Parva.Adhyaya 7.64

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततो व्यूढेष्वनीकेषु समुत्क्रुष्टेषु मारिषताड्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेषु नदत्सु च

tato vyūḍheṣvanīkeṣu samutkruṣṭeṣu māriṣatāḍyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣu nadatsu ca

अनीकानां च संह्रादे वादित्राणां च निस्वनेप्रध्मापितेषु शङ्खेषु संनादे लोमहर्षणे

anīkānāṃ ca saṃhrāde vāditrāṇāṃ ca nisvanepradhmāpiteṣu śaṅkheṣu saṃnāde lomaharṣaṇe

अभिहारयत्सु शनकैर्भरतेषु युयुत्सुषुरौद्रे मुहूर्ते संप्राप्ते सव्यसाची व्यदृश्यत

abhihārayatsu śanakairbharateṣu yuyutsuṣuraudre muhūrte saṃprāpte savyasācī vyadṛśyata

वडानां वायसानां च पुरस्तात्सव्यसाचिनःबहुलानि सहस्राणि प्राक्रीडंस्तत्र भारत

vaḍānāṃ vāyasānāṃ ca purastātsavyasācinaḥbahulāni sahasrāṇi prākrīḍaṃstatra bhārata

मृगाश्च घोरसंनादाः शिवाश्चाशिवदर्शनाःदक्षिणेन प्रयातानामस्माकं प्राणदंस्तथा

mṛgāśca ghorasaṃnādāḥ śivāścāśivadarśanāḥdakṣiṇena prayātānāmasmākaṃ prāṇadaṃstathā

सनिर्घाता ज्वलन्त्यश्च पेतुरुल्काः समन्ततःचचाल च मही कृत्स्ना भये घोरे समुत्थिते

sanirghātā jvalantyaśca peturulkāḥ samantataḥcacāla ca mahī kṛtsnā bhaye ghore samutthite

विष्वग्वाताः सनिर्घाता रूक्षाः शर्करवर्षिणःववुरायाति कौन्तेये संग्रामे समुपस्थिते

viṣvagvātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkaravarṣiṇaḥvavurāyāti kaunteye saṃgrāme samupasthite

नाकुलिस्तु शतानीको धृष्टद्युम्नश्च पार्षतःपाण्डवानामनीकानि प्राज्ञौ तौ व्यूहतुस्तदा

nākulistu śatānīko dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥpāṇḍavānāmanīkāni prājñau tau vyūhatustadā

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतेन चत्रिभिरश्वसहस्रैश्च पदातीनां शतैः शतैः

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śatena catribhiraśvasahasraiśca padātīnāṃ śataiḥ śataiḥ

अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस्तवअग्रतः सर्वसैन्यानां स्थित्वा दुर्मर्षणोऽब्रवीत्

adhyardhamātre dhanuṣāṃ sahasre tanayastavaagrataḥ sarvasainyānāṃ sthitvā durmarṣaṇo'bravīt

अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम्अहमावारयिष्यामि वेलेव मकरालयम्

adya gāṇḍīvadhanvānaṃ tapantaṃ yuddhadurmadamahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam

अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयममर्षणम्विषक्तं मयि दुर्धर्षमश्मकूटमिवाश्मनि

adya paśyantu saṃgrāme dhanaṃjayamamarṣaṇamviṣaktaṃ mayi durdharṣamaśmakūṭamivāśmani

एवं ब्रुवन्महाराज महात्मा स महामतिःमहेष्वासैर्वृतो राजन्महेष्वासो व्यवस्थितः

evaṃ bruvanmahārāja mahātmā sa mahāmatiḥmaheṣvāsairvṛto rājanmaheṣvāso vyavasthitaḥ

ततोऽन्तक इव क्रुद्धः सवज्र इव वासवःदण्डपाणिरिवासह्यो मृत्युः कालेन चोदितः

tato'ntaka iva kruddhaḥ savajra iva vāsavaḥdaṇḍapāṇirivāsahyo mṛtyuḥ kālena coditaḥ

शूलपाणिरिवाक्षोभ्यो वरुणः पाशवानिवयुगान्ताग्निरिवार्चिष्मान्प्रधक्ष्यन्वै पुनः प्रजाः

śūlapāṇirivākṣobhyo varuṇaḥ pāśavānivayugāntāgnirivārciṣmānpradhakṣyanvai punaḥ prajāḥ

क्रोधामर्षबलोद्धूतो निवातकवचान्तकःजयो जेता स्थितः सत्ये पारयिष्यन्महाव्रतम्

krodhāmarṣabaloddhūto nivātakavacāntakaḥjayo jetā sthitaḥ satye pārayiṣyanmahāvratam

आमुक्तकवचः खड्गी जाम्बूनदकिरीटभृत्शुभ्रवर्माम्बरधरः स्वङ्गदी चारुकुण्डली

āmuktakavacaḥ khaḍgī jāmbūnadakirīṭabhṛtśubhravarmāmbaradharaḥ svaṅgadī cārukuṇḍalī

रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुगःविधुन्वन्गाण्डिवं संख्ये बभौ सूर्य इवोदितः

rathapravaramāsthāya naro nārāyaṇānugaḥvidhunvangāṇḍivaṃ saṃkhye babhau sūrya ivoditaḥ

सोऽग्रानीकस्य महत इषुपाते धनंजयःव्यवस्थाप्य रथं सज्जं शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्

so'grānīkasya mahata iṣupāte dhanaṃjayaḥvyavasthāpya rathaṃ sajjaṃ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān

अथ कृष्णोऽप्यसंभ्रान्तः पार्थेन सह मारिषप्राध्मापयत्पाञ्चजन्यं शङ्खप्रवरमोजसा

atha kṛṣṇo'pyasaṃbhrāntaḥ pārthena saha māriṣaprādhmāpayatpāñcajanyaṃ śaṅkhapravaramojasā

तयोः शङ्खप्रणादेन तव सैन्ये विशां पतेआसन्संहृष्टरोमाणः कम्पिता गतचेतसः

tayoḥ śaṅkhapraṇādena tava sainye viśāṃ pateāsansaṃhṛṣṭaromāṇaḥ kampitā gatacetasaḥ

यथा त्रसन्ति भूतानि सर्वाण्यशनिनिस्वनात्तथा शङ्खप्रणादेन वित्रेसुस्तव सैनिकाः

yathā trasanti bhūtāni sarvāṇyaśaninisvanāttathā śaṅkhapraṇādena vitresustava sainikāḥ

प्रसुस्रुवुः शकृन्मूत्रं वाहनानि च सर्वशःएवं सवाहनं सर्वमाविग्नमभवद्बलम्

prasusruvuḥ śakṛnmūtraṃ vāhanāni ca sarvaśaḥevaṃ savāhanaṃ sarvamāvignamabhavadbalam

व्यषीदन्त नरा राजञ्शङ्खशब्देन मारिषविसंज्ञाश्चाभवन्केचित्केचिद्राजन्वितत्रसुः

vyaṣīdanta narā rājañśaṅkhaśabdena māriṣavisaṃjñāścābhavankecitkecidrājanvitatrasuḥ

ततः कपिर्महानादं सह भूतैर्ध्वजालयैःअकरोद्व्यादितास्यश्च भीषयंस्तव सैनिकान्

tataḥ kapirmahānādaṃ saha bhūtairdhvajālayaiḥakarodvyāditāsyaśca bhīṣayaṃstava sainikān

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्चानकैः सहपुनरेवाभ्यहन्यन्त तव सैन्यप्रहर्षणाः

tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca mṛdaṅgāścānakaiḥ sahapunarevābhyahanyanta tava sainyapraharṣaṇāḥ

नानावादित्रसंह्रादैः क्ष्वेडितास्फोटिताकुलैःसिंहनादैः सवादित्रैः समाहूतैर्महारथैः

nānāvāditrasaṃhrādaiḥ kṣveḍitāsphoṭitākulaiḥsiṃhanādaiḥ savāditraiḥ samāhūtairmahārathaiḥ

तस्मिन्सुतुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धनेअतीव हृष्टो दाशार्हमब्रवीत्पाकशासनिः

tasminsutumule śabde bhīrūṇāṃ bhayavardhaneatīva hṛṣṭo dāśārhamabravītpākaśāsaniḥ

चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्र दुर्मर्षणः स्थितःएतद्भित्त्वा गजानीकं प्रवेक्ष्याम्यरिवाहिनीम्

codayāśvānhṛṣīkeśa yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥetadbhittvā gajānīkaṃ pravekṣyāmyarivāhinīm

एवमुक्तो महाबाहुः केशवः सव्यसाचिनाअचोदयद्धयांस्तत्र यत्र दुर्मर्षणः स्थितः

evamukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācināacodayaddhayāṃstatra yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ

स संप्रहारस्तुमुलः संप्रवृत्तः सुदारुणःएकस्य च बहूनां च रथनागनरक्षयः

sa saṃprahārastumulaḥ saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥekasya ca bahūnāṃ ca rathanāganarakṣayaḥ

ततः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्परानवाकिरत्पार्थः पर्वतानिव नीरदः

tataḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimānparānavākiratpārthaḥ parvatāniva nīradaḥ

ते चापि रथिनः सर्वे त्वरिताः कृतहस्तवत्अवाकिरन्बाणजालैस्ततः कृष्णधनंजयौ

te cāpi rathinaḥ sarve tvaritāḥ kṛtahastavatavākiranbāṇajālaistataḥ kṛṣṇadhanaṃjayau

ततः क्रुद्धो महाबाहुर्वार्यमाणः परैर्युधिशिरांसि रथिनां पार्थः कायेभ्योऽपाहरच्छरैः

tataḥ kruddho mahābāhurvāryamāṇaḥ parairyudhiśirāṃsi rathināṃ pārthaḥ kāyebhyo'pāharaccharaiḥ

उद्भ्रान्तनयनैर्वक्त्रैः संदष्टोष्ठपुटैः शुभैःसकुण्डलशिरस्त्राणैर्वसुधा समकीर्यत

udbhrāntanayanairvaktraiḥ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭaiḥ śubhaiḥsakuṇḍalaśirastrāṇairvasudhā samakīryata

पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततःविनिकीर्णानि योधानां वदनानि चकाशिरे

puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥvinikīrṇāni yodhānāṃ vadanāni cakāśire

तपनीयविचित्राणि सिक्तानि रुधिरेण चअदृश्यन्त यथा राजन्मेघसंघाः सविद्युतः

tapanīyavicitrāṇi siktāni rudhireṇa caadṛśyanta yathā rājanmeghasaṃghāḥ savidyutaḥ

शिरसां पततां राजञ्शब्दोऽभूत्पृथिवीतलेकालेन परिपक्वानां तालानां पततामिव

śirasāṃ patatāṃ rājañśabdo'bhūtpṛthivītalekālena paripakvānāṃ tālānāṃ patatāmiva

ततः कबन्धः कश्चित्तु धनुरालम्ब्य तिष्ठतिकश्चित्खड्गं विनिष्कृष्य भुजेनोद्यम्य तिष्ठति

tataḥ kabandhaḥ kaścittu dhanurālambya tiṣṭhatikaścitkhaḍgaṃ viniṣkṛṣya bhujenodyamya tiṣṭhati

नाजानन्त शिरांस्युर्व्यां पतितानि नरर्षभाःअमृष्यमाणाः कौन्तेयं संग्रामे जयगृद्धिनः

nājānanta śirāṃsyurvyāṃ patitāni nararṣabhāḥamṛṣyamāṇāḥ kaunteyaṃ saṃgrāme jayagṛddhinaḥ

हयानामुत्तमाङ्गैश्च हस्तिहस्तैश्च मेदिनीबाहुभिश्च शिरोभिश्च वीराणां समकीर्यत

hayānāmuttamāṅgaiśca hastihastaiśca medinībāhubhiśca śirobhiśca vīrāṇāṃ samakīryata

अयं पार्थः कुतः पार्थ एष पार्थ इति प्रभोतव सैन्येषु योधानां पार्थभूतमिवाभवत्

ayaṃ pārthaḥ kutaḥ pārtha eṣa pārtha iti prabhotava sainyeṣu yodhānāṃ pārthabhūtamivābhavat

अन्योन्यमपि चाजघ्नुरात्मानमपि चापरेपार्थभूतममन्यन्त जगत्कालेन मोहिताः

anyonyamapi cājaghnurātmānamapi cāparepārthabhūtamamanyanta jagatkālena mohitāḥ

निष्टनन्तः सरुधिरा विसंज्ञा गाढवेदनाःशयाना बहवो वीराः कीर्तयन्तः सुहृज्जनम्

niṣṭanantaḥ sarudhirā visaṃjñā gāḍhavedanāḥśayānā bahavo vīrāḥ kīrtayantaḥ suhṛjjanam

सभिण्डिपालाः सप्रासाः सशक्त्यृष्टिपरश्वधाःसनिर्यूहाः सनिस्त्रिंशाः सशरासनतोमराः

sabhiṇḍipālāḥ saprāsāḥ saśaktyṛṣṭiparaśvadhāḥsaniryūhāḥ sanistriṃśāḥ saśarāsanatomarāḥ

सबाणवर्माभरणाः सगदाः साङ्गदा रणेमहाभुजगसंकाशा बाहवः परिघोपमाः

sabāṇavarmābharaṇāḥ sagadāḥ sāṅgadā raṇemahābhujagasaṃkāśā bāhavaḥ parighopamāḥ

उद्वेष्टन्ति विचेष्टन्ति संवेष्टन्ति च सर्वशःवेगं कुर्वन्ति संरब्धा निकृत्ताः परमेषुभिः

udveṣṭanti viceṣṭanti saṃveṣṭanti ca sarvaśaḥvegaṃ kurvanti saṃrabdhā nikṛttāḥ parameṣubhiḥ

यो यः स्म समरे पार्थं प्रतिसंरभते नरःतस्य तस्यान्तको बाणः शरीरमुपसर्पति

yo yaḥ sma samare pārthaṃ pratisaṃrabhate naraḥtasya tasyāntako bāṇaḥ śarīramupasarpati

नृत्यतो रथमार्गेषु धनुर्व्यायच्छतस्तथान कश्चित्तत्र पार्थस्य ददर्शान्तरमण्वपि

nṛtyato rathamārgeṣu dhanurvyāyacchatastathāna kaścittatra pārthasya dadarśāntaramaṇvapi

यत्तस्य घटमानस्य क्षिप्रं विक्षिपतः शरान्लाघवात्पाण्डुपुत्रस्य व्यस्मयन्त परे जनाः

yattasya ghaṭamānasya kṣipraṃ vikṣipataḥ śarānlāghavātpāṇḍuputrasya vyasmayanta pare janāḥ

हस्तिनं हस्तियन्तारमश्वमाश्विकमेव चअभिनत्फल्गुनो बाणै रथिनं च ससारथिम्

hastinaṃ hastiyantāramaśvamāśvikameva caabhinatphalguno bāṇai rathinaṃ ca sasārathim

आवर्तमानमावृत्तं युध्यमानं च पाण्डवःप्रमुखे तिष्ठमानं च न कंचिन्न निहन्ति सः

āvartamānamāvṛttaṃ yudhyamānaṃ ca pāṇḍavaḥpramukhe tiṣṭhamānaṃ ca na kaṃcinna nihanti saḥ

यथोदयन्वै गगने सूर्यो हन्ति महत्तमःतथार्जुनो गजानीकमवधीत्कङ्कपत्रिभिः

yathodayanvai gagane sūryo hanti mahattamaḥtathārjuno gajānīkamavadhītkaṅkapatribhiḥ

हस्तिभिः पतितैर्भिन्नैस्तव सैन्यमदृश्यतअन्तकाले यथा भूमिर्विनिकीर्णैर्महीधरैः

hastibhiḥ patitairbhinnaistava sainyamadṛśyataantakāle yathā bhūmirvinikīrṇairmahīdharaiḥ

यथा मध्यंदिने सूर्यो दुष्प्रेक्ष्यः प्राणिभिः सदातथा धनंजयः क्रुद्धो दुष्प्रेक्ष्यो युधि शत्रुभिः

yathā madhyaṃdine sūryo duṣprekṣyaḥ prāṇibhiḥ sadātathā dhanaṃjayaḥ kruddho duṣprekṣyo yudhi śatrubhiḥ

तत्तथा तव पुत्रस्य सैन्यं युधि परंतपप्रभग्नं द्रुतमाविग्नमतीव शरपीडितम्

tattathā tava putrasya sainyaṃ yudhi paraṃtapaprabhagnaṃ drutamāvignamatīva śarapīḍitam

मारुतेनेव महता मेघानीकं विधूयताप्रकाल्यमानं तत्सैन्यं नाशकत्प्रतिवीक्षितुम्

māruteneva mahatā meghānīkaṃ vidhūyatāprakālyamānaṃ tatsainyaṃ nāśakatprativīkṣitum

प्रतोदैश्चापकोटीभिर्हुंकारैः साधुवाहितैःकशापार्ष्ण्यभिघातैश्च वाग्भिरुग्राभिरेव च

pratodaiścāpakoṭībhirhuṃkāraiḥ sādhuvāhitaiḥkaśāpārṣṇyabhighātaiśca vāgbhirugrābhireva ca

चोदयन्तो हयांस्तूर्णं पलायन्ते स्म तावकाःसादिनो रथिनश्चैव पत्तयश्चार्जुनार्दिताः

codayanto hayāṃstūrṇaṃ palāyante sma tāvakāḥsādino rathinaścaiva pattayaścārjunārditāḥ

पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर्नागांश्चोदयन्तस्तथापरेशरैः संमोहिताश्चान्ये तमेवाभिमुखा ययौतव योधा हतोत्साहा विभ्रान्तमनसस्तदा

pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśairnāgāṃścodayantastathāpareśaraiḥ saṃmohitāścānye tamevābhimukhā yayautava yodhā hatotsāhā vibhrāntamanasastadā