Parva.Adhyaya 7.73

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

बाणे तस्मिन्निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मोक्षितेतेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय

bāṇe tasminnikṛtte tu dhṛṣṭadyumne ca mokṣitetena vṛṣṇipravīreṇa yuyudhānena saṃjaya

अमर्षितो महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरःनरव्याघ्रः शिनेः पौत्रे द्रोणः किमकरोद्युधि

amarṣito maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥnaravyāghraḥ śineḥ pautre droṇaḥ kimakarodyudhi

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

संप्रद्रुतः क्रोधविषो व्यादितास्यशरासनःतीक्ष्णधारेषुदशनः शितनाराचदंष्ट्रवान्

saṃpradrutaḥ krodhaviṣo vyāditāsyaśarāsanaḥtīkṣṇadhāreṣudaśanaḥ śitanārācadaṃṣṭravān

संरम्भामर्षताम्राक्षो महाहिरिव निःश्वसन्नरवीरप्रमुदितैः शोणैरश्वैर्महाजवैः

saṃrambhāmarṣatāmrākṣo mahāhiriva niḥśvasannaravīrapramuditaiḥ śoṇairaśvairmahājavaiḥ

उत्पतद्भिरिवाकाशं क्रमद्भिरिव सर्वतःरुक्मपुङ्खाञ्शरानस्यन्युयुधानमुपाद्रवत्

utpatadbhirivākāśaṃ kramadbhiriva sarvataḥrukmapuṅkhāñśarānasyanyuyudhānamupādravat

शरपातमहावर्षं रथघोषबलाहकम्कार्मुकाकर्षविक्षिप्तं नाराचबहुविद्युतम्

śarapātamahāvarṣaṃ rathaghoṣabalāhakamkārmukākarṣavikṣiptaṃ nārācabahuvidyutam

शक्तिखड्गाशनिधरं क्रोधवेगसमुत्थितम्द्रोणमेघमनावार्यं हयमारुतचोदितम्

śaktikhaḍgāśanidharaṃ krodhavegasamutthitamdroṇameghamanāvāryaṃ hayamārutacoditam

दृष्ट्वैवाभिपतन्तं तं शूरः परपुरंजयःउवाच सूतं शैनेयः प्रहसन्युद्धदुर्मदः

dṛṣṭvaivābhipatantaṃ taṃ śūraḥ parapuraṃjayaḥuvāca sūtaṃ śaineyaḥ prahasanyuddhadurmadaḥ

एतं वै ब्राह्मणं क्रूरं स्वकर्मण्यनवस्थितम्आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञो दुःखभयावहम्

etaṃ vai brāhmaṇaṃ krūraṃ svakarmaṇyanavasthitamāśrayaṃ dhārtarāṣṭrasya rājño duḥkhabhayāvaham

शीघ्रं प्रजवितैरश्वैः प्रत्युद्याहि प्रहृष्टवत्आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम्

śīghraṃ prajavitairaśvaiḥ pratyudyāhi prahṛṣṭavatācāryaṃ rājaputrāṇāṃ satataṃ śūramāninam

ततो रजतसंकाशा माधवस्य हयोत्तमाःद्रोणस्याभिमुखाः शीघ्रमगच्छन्वातरंहसः

tato rajatasaṃkāśā mādhavasya hayottamāḥdroṇasyābhimukhāḥ śīghramagacchanvātaraṃhasaḥ

इषुजालावृतं घोरमन्धकारमनन्तरम्अनाधृष्यमिवान्येषां शूराणामभवत्तदा

iṣujālāvṛtaṃ ghoramandhakāramanantaramanādhṛṣyamivānyeṣāṃ śūrāṇāmabhavattadā

ततः शीघ्रास्त्रविदुषोर्द्रोणसात्वतयोस्तदानान्तरं शरवृष्टीनां दृश्यते नरसिंहयोः

tataḥ śīghrāstraviduṣordroṇasātvatayostadānāntaraṃ śaravṛṣṭīnāṃ dṛśyate narasiṃhayoḥ

इषूणां संनिपातेन शब्दो धाराभिघातजःशुश्रुवे शक्रमुक्तानामशनीनामिव स्वनः

iṣūṇāṃ saṃnipātena śabdo dhārābhighātajaḥśuśruve śakramuktānāmaśanīnāmiva svanaḥ

नाराचैरतिविद्धानां शराणां रूपमाबभौआशीविषविदष्टानां सर्पाणामिव भारत

nārācairatividdhānāṃ śarāṇāṃ rūpamābabhauāśīviṣavidaṣṭānāṃ sarpāṇāmiva bhārata

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो व्यश्रूयत सुदारुणःअजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यतामिव

tayorjyātalanirghoṣo vyaśrūyata sudāruṇaḥajasraṃ śailaśṛṅgāṇāṃ vajreṇāhanyatāmiva

उभयोस्तौ रथौ राजंस्ते चाश्वास्तौ च सारथीरुक्मपुङ्खैः शरैश्छन्नाश्चित्ररूपा बभुस्तदा

ubhayostau rathau rājaṃste cāśvāstau ca sārathīrukmapuṅkhaiḥ śaraiśchannāścitrarūpā babhustadā

निर्मलानामजिह्मानां नाराचानां विशां पतेनिर्मुक्ताशीविषाभानां संपातोऽभूत्सुदारुणः

nirmalānāmajihmānāṃ nārācānāṃ viśāṃ patenirmuktāśīviṣābhānāṃ saṃpāto'bhūtsudāruṇaḥ

उभयोः पतिते छत्रे तथैव पतितौ ध्वजौउभौ रुधिरसिक्ताङ्गावुभौ च विजयैषिणौ

ubhayoḥ patite chatre tathaiva patitau dhvajauubhau rudhirasiktāṅgāvubhau ca vijayaiṣiṇau

स्रवद्भिः शोणितं गात्रैः प्रस्रुताविव वारणौअन्योन्यमभिविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः

sravadbhiḥ śoṇitaṃ gātraiḥ prasrutāviva vāraṇauanyonyamabhividhyetāṃ jīvitāntakaraiḥ śaraiḥ

गर्जितोत्क्रुष्टसंनादाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाःउपारमन्महाराज व्याजहार न कश्चन

garjitotkruṣṭasaṃnādāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥupāramanmahārāja vyājahāra na kaścana

तूष्णींभूतान्यनीकानि योधा युद्धादुपारमन्ददृशे द्वैरथं ताभ्यां जातकौतूहलो जनः

tūṣṇīṃbhūtānyanīkāni yodhā yuddhādupāramandadṛśe dvairathaṃ tābhyāṃ jātakautūhalo janaḥ

रथिनो हस्तियन्तारो हयारोहाः पदातयःअवैक्षन्ताचलैर्नेत्रैः परिवार्य रथर्षभौ

rathino hastiyantāro hayārohāḥ padātayaḥavaikṣantācalairnetraiḥ parivārya ratharṣabhau

हस्त्यनीकान्यतिष्ठन्त तथानीकानि वाजिनाम्तथैव रथवाहिन्यः प्रतिव्यूह्य व्यवस्थिताः

hastyanīkānyatiṣṭhanta tathānīkāni vājināmtathaiva rathavāhinyaḥ prativyūhya vyavasthitāḥ

मुक्ताविद्रुमचित्रैश्च मणिकाञ्चनभूषितैःध्वजैराभरणैश्चित्रैः कवचैश्च हिरण्मयैः

muktāvidrumacitraiśca maṇikāñcanabhūṣitaiḥdhvajairābharaṇaiścitraiḥ kavacaiśca hiraṇmayaiḥ

वैजयन्तीपताकाभिः परिस्तोमाङ्गकम्बलैःविमलैर्निशितैः शस्त्रैर्हयानां च प्रकीर्णकैः

vaijayantīpatākābhiḥ paristomāṅgakambalaiḥvimalairniśitaiḥ śastrairhayānāṃ ca prakīrṇakaiḥ

जातरूपमयीभिश्च राजतीभिश्च मूर्धसुगजानां कुम्भमालाभिर्दन्तवेष्टैश्च भारत

jātarūpamayībhiśca rājatībhiśca mūrdhasugajānāṃ kumbhamālābhirdantaveṣṭaiśca bhārata

सबलाकाः सखद्योताः सैरावतशतह्रदाःअदृश्यन्तोष्णपर्याये मेघानामिव वागुराः

sabalākāḥ sakhadyotāḥ sairāvataśatahradāḥadṛśyantoṣṇaparyāye meghānāmiva vāgurāḥ

अपश्यन्नस्मदीयाश्च ते च यौधिष्ठिराः स्थिताःतद्युद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः

apaśyannasmadīyāśca te ca yaudhiṣṭhirāḥ sthitāḥtadyuddhaṃ yuyudhānasya droṇasya ca mahātmanaḥ

विमानाग्रगता देवा ब्रह्मशक्रपुरोगमाःसिद्धचारणसंघाश्च विद्याधरमहोरगाः

vimānāgragatā devā brahmaśakrapurogamāḥsiddhacāraṇasaṃghāśca vidyādharamahoragāḥ

गतप्रत्यागताक्षेपैश्चित्रैः शस्त्रविघातिभिःविविधैर्विस्मयं जग्मुस्तयोः पुरुषसिंहयोः

gatapratyāgatākṣepaiścitraiḥ śastravighātibhiḥvividhairvismayaṃ jagmustayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

हस्तलाघवमस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौअन्योन्यं समविध्येतां शरैस्तौ द्रोणसात्यकी

hastalāghavamastreṣu darśayantau mahābalauanyonyaṃ samavidhyetāṃ śaraistau droṇasātyakī

ततो द्रोणस्य दाशार्हः शरांश्चिच्छेद संयुगेपत्रिभिः सुदृढैराशु धनुश्चैव महाद्युते

tato droṇasya dāśārhaḥ śarāṃściccheda saṃyugepatribhiḥ sudṛḍhairāśu dhanuścaiva mahādyute

निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरं धनुःसज्यं चकार तच्चाशु चिच्छेदास्य स सात्यकिः

nimeṣāntaramātreṇa bhāradvājo'paraṃ dhanuḥsajyaṃ cakāra taccāśu cicchedāsya sa sātyakiḥ

ततस्त्वरन्पुनर्द्रोणो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठतसज्यं सज्यं पुनश्चास्य चिच्छेद निशितैः शरैः

tatastvaranpunardroṇo dhanurhasto vyatiṣṭhatasajyaṃ sajyaṃ punaścāsya ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ

ततोऽस्य संयुगे द्रोणो दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम्युयुधानस्य राजेन्द्र मनसेदमचिन्तयत्

tato'sya saṃyuge droṇo dṛṣṭvā karmātimānuṣamyuyudhānasya rājendra manasedamacintayat

एतदस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनंजयेभीष्मे च पुरुषव्याघ्रे यदिदं सात्वतां वरे

etadastrabalaṃ rāme kārtavīrye dhanaṃjayebhīṣme ca puruṣavyāghre yadidaṃ sātvatāṃ vare

तं चास्य मनसा द्रोणः पूजयामास विक्रमम्लाघवं वासवस्येव संप्रेक्ष्य द्विजसत्तमः

taṃ cāsya manasā droṇaḥ pūjayāmāsa vikramamlāghavaṃ vāsavasyeva saṃprekṣya dvijasattamaḥ

तुतोषास्त्रविदां श्रेष्ठस्तथा देवाः सवासवाःन तामालक्षयामासुर्लघुतां शीघ्रकारिणः

tutoṣāstravidāṃ śreṣṭhastathā devāḥ savāsavāḥna tāmālakṣayāmāsurlaghutāṃ śīghrakāriṇaḥ

देवाश्च युयुधानस्य गन्धर्वाश्च विशां पतेसिद्धचारणसंघाश्च विदुर्द्रोणस्य कर्म तत्

devāśca yuyudhānasya gandharvāśca viśāṃ patesiddhacāraṇasaṃghāśca vidurdroṇasya karma tat

ततोऽन्यद्धनुरादाय द्रोणः क्षत्रियमर्दनःअस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो योधयामास भारत

tato'nyaddhanurādāya droṇaḥ kṣatriyamardanaḥastrairastravidāṃ śreṣṭho yodhayāmāsa bhārata

तस्यास्त्राण्यस्त्रमायाभिः प्रतिहन्य स सात्यकिःजघान निशितैर्बाणैस्तदद्भुतमिवाभवत्

tasyāstrāṇyastramāyābhiḥ pratihanya sa sātyakiḥjaghāna niśitairbāṇaistadadbhutamivābhavat

तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वान्यैरसमं रणेयुक्तं योगेन योगज्ञास्तावकाः समपूजयन्

tasyātimānuṣaṃ karma dṛṣṭvānyairasamaṃ raṇeyuktaṃ yogena yogajñāstāvakāḥ samapūjayan

यदस्त्रमस्यति द्रोणस्तदेवास्यति सात्यकिःतमाचार्योऽप्यसंभ्रान्तोऽयोधयच्छत्रुतापनः

yadastramasyati droṇastadevāsyati sātyakiḥtamācāryo'pyasaṃbhrānto'yodhayacchatrutāpanaḥ

ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगःवधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत्

tataḥ kruddho mahārāja dhanurvedasya pāragaḥvadhāya yuyudhānasya divyamastramudairayat

तदाग्नेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सःअस्त्रं दिव्यं महेष्वासो वारुणं समुदैरयत्

tadāgneyaṃ mahāghoraṃ ripughnamupalakṣya saḥastraṃ divyaṃ maheṣvāso vāruṇaṃ samudairayat

हाहाकारो महानासीद्दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौन विचेरुस्तदाकाशे भूतान्याकाशगान्यपि

hāhākāro mahānāsīddṛṣṭvā divyāstradhāriṇauna vicerustadākāśe bhūtānyākāśagānyapi

अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहितेन तावदभिषज्येते व्यावर्तदथ भास्करः

astre te vāruṇāgneye tābhyāṃ bāṇasamāhitena tāvadabhiṣajyete vyāvartadatha bhāskaraḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवःनकुलः सहदेवश्च पर्यरक्षन्त सात्यकिम्

tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaśca pāṇḍavaḥnakulaḥ sahadevaśca paryarakṣanta sātyakim

धृष्टद्युम्नमुखैः सार्धं विराटश्च सकेकयःमत्स्याः शाल्वेयसेनाश्च द्रोणमाजग्मुरञ्जसा

dhṛṣṭadyumnamukhaiḥ sārdhaṃ virāṭaśca sakekayaḥmatsyāḥ śālveyasenāśca droṇamājagmurañjasā

दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशःद्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम्

duḥśāsanaṃ puraskṛtya rājaputrāḥ sahasraśaḥdroṇamabhyupapadyanta sapatnaiḥ parivāritam

ततो युद्धमभूद्राजंस्तव तेषां च धन्विनाम्रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते

tato yuddhamabhūdrājaṃstava teṣāṃ ca dhanvināmrajasā saṃvṛte loke śarajālasamāvṛte

सर्वमाविग्नमभवन्न प्राज्ञायत किंचनसैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत

sarvamāvignamabhavanna prājñāyata kiṃcanasainyena rajasā dhvaste nirmaryādamavartata