bruvanduḥkhamapānudat

युद्धे ह्याशीविषाकारान्राजपुत्रान्रणे बहून्पूर्वं निहत्य संग्रामे पश्चादार्जुनिरन्वगात्

yuddhe hyāśīviṣākārānrājaputrānraṇe bahūnpūrvaṃ nihatya saṃgrāme paścādārjuniranvagāt

हत्वा दशसहस्राणि कौसल्यं च महारथम्कृष्णार्जुनसमः कार्ष्णिः शक्रसद्म गतो ध्रुवम्

hatvā daśasahasrāṇi kausalyaṃ ca mahārathamkṛṣṇārjunasamaḥ kārṣṇiḥ śakrasadma gato dhruvam

रथाश्वनरमातङ्गान्विनिहत्य सहस्रशःअवितृप्तः स संग्रामादशोच्यः पुण्यकर्मकृत्

rathāśvanaramātaṅgānvinihatya sahasraśaḥavitṛptaḥ sa saṃgrāmādaśocyaḥ puṇyakarmakṛt

वयं तु प्रवरं हत्वा तेषां तैः शरपीडिताःनिवेशायाभ्युपायाम सायाह्ने रुधिरोक्षिताः

vayaṃ tu pravaraṃ hatvā teṣāṃ taiḥ śarapīḍitāḥniveśāyābhyupāyāma sāyāhne rudhirokṣitāḥ

निरीक्षमाणास्तु वयं परे चायोधनं शनैःअपयाता महाराज ग्लानिं प्राप्ता विचेतसः

nirīkṣamāṇāstu vayaṃ pare cāyodhanaṃ śanaiḥapayātā mahārāja glāniṃ prāptā vicetasaḥ

ततो निशाया दिवसस्य चाशिवः; शिवारुतः संधिरवर्तताद्भुतःकुशेशयापीडनिभे दिवाकरे; विलम्बमानेऽस्तमुपेत्य पर्वतम्

tato niśāyā divasasya cāśivaḥ; śivārutaḥ saṃdhiravartatādbhutaḥkuśeśayāpīḍanibhe divākare; vilambamāne'stamupetya parvatam

वरासिशक्त्यृष्टिवरूथचर्मणां; विभूषणानां च समाक्षिपन्प्रभाम्दिवं च भूमिं च समानयन्निव; प्रियां तनुं भानुरुपैति पावकम्

varāsiśaktyṛṣṭivarūthacarmaṇāṃ; vibhūṣaṇānāṃ ca samākṣipanprabhāmdivaṃ ca bhūmiṃ ca samānayanniva; priyāṃ tanuṃ bhānurupaiti pāvakam

महाभ्रकूटाचलशृङ्गसंनिभै;र्गजैरनेकैरिव वज्रपातितैःसवैजयन्त्यङ्कुशवर्मयन्तृभि;र्निपातितैर्निष्टनतीव गौश्चिता

mahābhrakūṭācalaśṛṅgasaṃnibhai;rgajairanekairiva vajrapātitaiḥsavaijayantyaṅkuśavarmayantṛbhi;rnipātitairniṣṭanatīva gauścitā

हतेश्वरैश्चूर्णितपत्त्युपस्करै;र्हताश्वसूतैर्विपताककेतुभिःमहारथैर्भूः शुशुभे विचूर्णितैः; पुरैरिवामित्रहतैर्नराधिप

hateśvaraiścūrṇitapattyupaskarai;rhatāśvasūtairvipatākaketubhiḥmahārathairbhūḥ śuśubhe vicūrṇitaiḥ; purairivāmitrahatairnarādhipa

रथाश्ववृन्दैः सहसादिभिर्हतैः; प्रविद्धभाण्डाभरणैः पृथग्विधैःनिरस्तजिह्वादशनान्त्रलोचनै;र्धरा बभौ घोरविरूपदर्शना

rathāśvavṛndaiḥ sahasādibhirhataiḥ; praviddhabhāṇḍābharaṇaiḥ pṛthagvidhaiḥnirastajihvādaśanāntralocanai;rdharā babhau ghoravirūpadarśanā

प्रविद्धवर्माभरणा वरायुधा; विपन्नहस्त्यश्वरथानुगा नराःमहार्हशय्यास्तरणोचिताः सदा; क्षितावनाथा इव शेरते हताः

praviddhavarmābharaṇā varāyudhā; vipannahastyaśvarathānugā narāḥmahārhaśayyāstaraṇocitāḥ sadā; kṣitāvanāthā iva śerate hatāḥ

अतीव हृष्टाः श्वसृगालवायसा; बडाः सुपर्णाश्च वृकास्तरक्षवःवयांस्यसृक्पान्यथ रक्षसां गणाः; पिशाचसंघाश्च सुदारुणा रणे

atīva hṛṣṭāḥ śvasṛgālavāyasā; baḍāḥ suparṇāśca vṛkāstarakṣavaḥvayāṃsyasṛkpānyatha rakṣasāṃ gaṇāḥ; piśācasaṃghāśca sudāruṇā raṇe

त्वचो विनिर्भिद्य पिबन्वसामसृ;क्तथैव मज्जां पिशितानि चाश्नुवन्वपां विलुम्पन्ति हसन्ति गान्ति च; प्रकर्षमाणाः कुणपान्यनेकशः

tvaco vinirbhidya pibanvasāmasṛ;ktathaiva majjāṃ piśitāni cāśnuvanvapāṃ vilumpanti hasanti gānti ca; prakarṣamāṇāḥ kuṇapānyanekaśaḥ

शरीरसंघाटवहा असृग्जला; रथोडुपा कुञ्जरशैलसंकटामनुष्यशीर्षोपलमांसकर्दमा; प्रविद्धनानाविधशस्त्रमालिनी

śarīrasaṃghāṭavahā asṛgjalā; rathoḍupā kuñjaraśailasaṃkaṭāmanuṣyaśīrṣopalamāṃsakardamā; praviddhanānāvidhaśastramālinī

महाभया वैतरणीव दुस्तरा; प्रवर्तिता योधवरैस्तदा नदीउवाह मध्येन रणाजिरं भृशं; भयावहा जीवमृतप्रवाहिनी

mahābhayā vaitaraṇīva dustarā; pravartitā yodhavaraistadā nadīuvāha madhyena raṇājiraṃ bhṛśaṃ; bhayāvahā jīvamṛtapravāhinī

पिबन्ति चाश्नन्ति च यत्र दुर्दृशाः; पिशाचसंघा विविधाः सुभैरवाःसुनन्दिताः प्राणभृतां भयंकराः; समानभक्षाः श्वसृगालपक्षिणः

pibanti cāśnanti ca yatra durdṛśāḥ; piśācasaṃghā vividhāḥ subhairavāḥsunanditāḥ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkarāḥ; samānabhakṣāḥ śvasṛgālapakṣiṇaḥ

तथा तदायोधनमुग्रदर्शनं; निशामुखे पितृपतिराष्ट्रसंनिभम्निरीक्षमाणाः शनकैर्जहुर्नराः; समुत्थितारुण्डकुलोपसंकुलम्

tathā tadāyodhanamugradarśanaṃ; niśāmukhe pitṛpatirāṣṭrasaṃnibhamnirīkṣamāṇāḥ śanakairjahurnarāḥ; samutthitāruṇḍakulopasaṃkulam

अपेतविध्वस्तमहार्हभूषणं; निपातितं शक्रसमं महारथम्रणेऽभिमन्युं ददृशुस्तदा जना; व्यपोढहव्यं सदसीव पावकम्

apetavidhvastamahārhabhūṣaṇaṃ; nipātitaṃ śakrasamaṃ mahārathamraṇe'bhimanyuṃ dadṛśustadā janā; vyapoḍhahavyaṃ sadasīva pāvakam