Parva.Adhyaya 7.67

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

संनिरुद्धस्तु तैः पार्थो महाबलपराक्रमःद्रुतं समनुयातश्च द्रोणेन रथिनां वरः

saṃniruddhastu taiḥ pārtho mahābalaparākramaḥdrutaṃ samanuyātaśca droṇena rathināṃ varaḥ

किरन्निषुगणांस्तीक्ष्णान्स्वरश्मीनिव भास्करःतापयामास तत्सैन्यं देहं व्याधिगणो यथा

kiranniṣugaṇāṃstīkṣṇānsvaraśmīniva bhāskaraḥtāpayāmāsa tatsainyaṃ dehaṃ vyādhigaṇo yathā

अश्वो विद्धो ध्वजश्छिन्नः सारोहः पतितो गजःछत्राणि चापविद्धानि रथाश्चक्रैर्विना कृताः

aśvo viddho dhvajaśchinnaḥ sārohaḥ patito gajaḥchatrāṇi cāpaviddhāni rathāścakrairvinā kṛtāḥ

विद्रुतानि च सैन्यानि शरार्तानि समन्ततःइत्यासीत्तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किंचन

vidrutāni ca sainyāni śarārtāni samantataḥityāsīttumulaṃ yuddhaṃ na prājñāyata kiṃcana

तेषामायच्छतां संख्ये परस्परमजिह्मगैःअर्जुनो ध्वजिनीं राजन्नभीक्ष्णं समकम्पयत्

teṣāmāyacchatāṃ saṃkhye parasparamajihmagaiḥarjuno dhvajinīṃ rājannabhīkṣṇaṃ samakampayat

सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां सत्यसंगरःअभ्यद्रवद्रथश्रेष्ठं शोणाश्वं श्वेतवाहनः

satyāṃ cikīrṣamāṇastu pratijñāṃ satyasaṃgaraḥabhyadravadrathaśreṣṭhaṃ śoṇāśvaṃ śvetavāhanaḥ

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या मर्मभिद्भिरजिह्मगैःअन्तेवासिनमाचार्यो महेष्वासं समर्दयत्

taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā marmabhidbhirajihmagaiḥantevāsinamācāryo maheṣvāsaṃ samardayat

तं तूर्णमिव बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतां वरःअभ्यधावदिषूनस्यन्निषुवेगविघातकान्

taṃ tūrṇamiva bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥabhyadhāvadiṣūnasyanniṣuvegavighātakān

तस्याशु क्षिपतो भल्लान्भल्लैः संनतपर्वभिःप्रत्यविध्यदमेयात्मा ब्रह्मास्त्रं समुदीरयन्

tasyāśu kṣipato bhallānbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥpratyavidhyadameyātmā brahmāstraṃ samudīrayan

तदद्भुतमपश्याम द्रोणस्याचार्यकं युधियतमानो युवा नैनं प्रत्यविध्यद्यदर्जुनः

tadadbhutamapaśyāma droṇasyācāryakaṃ yudhiyatamāno yuvā nainaṃ pratyavidhyadyadarjunaḥ

क्षरन्निव महामेघो वारिधाराः सहस्रशःद्रोणमेघः पार्थशैलं ववर्ष शरवृष्टिभिः

kṣaranniva mahāmegho vāridhārāḥ sahasraśaḥdroṇameghaḥ pārthaśailaṃ vavarṣa śaravṛṣṭibhiḥ

अर्जुनः शरवर्षं तद्ब्रह्मास्त्रेणैव मारिषप्रतिजग्राह तेजस्वी बाणैर्बाणान्विशातयन्

arjunaḥ śaravarṣaṃ tadbrahmāstreṇaiva māriṣapratijagrāha tejasvī bāṇairbāṇānviśātayan

द्रोणस्तु पञ्चविंशत्या श्वेतवाहनमार्दयत्वासुदेवं च सप्तत्या बाह्वोरुरसि चाशुगैः

droṇastu pañcaviṃśatyā śvetavāhanamārdayatvāsudevaṃ ca saptatyā bāhvorurasi cāśugaiḥ

पार्थस्तु प्रहसन्धीमानाचार्यं स शरौघिणम्विसृजन्तं शितान्बाणानवारयत तं युधि

pārthastu prahasandhīmānācāryaṃ sa śaraughiṇamvisṛjantaṃ śitānbāṇānavārayata taṃ yudhi

अथ तौ वध्यमानौ तु द्रोणेन रथसत्तमौआवर्जयेतां दुर्धर्षं युगान्ताग्निमिवोत्थितम्

atha tau vadhyamānau tu droṇena rathasattamauāvarjayetāṃ durdharṣaṃ yugāntāgnimivotthitam

वर्जयन्निशितान्बाणान्द्रोणचापविनिःसृतान्किरीटमाली कौन्तेयो भोजानीकं न्यपातयत्

varjayanniśitānbāṇāndroṇacāpaviniḥsṛtānkirīṭamālī kaunteyo bhojānīkaṃ nyapātayat

सोऽन्तरा कृतवर्माणं काम्बोजं च सुदक्षिणम्अभ्ययाद्वर्जयन्द्रोणं मैनाकमिव पर्वतम्

so'ntarā kṛtavarmāṇaṃ kāmbojaṃ ca sudakṣiṇamabhyayādvarjayandroṇaṃ mainākamiva parvatam

ततो भोजो नरव्याघ्रं दुःसहः कुरुसत्तमअविध्यत्तूर्णमव्यग्रो दशभिः कङ्कपत्रिभिः

tato bhojo naravyāghraṃ duḥsahaḥ kurusattamaavidhyattūrṇamavyagro daśabhiḥ kaṅkapatribhiḥ

तमर्जुनः शितेनाजौ राजन्विव्याध पत्रिणापुनश्चान्यैस्त्रिभिर्बाणैर्मोहयन्निव सात्वतम्

tamarjunaḥ śitenājau rājanvivyādha patriṇāpunaścānyaistribhirbāṇairmohayanniva sātvatam

भोजस्तु प्रहसन्पार्थं वासुदेवं च माधवम्एकैकं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत्

bhojastu prahasanpārthaṃ vāsudevaṃ ca mādhavamekaikaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat

तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा विव्याधैनं त्रिसप्तभिःशरैरग्निशिखाकारैः क्रुद्धाशीविषसंनिभैः

tasyārjuno dhanuśchittvā vivyādhainaṃ trisaptabhiḥśarairagniśikhākāraiḥ kruddhāśīviṣasaṃnibhaiḥ

अथान्यद्धनुरादाय कृतवर्मा महारथःपञ्चभिः सायकैस्तूर्णं विव्याधोरसि भारत

athānyaddhanurādāya kṛtavarmā mahārathaḥpañcabhiḥ sāyakaistūrṇaṃ vivyādhorasi bhārata

पुनश्च निशितैर्बाणैः पार्थं विव्याध पञ्चभिःतं पार्थो नवभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

punaśca niśitairbāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥtaṃ pārtho navabhirbāṇairājaghāna stanāntare

विषक्तं दृश्य कौन्तेयं कृतवर्मरथं प्रतिचिन्तयामास वार्ष्णेयो न नः कालात्ययो भवेत्

viṣaktaṃ dṛśya kaunteyaṃ kṛtavarmarathaṃ praticintayāmāsa vārṣṇeyo na naḥ kālātyayo bhavet

ततः कृष्णोऽब्रवीत्पार्थं कृतवर्मणि मा दयाम्कुरुसांबन्धिकं कृत्वा प्रमथ्यैनं विशातय

tataḥ kṛṣṇo'bravītpārthaṃ kṛtavarmaṇi mā dayāmkurusāṃbandhikaṃ kṛtvā pramathyainaṃ viśātaya

ततः स कृतवर्माणं मोहयित्वार्जुनः शरैःअभ्यगाज्जवनैरश्वैः काम्बोजानामनीकिनीम्

tataḥ sa kṛtavarmāṇaṃ mohayitvārjunaḥ śaraiḥabhyagājjavanairaśvaiḥ kāmbojānāmanīkinīm

अमर्षितस्तु हार्दिक्यः प्रविष्टे श्वेतवाहनेविधुन्वन्सशरं चापं पाञ्चाल्याभ्यां समागतः

amarṣitastu hārdikyaḥ praviṣṭe śvetavāhanevidhunvansaśaraṃ cāpaṃ pāñcālyābhyāṃ samāgataḥ

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यावर्जुनस्य पदानुगौपर्यवारयदायान्तौ कृतवर्मा रथेषुभिः

cakrarakṣau tu pāñcālyāvarjunasya padānugauparyavārayadāyāntau kṛtavarmā ratheṣubhiḥ

तावविध्यत्ततो भोजः सर्वपारशवैः शरैःत्रिभिरेव युधामन्युं चतुर्भिश्चोत्तमौजसम्

tāvavidhyattato bhojaḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥtribhireva yudhāmanyuṃ caturbhiścottamaujasam

तावप्येनं विव्यधतुर्दशभिर्दशभिः शरैःसंचिच्छिदतुरप्यस्य ध्वजं कार्मुकमेव च

tāvapyenaṃ vivyadhaturdaśabhirdaśabhiḥ śaraiḥsaṃcicchidaturapyasya dhvajaṃ kārmukameva ca

अथान्यद्धनुरादाय हार्दिक्यः क्रोधमूर्छितःकृत्वा विधनुषौ वीरौ शरवर्षैरवाकिरत्

athānyaddhanurādāya hārdikyaḥ krodhamūrchitaḥkṛtvā vidhanuṣau vīrau śaravarṣairavākirat

तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा भोजं विजघ्नतुःतेनान्तरेण बीभत्सुर्विवेशामित्रवाहिनीम्

tāvanye dhanuṣī sajye kṛtvā bhojaṃ vijaghnatuḥtenāntareṇa bībhatsurviveśāmitravāhinīm

न लेभाते तु तौ द्वारं वारितौ कृतवर्मणाधार्तराष्ट्रेष्वनीकेषु यतमानौ नरर्षभौ

na lebhāte tu tau dvāraṃ vāritau kṛtavarmaṇādhārtarāṣṭreṣvanīkeṣu yatamānau nararṣabhau

अनीकान्यर्दयन्युद्धे त्वरितः श्वेतवाहनःनावधीत्कृतवर्माणं प्राप्तमप्यरिसूदनः

anīkānyardayanyuddhe tvaritaḥ śvetavāhanaḥnāvadhītkṛtavarmāṇaṃ prāptamapyarisūdanaḥ

तं दृष्ट्वा तु तथायान्तं शूरो राजा श्रुतायुधःअभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धो विधुन्वानो महद्धनुः

taṃ dṛṣṭvā tu tathāyāntaṃ śūro rājā śrutāyudhaḥabhyadravatsusaṃkruddho vidhunvāno mahaddhanuḥ

स पार्थं त्रिभिरानर्छत्सप्तत्या च जनार्दनम्क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पार्थकेतुमताडयत्

sa pārthaṃ tribhirānarchatsaptatyā ca janārdanamkṣurapreṇa sutīkṣṇena pārthaketumatāḍayat

तमर्जुनो नवत्या तु शराणां नतपर्वणाम्आजघान भृशं क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम्

tamarjuno navatyā tu śarāṇāṃ nataparvaṇāmājaghāna bhṛśaṃ kruddhastottrairiva mahādvipam

स तन्न ममृषे राजन्पाण्डवेयस्य विक्रमम्अथैनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समार्पयत्

sa tanna mamṛṣe rājanpāṇḍaveyasya vikramamathainaṃ saptasaptatyā nārācānāṃ samārpayat

तस्यार्जुनो धनुश्छित्त्वा शरावापं निकृत्य चआजघानोरसि क्रुद्धः सप्तभिर्नतपर्वभिः

tasyārjuno dhanuśchittvā śarāvāpaṃ nikṛtya caājaghānorasi kruddhaḥ saptabhirnataparvabhiḥ

अथान्यद्धनुरादाय स राजा क्रोधमूर्छितःवासविं नवभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्

athānyaddhanurādāya sa rājā krodhamūrchitaḥvāsaviṃ navabhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat

ततोऽर्जुनः स्मयन्नेव श्रुतायुधमरिंदमःशरैरनेकसाहस्रैः पीडयामास भारत

tato'rjunaḥ smayanneva śrutāyudhamariṃdamaḥśarairanekasāhasraiḥ pīḍayāmāsa bhārata

अश्वांश्चास्यावधीत्तूर्णं सारथिं च महारथःविव्याध चैनं सप्तत्या नाराचानां महाबलः

aśvāṃścāsyāvadhīttūrṇaṃ sārathiṃ ca mahārathaḥvivyādha cainaṃ saptatyā nārācānāṃ mahābalaḥ

हताश्वं रथमुत्सृज्य स तु राजा श्रुतायुधःअभ्यद्रवद्रणे पार्थं गदामुद्यम्य वीर्यवान्

hatāśvaṃ rathamutsṛjya sa tu rājā śrutāyudhaḥabhyadravadraṇe pārthaṃ gadāmudyamya vīryavān

वरुणस्यात्मजो वीरः स तु राजा श्रुतायुधःपर्णाशा जननी यस्य शीततोया महानदी

varuṇasyātmajo vīraḥ sa tu rājā śrutāyudhaḥparṇāśā jananī yasya śītatoyā mahānadī

तस्य माताब्रवीद्वाक्यं वरुणं पुत्रकारणात्अवध्योऽयं भवेल्लोके शत्रूणां तनयो मम

tasya mātābravīdvākyaṃ varuṇaṃ putrakāraṇātavadhyo'yaṃ bhavelloke śatrūṇāṃ tanayo mama

वरुणस्त्वब्रवीत्प्रीतो ददाम्यस्मै वरं हितम्दिव्यमस्त्रं सुतस्तेऽयं येनावध्यो भविष्यति

varuṇastvabravītprīto dadāmyasmai varaṃ hitamdivyamastraṃ sutaste'yaṃ yenāvadhyo bhaviṣyati

नास्ति चाप्यमरत्वं वै मनुष्यस्य कथंचनसर्वेणावश्यमर्तव्यं जातेन सरितां वरे

nāsti cāpyamaratvaṃ vai manuṣyasya kathaṃcanasarveṇāvaśyamartavyaṃ jātena saritāṃ vare

दुर्धर्षस्त्वेष शत्रूणां रणेषु भविता सदाअस्त्रस्यास्य प्रभावाद्वै व्येतु ते मानसो ज्वरः

durdharṣastveṣa śatrūṇāṃ raṇeṣu bhavitā sadāastrasyāsya prabhāvādvai vyetu te mānaso jvaraḥ

इत्युक्त्वा वरुणः प्रादाद्गदां मन्त्रपुरस्कृताम्यामासाद्य दुराधर्षः सर्वलोके श्रुतायुधः

ityuktvā varuṇaḥ prādādgadāṃ mantrapuraskṛtāmyāmāsādya durādharṣaḥ sarvaloke śrutāyudhaḥ

उवाच चैनं भगवान्पुनरेव जलेश्वरःअयुध्यति न मोक्तव्या सा त्वय्येव पतेदिति

uvāca cainaṃ bhagavānpunareva jaleśvaraḥayudhyati na moktavyā sā tvayyeva patediti

स तया वीरघातिन्या जनार्दनमताडयत्प्रतिजग्राह तां कृष्णः पीनेनांसेन वीर्यवान्

sa tayā vīraghātinyā janārdanamatāḍayatpratijagrāha tāṃ kṛṣṇaḥ pīnenāṃsena vīryavān

नाकम्पयत शौरिं सा विन्ध्यं गिरिमिवानिलःप्रत्यभ्ययात्तं विप्रोढा कृत्येव दुरधिष्ठिता

nākampayata śauriṃ sā vindhyaṃ girimivānilaḥpratyabhyayāttaṃ viproḍhā kṛtyeva duradhiṣṭhitā

जघान चास्थितं वीरं श्रुतायुधममर्षणम्हत्वा श्रुतायुधं वीरं जगतीमन्वपद्यत

jaghāna cāsthitaṃ vīraṃ śrutāyudhamamarṣaṇamhatvā śrutāyudhaṃ vīraṃ jagatīmanvapadyata

हाहाकारो महांस्तत्र सैन्यानां समजायतस्वेनास्त्रेण हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधमरिंदमम्

hāhākāro mahāṃstatra sainyānāṃ samajāyatasvenāstreṇa hataṃ dṛṣṭvā śrutāyudhamariṃdamam

अयुध्यमानाय हि सा केशवाय नराधिपक्षिप्ता श्रुतायुधेनाथ तस्मात्तमवधीद्गदा

ayudhyamānāya hi sā keśavāya narādhipakṣiptā śrutāyudhenātha tasmāttamavadhīdgadā

यथोक्तं वरुणेनाजौ तथा स निधनं गतःव्यसुश्चाप्यपतद्भूमौ प्रेक्षतां सर्वधन्विनाम्

yathoktaṃ varuṇenājau tathā sa nidhanaṃ gataḥvyasuścāpyapatadbhūmau prekṣatāṃ sarvadhanvinām

पतमानस्तु स बभौ पर्णाशायाः प्रियः सुतःसंभग्न इव वातेन बहुशाखो वनस्पतिः

patamānastu sa babhau parṇāśāyāḥ priyaḥ sutaḥsaṃbhagna iva vātena bahuśākho vanaspatiḥ

ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनामुख्याश्च सर्वशःप्राद्रवन्त हतं दृष्ट्वा श्रुतायुधमरिंदमम्

tataḥ sarvāṇi sainyāni senāmukhyāśca sarvaśaḥprādravanta hataṃ dṛṣṭvā śrutāyudhamariṃdamam

तथ काम्बोजराजस्य पुत्रः शूरः सुदक्षिणःअभ्ययाज्जवनैरश्वैः फल्गुनं शत्रुसूदनम्

tatha kāmbojarājasya putraḥ śūraḥ sudakṣiṇaḥabhyayājjavanairaśvaiḥ phalgunaṃ śatrusūdanam

तस्य पार्थः शरान्सप्त प्रेषयामास भारतते तं शूरं विनिर्भिद्य प्राविशन्धरणीतलम्

tasya pārthaḥ śarānsapta preṣayāmāsa bhāratate taṃ śūraṃ vinirbhidya prāviśandharaṇītalam

सोऽतिविद्धः शरैस्तीक्ष्णैर्गाण्डीवप्रेषितैर्मृधेअर्जुनं प्रतिविव्याध दशभिः कङ्कपत्रिभिः

so'tividdhaḥ śaraistīkṣṇairgāṇḍīvapreṣitairmṛdhearjunaṃ prativivyādha daśabhiḥ kaṅkapatribhiḥ

वासुदेवं त्रिभिर्विद्ध्वा पुनः पार्थं च पञ्चभिःतस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा केतुं चिच्छेद मारिष

vāsudevaṃ tribhirviddhvā punaḥ pārthaṃ ca pañcabhiḥtasya pārtho dhanuśchittvā ketuṃ ciccheda māriṣa

भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां तं च विव्याध पाण्डवःस तु पार्थं त्रिभिर्विद्ध्वा सिंहनादमथानदत्

bhallābhyāṃ bhṛśatīkṣṇābhyāṃ taṃ ca vivyādha pāṇḍavaḥsa tu pārthaṃ tribhirviddhvā siṃhanādamathānadat

सर्वपारशवीं चैव शक्तिं शूरः सुदक्षिणःसघण्टां प्राहिणोद्घोरां क्रुद्धो गाण्डीवधन्वने

sarvapāraśavīṃ caiva śaktiṃ śūraḥ sudakṣiṇaḥsaghaṇṭāṃ prāhiṇodghorāṃ kruddho gāṇḍīvadhanvane

सा ज्वलन्ती महोल्केव तमासाद्य महारथम्सविस्फुलिङ्गा निर्भिद्य निपपात महीतले

sā jvalantī maholkeva tamāsādya mahārathamsavisphuliṅgā nirbhidya nipapāta mahītale

तं चतुर्दशभिः पार्थो नाराचैः कङ्कपत्रिभिःसाश्वध्वजधनुःसूतं विव्याधाचिन्त्यविक्रमःरथं चान्यैः सुबहुभिश्चक्रे विशकलं शरैः

taṃ caturdaśabhiḥ pārtho nārācaiḥ kaṅkapatribhiḥsāśvadhvajadhanuḥsūtaṃ vivyādhācintyavikramaḥrathaṃ cānyaiḥ subahubhiścakre viśakalaṃ śaraiḥ

सुदक्षिणं तु काम्बोजं मोघसंकल्पविक्रमम्बिभेद हृदि बाणेन पृथुधारेण पाण्डवः

sudakṣiṇaṃ tu kāmbojaṃ moghasaṃkalpavikramambibheda hṛdi bāṇena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ

स भिन्नमर्मा स्रस्ताङ्गः प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदःपपाताभिमुखः शूरो यन्त्रमुक्त इव ध्वजः

sa bhinnamarmā srastāṅgaḥ prabhraṣṭamukuṭāṅgadaḥpapātābhimukhaḥ śūro yantramukta iva dhvajaḥ

गिरेः शिखरजः श्रीमान्सुशाखः सुप्रतिष्ठितःनिर्भग्न इव वातेन कर्णिकारो हिमात्यये

gireḥ śikharajaḥ śrīmānsuśākhaḥ supratiṣṭhitaḥnirbhagna iva vātena karṇikāro himātyaye

शेते स्म निहतो भूमौ काम्बोजास्तरणोचितःसुदर्शनीयस्ताम्राक्षः कर्णिना स सुदक्षिणःपुत्रः काम्बोजराजस्य पार्थेन विनिपातितः

śete sma nihato bhūmau kāmbojāstaraṇocitaḥsudarśanīyastāmrākṣaḥ karṇinā sa sudakṣiṇaḥputraḥ kāmbojarājasya pārthena vinipātitaḥ

ततः सर्वाणि सैन्यानि व्यद्रवन्त सुतस्य तेहतं श्रुतायुधं दृष्ट्वा काम्बोजं च सुदक्षिणम्

tataḥ sarvāṇi sainyāni vyadravanta sutasya tehataṃ śrutāyudhaṃ dṛṣṭvā kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam