Parva.Adhyaya 7.55

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनःसुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदुःखिता

etacchrutvā vacastasya keśavasya mahātmanaḥsubhadrā putraśokārtā vilalāpa suduḥkhitā

हा पुत्र मम मन्दायाः कथं संयुगमेत्य हनिधनं प्राप्तवांस्तात पितृतुल्यपराक्रमः

hā putra mama mandāyāḥ kathaṃ saṃyugametya hanidhanaṃ prāptavāṃstāta pitṛtulyaparākramaḥ

कथमिन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलोचनम्मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना

kathamindīvaraśyāmaṃ sudaṃṣṭraṃ cārulocanammukhaṃ te dṛśyate vatsa guṇṭhitaṃ raṇareṇunā

नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम्सुशिरोग्रीवबाह्वंसं व्यूढोरस्कं निरूदरम्

nūnaṃ śūraṃ nipatitaṃ tvāṃ paśyantyanivartinamsuśirogrīvabāhvaṃsaṃ vyūḍhoraskaṃ nirūdaram

चारूपचितसर्वाङ्गं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम्भूतानि त्वा निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रमिवोदितम्

cārūpacitasarvāṅgaṃ svakṣaṃ śastrakṣatācitambhūtāni tvā nirīkṣante nūnaṃ candramivoditam

शयनीयं पुरा यस्य स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम्भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्धः सुखोचितः

śayanīyaṃ purā yasya spardhyāstaraṇasaṃvṛtambhūmāvadya kathaṃ śeṣe vipraviddhaḥ sukhocitaḥ

योऽन्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुजःकथमन्वास्यते सोऽद्य शिवाभिः पतितो मृधे

yo'nvāsyata purā vīro varastrībhirmahābhujaḥkathamanvāsyate so'dya śivābhiḥ patito mṛdhe

योऽस्तूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिःसोऽद्य क्रव्याद्गणैर्घोरैर्विनदद्भिरुपास्यते

yo'stūyata purā hṛṣṭaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥso'dya kravyādgaṇairghorairvinadadbhirupāsyate

पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु चाभिभोपाञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्यनाथवत्

pāṇḍaveṣu ca nātheṣu vṛṣṇivīreṣu cābhibhopāñcāleṣu ca vīreṣu hataḥ kenāsyanāthavat

अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघमन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम्

atṛptadarśanā putra darśanasya tavānaghamandabhāgyā gamiṣyāmi vyaktamadya yamakṣayam

विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि चतव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम्

viśālākṣaṃ sukeśāntaṃ cāruvākyaṃ sugandhi catava putra kadā bhūyo mukhaṃ drakṣyāmi nirvraṇam

धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम्धिग्वीर्यं वृष्णिवीराणां पाञ्चालानां च धिग्बलम्

dhigbalaṃ bhīmasenasya dhikpārthasya dhanuṣmatāmdhigvīryaṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ pāñcālānāṃ ca dhigbalam

धिक्केकयांस्तथा चेदीन्मत्स्यांश्चैवाथ सृञ्जयान्ये त्वा रणे गतं वीरं न जानन्ति निपातितम्

dhikkekayāṃstathā cedīnmatsyāṃścaivātha sṛñjayānye tvā raṇe gataṃ vīraṃ na jānanti nipātitam

अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम्अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना

adya paśyāmi pṛthivīṃ śūnyāmiva hatatviṣamabhimanyumapaśyantī śokavyākulalocanā

स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनःकथं त्वा विरथं वीरं द्रक्ष्याम्यन्यैर्निपातितम्

svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥkathaṃ tvā virathaṃ vīraṃ drakṣyāmyanyairnipātitam

हा वीर दृष्टो नष्टश्च धनं स्वप्न इवासि मेअहो ह्यनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुदचञ्चलम्

hā vīra dṛṣṭo naṣṭaśca dhanaṃ svapna ivāsi meaho hyanityaṃ mānuṣyaṃ jalabudbudacañcalam

इमां ते तरुणीं भार्यां त्वदाधिभिरभिप्लुताम्कथं संधारयिष्यामि विवत्सामिव धेनुकाम्

imāṃ te taruṇīṃ bhāryāṃ tvadādhibhirabhiplutāmkathaṃ saṃdhārayiṣyāmi vivatsāmiva dhenukām

अहो ह्यकाले प्रस्थानं कृतवानसि पुत्रकविहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने

aho hyakāle prasthānaṃ kṛtavānasi putrakavihāya phalakāle māṃ sugṛddhāṃ tava darśane

नूनं गतिः कृतान्तस्य प्राज्ञैरपि सुदुर्विदायत्र त्वं केशवे नाथे संग्रामेऽनाथवद्धतः

nūnaṃ gatiḥ kṛtāntasya prājñairapi sudurvidāyatra tvaṃ keśave nāthe saṃgrāme'nāthavaddhataḥ

यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम्चरितब्रह्मचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम्

yajvanāṃ dānaśīlānāṃ brāhmaṇānāṃ kṛtātmanāmcaritabrahmacaryāṇāṃ puṇyatīrthāvagāhinām

कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपिसहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्नुहि

kṛtajñānāṃ vadānyānāṃ guruśuśrūṣiṇāmapisahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatistāmavāpnuhi

या गतिर्युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्हत्वारीन्निहतानां च संग्रामे तां गतिं व्रज

yā gatiryudhyamānānāṃ śūrāṇāmanivartināmhatvārīnnihatānāṃ ca saṃgrāme tāṃ gatiṃ vraja

गोसहस्रप्रदातॄणां क्रतुदानां च या गतिःनैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गतिः शुभा

gosahasrapradātṝṇāṃ kratudānāṃ ca yā gatiḥnaiveśikaṃ cābhimataṃ dadatāṃ yā gatiḥ śubhā

ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रताःएकपत्न्यश्च यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक

brahmacaryeṇa yāṃ yānti munayaḥ saṃśitavratāḥekapatnyaśca yāṃ yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka

राज्ञां सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वतीचतुराश्रमिणां पुण्यैः पावितानां सुरक्षितैः

rājñāṃ sucaritairyā ca gatirbhavati śāśvatīcaturāśramiṇāṃ puṇyaiḥ pāvitānāṃ surakṣitaiḥ

दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम्पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक

dīnānukampināṃ yā ca satataṃ saṃvibhāgināmpaiśunyācca nivṛttānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपिअमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक

vratināṃ dharmaśīlānāṃ guruśuśrūṣiṇāmapiamoghātithināṃ yā ca tāṃ gatiṃ vraja putraka

ऋतुकाले स्वकां पत्नीं गच्छतां या मनस्विनाम्न चान्यदारसेवीनां तां गतिं व्रज पुत्रक

ṛtukāle svakāṃ patnīṃ gacchatāṃ yā manasvināmna cānyadārasevīnāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

साम्ना ये सर्वभूतानि गच्छन्ति गतमत्सराःनारुंतुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्नुहि

sāmnā ye sarvabhūtāni gacchanti gatamatsarāḥnāruṃtudānāṃ kṣamiṇāṃ yā gatistāmavāpnuhi

मधुमांसनिवृत्तानां मदाद्दम्भात्तथानृतात्परोपतापत्यक्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक

madhumāṃsanivṛttānāṃ madāddambhāttathānṛtātparopatāpatyaktānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka

ह्रीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रियाःयां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक

hrīmantaḥ sarvaśāstrajñā jñānatṛptā jitendriyāḥyāṃ gatiṃ sādhavo yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka

एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम्अभ्यपद्यत पाञ्चाली वैराटीसहिता तदा

evaṃ vilapatīṃ dīnāṃ subhadrāṃ śokakarśitāmabhyapadyata pāñcālī vairāṭīsahitā tadā

ताः प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिताःउन्मत्तवत्तदा राजन्विसंज्ञा न्यपतन्क्षितौ

tāḥ prakāmaṃ ruditvā ca vilapya ca suduḥkhitāḥunmattavattadā rājanvisaṃjñā nyapatankṣitau

सोपचारस्तु कृष्णस्तां दुःखितां भृशदुःखितःसिक्त्वाम्भसा समाश्वास्य तत्तदुक्त्वा हितं वचः

sopacārastu kṛṣṇastāṃ duḥkhitāṃ bhṛśaduḥkhitaḥsiktvāmbhasā samāśvāsya tattaduktvā hitaṃ vacaḥ

विसंज्ञकल्पां रुदतीमपविद्धां प्रवेपतीम्भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमब्रवीत्

visaṃjñakalpāṃ rudatīmapaviddhāṃ pravepatīmbhaginīṃ puṇḍarīkākṣa idaṃ vacanamabravīt

सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयोत्तराम्गतोऽभिमन्युः प्रथितां गतिं क्षत्रियपुंगवः

subhadre mā śucaḥ putraṃ pāñcālyāśvāsayottarāmgato'bhimanyuḥ prathitāṃ gatiṃ kṣatriyapuṃgavaḥ

ये चान्येऽपि कुले सन्ति पुरुषा नो वराननेसर्वे ते वै गतिं यान्तु अभिमन्योर्यशस्विनः

ye cānye'pi kule santi puruṣā no varānanesarve te vai gatiṃ yāntu abhimanyoryaśasvinaḥ

कुर्याम तद्वयं कर्म क्रियासुः सुहृदश्च नःकृतवान्यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथः

kuryāma tadvayaṃ karma kriyāsuḥ suhṛdaśca naḥkṛtavānyādṛgadyaikastava putro mahārathaḥ

एवमाश्वास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम्पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वमागादरिंदमः

evamāśvāsya bhaginīṃ draupadīmapi cottarāmpārthasyaiva mahābāhuḥ pārśvamāgādariṃdamaḥ

ततोऽभ्यनुज्ञाय नृपान्कृष्णो बन्धूंस्तथाभिभूःविवेशान्तःपुरं राजंस्तेऽन्ये जग्मुर्यथालयम्

tato'bhyanujñāya nṛpānkṛṣṇo bandhūṃstathābhibhūḥviveśāntaḥpuraṃ rājaṃste'nye jagmuryathālayam