Parva.Adhyaya 7.68

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

हते सुदक्षिणे राजन्वीरे चैव श्रुतायुधेजवेनाभ्यद्रवन्पार्थं कुपिताः सैनिकास्तव

hate sudakṣiṇe rājanvīre caiva śrutāyudhejavenābhyadravanpārthaṃ kupitāḥ sainikāstava

अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयःअभ्यवर्षंस्ततो राजञ्शरवर्षैर्धनंजयम्

abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥabhyavarṣaṃstato rājañśaravarṣairdhanaṃjayam

तेषां षष्टिशतानार्यान्प्रामथ्नात्पाण्डवः शरैःते स्म भीताः पलायन्त व्याघ्रात्क्षुद्रमृगा इव

teṣāṃ ṣaṣṭiśatānāryānprāmathnātpāṇḍavaḥ śaraiḥte sma bhītāḥ palāyanta vyāghrātkṣudramṛgā iva

ते निवृत्य पुनः पार्थं सर्वतः पर्यवारयन्रणे सपत्नान्निघ्नन्तं जिगीषन्तṃ परान्युधि

te nivṛtya punaḥ pārthaṃ sarvataḥ paryavārayanraṇe sapatnānnighnantaṃ jigīṣantaṃ parānyudhi

तेषामापततां तूर्णं गाण्डीवप्रेषितैः शरैःशिरांसि पातयामास बाहूंश्चैव धनंजयः

teṣāmāpatatāṃ tūrṇaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥśirāṃsi pātayāmāsa bāhūṃścaiva dhanaṃjayaḥ

शिरोभिः पतितैस्तत्र भूमिरासीन्निरन्तराअभ्रच्छायेव चैवासीद्ध्वाङ्क्षगृध्रवडैर्युधि

śirobhiḥ patitaistatra bhūmirāsīnnirantarāabhracchāyeva caivāsīddhvāṅkṣagṛdhravaḍairyudhi

तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौश्रुतायुश्चाच्युतायुश्च धनंजयमयुध्यताम्

teṣu tūtsādyamāneṣu krodhāmarṣasamanvitauśrutāyuścācyutāyuśca dhanaṃjayamayudhyatām

बलिनौ स्पर्धिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौतावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणमस्यताम्

balinau spardhinau vīrau kulajau bāhuśālinautāvenaṃ śaravarṣāṇi savyadakṣiṇamasyatām

त्वरायुक्तौ महाराज प्रार्थयानौ महद्यशःअर्जुनस्य वधप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ

tvarāyuktau mahārāja prārthayānau mahadyaśaḥarjunasya vadhaprepsū putrārthe tava dhanvinau

तावर्जुनं सहस्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम्पूरयामासतुः क्रुद्धौ तडागं जलदौ यथा

tāvarjunaṃ sahasreṇa patriṇāṃ nataparvaṇāmpūrayāmāsatuḥ kruddhau taḍāgaṃ jaladau yathā

श्रुतायुश्च ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनंजयम्आजघान रथश्रेष्ठः पीतेन निशितेन च

śrutāyuśca tataḥ kruddhastomareṇa dhanaṃjayamājaghāna rathaśreṣṭhaḥ pītena niśitena ca

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनःआजगाम परं मोहं मोहयन्केशवं रणे

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥājagāma paraṃ mohaṃ mohayankeśavaṃ raṇe

एतस्मिन्नेव काले तु सोऽच्युतायुर्महारथःशूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम्

etasminneva kāle tu so'cyutāyurmahārathaḥśūlena bhṛśatīkṣṇena tāḍayāmāsa pāṇḍavam

क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मनःपार्थोऽपि भृशसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रितः

kṣate kṣāraṃ sa hi dadau pāṇḍavasya mahātmanaḥpārtho'pi bhṛśasaṃviddho dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ

ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशां पतेसिंहनादो महानासीद्धतं मत्वा धनंजयम्

tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāṃ patesiṃhanādo mahānāsīddhataṃ matvā dhanaṃjayam

कृष्णश्च भृशसंतप्तो दृष्ट्वा पार्थं विचेतसम्आश्वासयत्सुहृद्याभिर्वाग्भिस्तत्र धनंजयम्

kṛṣṇaśca bhṛśasaṃtapto dṛṣṭvā pārthaṃ vicetasamāśvāsayatsuhṛdyābhirvāgbhistatra dhanaṃjayam

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ लब्धलक्षौ धनंजयम्वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्षैः समन्ततः

tatastau rathināṃ śreṣṭhau labdhalakṣau dhanaṃjayamvāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ śaravarṣaiḥ samantataḥ

सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम्अदृश्यं चक्रतुर्युद्धे तदद्भुतमिवाभवत्

sacakrakūbararathaṃ sāśvadhvajapatākinamadṛśyaṃ cakraturyuddhe tadadbhutamivābhavat

प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सुः शनकैरिव भारतप्रेतराजपुरं प्राप्य पुनः प्रत्यागतो यथा

pratyāśvastastu bībhatsuḥ śanakairiva bhāratapretarājapuraṃ prāpya punaḥ pratyāgato yathā

संछन्नं शरजालेन रथं दृष्ट्वा सकेशवम्शत्रू चाभिमुखौ दृष्ट्वा दीप्यमानाविवानलौ

saṃchannaṃ śarajālena rathaṃ dṛṣṭvā sakeśavamśatrū cābhimukhau dṛṣṭvā dīpyamānāvivānalau

प्रादुश्चक्रे ततः पार्थः शाक्रमस्त्रं महारथःतस्मादासन्सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्

prāduścakre tataḥ pārthaḥ śākramastraṃ mahārathaḥtasmādāsansahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām

ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां सृष्टांश्च सायकान्विचेरुराकाशगताः पार्थबाणविदारिताः

te jaghnustau maheṣvāsau tābhyāṃ sṛṣṭāṃśca sāyakānvicerurākāśagatāḥ pārthabāṇavidāritāḥ

प्रतिहत्य शरांस्तूर्णं शरवेगेन पाण्डवःप्रतस्थे तत्र तत्रैव योधयन्वै महारथान्

pratihatya śarāṃstūrṇaṃ śaravegena pāṇḍavaḥpratasthe tatra tatraiva yodhayanvai mahārathān

तौ च फल्गुनबाणौघैर्विबाहुशिरसौ कृतौवसुधामन्वपद्येतां वातनुन्नाविव द्रुमौ

tau ca phalgunabāṇaughairvibāhuśirasau kṛtauvasudhāmanvapadyetāṃ vātanunnāviva drumau

श्रुतायुषश्च निधनं वधश्चैवाच्युतायुषःलोकविस्मापनमभूत्समुद्रस्येव शोषणम्

śrutāyuṣaśca nidhanaṃ vadhaścaivācyutāyuṣaḥlokavismāpanamabhūtsamudrasyeva śoṣaṇam

तयोः पदानुगान्हत्वा पुनः पञ्चशतान्रथान्अभ्यगाद्भारतीं सेनां निघ्नन्पार्थो वरान्वरान्

tayoḥ padānugānhatvā punaḥ pañcaśatānrathānabhyagādbhāratīṃ senāṃ nighnanpārtho varānvarān

श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम्अयुतायुश्च संक्रुद्धो दीर्घायुश्चैव भारत

śrutāyuṣaṃ ca nihataṃ prekṣya caivācyutāyuṣamayutāyuśca saṃkruddho dīrghāyuścaiva bhārata

पुत्रौ तयोर्नरश्रेष्ठौ कौन्तेयं प्रतिजग्मतुःकिरन्तौ विविधान्बाणान्पितृव्यसनकर्शितौ

putrau tayornaraśreṣṭhau kaunteyaṃ pratijagmatuḥkirantau vividhānbāṇānpitṛvyasanakarśitau

तावर्जुनो मुहूर्तेन शरैः संनतपर्वभिःप्रेषयत्परमक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति

tāvarjuno muhūrtena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥpreṣayatparamakruddho yamasya sadanaṃ prati

लोडयन्तमनीकानि द्विपं पद्मसरो यथानाशक्नुवन्वारयितुं पार्थं क्षत्रियपुंगवाः

loḍayantamanīkāni dvipaṃ padmasaro yathānāśaknuvanvārayituṃ pārthaṃ kṣatriyapuṃgavāḥ

अङ्गास्तु गजवारेण पाण्डवं पर्यवारयन्क्रुद्धाः सहस्रशो राजञ्शिक्षिता हस्तिसादिनः

aṅgāstu gajavāreṇa pāṇḍavaṃ paryavārayankruddhāḥ sahasraśo rājañśikṣitā hastisādinaḥ

दुर्योधनसमादिष्टाः कुञ्जरैः पर्वतोपमैःप्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च कलिङ्गप्रमुखा नृपाः

duryodhanasamādiṣṭāḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥprācyāśca dākṣiṇātyāśca kaliṅgapramukhā nṛpāḥ

तेषामापततां शीघ्रं गाण्डीवप्रेषितैः शरैःनिचकर्त शिरांस्युग्रौ बाहूनपि सुभूषणान्

teṣāmāpatatāṃ śīghraṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥnicakarta śirāṃsyugrau bāhūnapi subhūṣaṇān

तैः शिरोभिर्मही कीर्णा बाहुभिश्च सहाङ्गदैःबभौ कनकपाषाणा भुजगैरिव संवृता

taiḥ śirobhirmahī kīrṇā bāhubhiśca sahāṅgadaiḥbabhau kanakapāṣāṇā bhujagairiva saṃvṛtā

बाहवो विशिखैश्छिन्नाः शिरांस्युन्मथितानि चच्यवमानान्यदृश्यन्त द्रुमेभ्य इव पक्षिणः

bāhavo viśikhaiśchinnāḥ śirāṃsyunmathitāni cacyavamānānyadṛśyanta drumebhya iva pakṣiṇaḥ

शरैः सहस्रशो विद्धा द्विपाः प्रस्रुतशोणिताःव्यदृश्यन्ताद्रयः काले गैरिकाम्बुस्रवा इव

śaraiḥ sahasraśo viddhā dvipāḥ prasrutaśoṇitāḥvyadṛśyantādrayaḥ kāle gairikāmbusravā iva

निहताः शेरते स्मान्ये बीभत्सोर्निशितैः शरैःगजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शनाः

nihatāḥ śerate smānye bībhatsorniśitaiḥ śaraiḥgajapṛṣṭhagatā mlecchā nānāvikṛtadarśanāḥ

नानावेषधरा राजन्नानाशस्त्रौघसंवृताःरुधिरेणानुलिप्ताङ्गा भान्ति चित्रैः शरैर्हताः

nānāveṣadharā rājannānāśastraughasaṃvṛtāḥrudhireṇānuliptāṅgā bhānti citraiḥ śarairhatāḥ

शोणितं निर्वमन्ति स्म द्विपाः पार्थशराहताःसहस्रशश्छिन्नगात्राः सारोहाः सपदानुगाः

śoṇitaṃ nirvamanti sma dvipāḥ pārthaśarāhatāḥsahasraśaśchinnagātrāḥ sārohāḥ sapadānugāḥ

चुक्रुशुश्च निपेतुश्च बभ्रमुश्चापरे दिशःभृशं त्रस्ताश्च बहुधा स्वानेन ममृदुर्गजाःसान्तरायुधिका मत्ता द्विपास्तीक्ष्णविषोपमाः

cukruśuśca nipetuśca babhramuścāpare diśaḥbhṛśaṃ trastāśca bahudhā svānena mamṛdurgajāḥsāntarāyudhikā mattā dvipāstīkṣṇaviṣopamāḥ

विदन्त्यसुरमायां ये सुघोरा घोरचक्षुषःयवनाः पारदाश्चैव शकाश्च सुनिकैः सह

vidantyasuramāyāṃ ye sughorā ghoracakṣuṣaḥyavanāḥ pāradāścaiva śakāśca sunikaiḥ saha

गोयोनिप्रभवा म्लेच्छाः कालकल्पाः प्रहारिणःदार्वाभिसारा दरदाः पुण्ड्राश्च सह बाह्लिकैः

goyoniprabhavā mlecchāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥdārvābhisārā daradāḥ puṇḍrāśca saha bāhlikaiḥ

न ते स्म शक्याः संख्यातुं व्राताः शतसहस्रशःवृष्टिस्तथाविधा ह्यासीच्छलभानामिवायतिः

na te sma śakyāḥ saṃkhyātuṃ vrātāḥ śatasahasraśaḥvṛṣṭistathāvidhā hyāsīcchalabhānāmivāyatiḥ

अभ्रच्छायामिव शरैः सैन्ये कृत्वा धनंजयःमुण्डार्धमुण्डजटिलानशुचीञ्जटिलाननान्म्लेच्छानशातयत्सर्वान्समेतानस्त्रमायया

abhracchāyāmiva śaraiḥ sainye kṛtvā dhanaṃjayaḥmuṇḍārdhamuṇḍajaṭilānaśucīñjaṭilānanānmlecchānaśātayatsarvānsametānastramāyayā

शरैश्च शतशो विद्धास्ते संघाः संघचारिणःप्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वरवासिनः

śaraiśca śataśo viddhāste saṃghāḥ saṃghacāriṇaḥprādravanta raṇe bhītā girigahvaravāsinaḥ

गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शतैः शरैःवडाः कङ्का वृका भूमावपिबन्रुधिरं मुदा

gajāśvasādimlecchānāṃ patitānāṃ śataiḥ śaraiḥvaḍāḥ kaṅkā vṛkā bhūmāvapibanrudhiraṃ mudā

पत्त्यश्वरथनागैश्च प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम्शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाड्वलाम्प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरङ्गिणीम्

pattyaśvarathanāgaiśca pracchannakṛtasaṃkramāmśaravarṣaplavāṃ ghorāṃ keśaśaivalaśāḍvalāmprāvartayannadīmugrāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm

शिरस्त्राणक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंभृताम्अकरोद्गजसंबाधां नदीमुत्तरशोणिताम्देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्वरथसादिनाम्

śirastrāṇakṣudramatsyāṃ yugānte kālasaṃbhṛtāmakarodgajasaṃbādhāṃ nadīmuttaraśoṇitāmdehebhyo rājaputrāṇāṃ nāgāśvarathasādinām

यथा स्थलं च निम्नं च न स्याद्वर्षति वासवेतथासीत्पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता

yathā sthalaṃ ca nimnaṃ ca na syādvarṣati vāsavetathāsītpṛthivī sarvā śoṇitena pariplutā

षट्सहस्रान्वरान्वीरान्पुनर्दशशतान्वरान्प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः

ṣaṭsahasrānvarānvīrānpunardaśaśatānvarānprāhiṇonmṛtyulokāya kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ

शरैः सहस्रशो विद्धा विधिवत्कल्पिता द्विपाःशेरते भूमिमासाद्य शैला वज्रहता इव

śaraiḥ sahasraśo viddhā vidhivatkalpitā dvipāḥśerate bhūmimāsādya śailā vajrahatā iva

स वाजिरथमातङ्गान्निघ्नन्व्यचरदर्जुनःप्रभिन्न इव मातङ्गो मृद्नन्नडवनं यथा

sa vājirathamātaṅgānnighnanvyacaradarjunaḥprabhinna iva mātaṅgo mṛdnannaḍavanaṃ yathā

भूरिद्रुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम्निर्दहेदनलोऽरण्यं यथा वायुसमीरितः

bhūridrumalatāgulmaṃ śuṣkendhanatṛṇolapamnirdahedanalo'raṇyaṃ yathā vāyusamīritaḥ

सैन्यारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरितःशरार्चिरदहत्क्रुद्धः पाण्डवाग्निर्धनंजयः

sainyāraṇyaṃ tava tathā kṛṣṇānilasamīritaḥśarārciradahatkruddhaḥ pāṇḍavāgnirdhanaṃjayaḥ

शून्यान्कुर्वन्रथोपस्थान्मानवैः संस्तरन्महीम्प्रानृत्यदिव संबाधे चापहस्तो धनंजयः

śūnyānkurvanrathopasthānmānavaiḥ saṃstaranmahīmprānṛtyadiva saṃbādhe cāpahasto dhanaṃjayaḥ

वज्रकल्पैः शरैर्भूमिं कुर्वन्नुत्तरशोणिताम्प्राविशद्भारतीं सेनां संक्रुद्धो वै धनंजयःतं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो व्रजमानं न्यवारयत्

vajrakalpaiḥ śarairbhūmiṃ kurvannuttaraśoṇitāmprāviśadbhāratīṃ senāṃ saṃkruddho vai dhanaṃjayaḥtaṃ śrutāyustathāmbaṣṭho vrajamānaṃ nyavārayat

तस्यार्जुनः शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैःन्यपातयद्धयाञ्शीघ्रं यतमानस्य मारिषधनुश्चास्यापरैश्छित्त्वा शरैः पार्थो विचक्रमे

tasyārjunaḥ śaraistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥnyapātayaddhayāñśīghraṃ yatamānasya māriṣadhanuścāsyāparaiśchittvā śaraiḥ pārtho vicakrame

अम्बष्ठस्तु गदां गृह्य क्रोधपर्याकुलेक्षणःआससाद रणे पार्थं केशवं च महारथम्

ambaṣṭhastu gadāṃ gṛhya krodhaparyākulekṣaṇaḥāsasāda raṇe pārthaṃ keśavaṃ ca mahāratham

ततः स प्रहसन्वीरो गदामुद्यम्य भारतरथमावार्य गदया केशवं समताडयत्

tataḥ sa prahasanvīro gadāmudyamya bhāratarathamāvārya gadayā keśavaṃ samatāḍayat

गदया ताडितं दृष्ट्वा केशवं परवीरहाअर्जुनो भृशसंक्रुद्धः सोऽम्बष्ठं प्रति भारत

gadayā tāḍitaṃ dṛṣṭvā keśavaṃ paravīrahāarjuno bhṛśasaṃkruddhaḥ so'mbaṣṭhaṃ prati bhārata

ततः शरैर्हेमपुङ्खैः सगदं रथिनां वरम्छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम्

tataḥ śarairhemapuṅkhaiḥ sagadaṃ rathināṃ varamchādayāmāsa samare meghaḥ sūryamivoditam

ततोऽपरैः शरैश्चापि गदां तस्य महात्मनःअचूर्णयत्तदा पार्थस्तदद्भुतमिवाभवत्

tato'paraiḥ śaraiścāpi gadāṃ tasya mahātmanaḥacūrṇayattadā pārthastadadbhutamivābhavat

अथ तां पतितां दृष्ट्वा गृह्यान्यां महतीं गदाम्अर्जुनं वासुदेवं च पुनः पुनरताडयत्

atha tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gṛhyānyāṃ mahatīṃ gadāmarjunaṃ vāsudevaṃ ca punaḥ punaratāḍayat

तस्यार्जुनः क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतौ भुजौचिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरश्चान्येन पत्रिणा

tasyārjunaḥ kṣuraprābhyāṃ sagadāvudyatau bhujaucicchedendradhvajākārau śiraścānyena patriṇā

स पपात हतो राजन्वसुधामनुनादयन्इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धनः

sa papāta hato rājanvasudhāmanunādayanindradhvaja ivotsṛṣṭo yantranirmuktabandhanaḥ

रथानीकावगाढश्च वारणाश्वशतैर्वृतःसोऽदृश्यत तदा पार्थो घनैः सूर्य इवावृतः

rathānīkāvagāḍhaśca vāraṇāśvaśatairvṛtaḥso'dṛśyata tadā pārtho ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ