Parva.Adhyaya 7.74

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

परिवर्तमाने त्वादित्ये तत्र सूर्यस्य रश्मिभिःरजसा कीर्यमाणाश्च मन्दीभूताश्च सैनिकाः

parivartamāne tvāditye tatra sūryasya raśmibhiḥrajasā kīryamāṇāśca mandībhūtāśca sainikāḥ

तिष्ठतां युध्यमानानां पुनरावर्ततामपिभज्यतां जयतां चैव जगाम तदहः शनैः

tiṣṭhatāṃ yudhyamānānāṃ punarāvartatāmapibhajyatāṃ jayatāṃ caiva jagāma tadahaḥ śanaiḥ

तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जयगृद्धिषुअर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतुः

tathā teṣu viṣakteṣu sainyeṣu jayagṛddhiṣuarjuno vāsudevaśca saindhavāyaiva jagmatuḥ

रथमार्गप्रमाणं तु कौन्तेयो निशितैः शरैःचकार तत्र पन्थानं ययौ येन जनार्दनः

rathamārgapramāṇaṃ tu kaunteyo niśitaiḥ śaraiḥcakāra tatra panthānaṃ yayau yena janārdanaḥ

यत्र यत्र रथो याति पाण्डवस्य महात्मनःतत्र तत्रैव दीर्यन्ते सेनास्तव विशां पते

yatra yatra ratho yāti pāṇḍavasya mahātmanaḥtatra tatraiva dīryante senāstava viśāṃ pate

रथशिक्षां तु दाशार्हो दर्शयामास वीर्यवान्उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन्

rathaśikṣāṃ tu dāśārho darśayāmāsa vīryavānuttamādhamamadhyāni maṇḍalāni vidarśayan

ते तु नामाङ्किताः पीताः कालज्वलनसंनिभाःस्नायुनद्धाः सुपर्वाणः पृथवो दीर्घगामिनः

te tu nāmāṅkitāḥ pītāḥ kālajvalanasaṃnibhāḥsnāyunaddhāḥ suparvāṇaḥ pṛthavo dīrghagāminaḥ

वैणवायस्मयशराः स्वायता विविधाननाःरुधिरं पतगैः सार्धं प्राणिनां पपुराहवे

vaiṇavāyasmayaśarāḥ svāyatā vividhānanāḥrudhiraṃ patagaiḥ sārdhaṃ prāṇināṃ papurāhave

रथस्थितः क्रोशमात्रे यानस्यत्यर्जुनः शरान्रथे क्रोशमतिक्रान्ते तस्य ते घ्नन्ति शात्रवान्

rathasthitaḥ krośamātre yānasyatyarjunaḥ śarānrathe krośamatikrānte tasya te ghnanti śātravān

तार्क्ष्यमारुतरंहोभिर्वाजिभिः साधुवाहिभिःतथागच्छद्धृषीकेशः कृत्स्नं विस्मापयञ्जगत्

tārkṣyamārutaraṃhobhirvājibhiḥ sādhuvāhibhiḥtathāgacchaddhṛṣīkeśaḥ kṛtsnaṃ vismāpayañjagat

न तथा गच्छति रथस्तपनस्य विशां पतेनेन्द्रस्य न च रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च

na tathā gacchati rathastapanasya viśāṃ patenendrasya na ca rudrasya nāpi vaiśravaṇasya ca

नान्यस्य समरे राजन्गतपूर्वस्तथा रथःयथा ययावर्जुनस्य मनोभिप्रायशीघ्रगः

nānyasya samare rājangatapūrvastathā rathaḥyathā yayāvarjunasya manobhiprāyaśīghragaḥ

प्रविश्य तु रणे राजन्केशवः परवीरहासेनामध्ये हयांस्तूर्णं चोदयामास भारत

praviśya tu raṇe rājankeśavaḥ paravīrahāsenāmadhye hayāṃstūrṇaṃ codayāmāsa bhārata

ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्य हयोत्तमाःकृच्छ्रेण रथमूहुस्तं क्षुत्पिपासाश्रमान्विताः

tatastasya rathaughasya madhyaṃ prāpya hayottamāḥkṛcchreṇa rathamūhustaṃ kṣutpipāsāśramānvitāḥ

क्षताश्च बहुभिः शस्त्रैर्युद्धशौण्डैरनेकशःमण्डलानि विचित्राणि विचेरुस्ते मुहुर्मुहुः

kṣatāśca bahubhiḥ śastrairyuddhaśauṇḍairanekaśaḥmaṇḍalāni vicitrāṇi viceruste muhurmuhuḥ

हतानां वाजिनागानां रथानां च नरैः सहउपरिष्टादतिक्रान्ताः शैलाभानां सहस्रशः

hatānāṃ vājināgānāṃ rathānāṃ ca naraiḥ sahaupariṣṭādatikrāntāḥ śailābhānāṃ sahasraśaḥ

एतस्मिन्नन्तरे वीरावावन्त्यौ भ्रातरौ नृपसहसेनौ समार्छेतां पाण्डवं क्लान्तवाहनम्

etasminnantare vīrāvāvantyau bhrātarau nṛpasahasenau samārchetāṃ pāṇḍavaṃ klāntavāhanam

तावर्जुनं चतुःषष्ट्या सप्तत्या च जनार्दनम्शराणां च शतेनाश्वानविध्येतां मुदान्वितौ

tāvarjunaṃ catuḥṣaṣṭyā saptatyā ca janārdanamśarāṇāṃ ca śatenāśvānavidhyetāṃ mudānvitau

तावर्जुनो महाराज नवभिर्नतपर्वभिःआजघान रणे क्रुद्धो मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः

tāvarjuno mahārāja navabhirnataparvabhiḥājaghāna raṇe kruddho marmajño marmabhedibhiḥ

ततस्तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सहकेशवम्आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च नेदतुः

tatastau tu śaraugheṇa bībhatsuṃ sahakeśavamācchādayetāṃ saṃrabdhau siṃhanādaṃ ca nedatuḥ

तयोस्तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां श्वेतवाहनःचिच्छेद समरे तूर्णं ध्वजौ च कनकोज्ज्वलौ

tayostu dhanuṣī citre bhallābhyāṃ śvetavāhanaḥciccheda samare tūrṇaṃ dhvajau ca kanakojjvalau

अथान्ये धनुषी राजन्प्रगृह्य समरे तदापाण्डवं भृशसंक्रुद्धावर्दयामासतुः शरैः

athānye dhanuṣī rājanpragṛhya samare tadāpāṇḍavaṃ bhṛśasaṃkruddhāvardayāmāsatuḥ śaraiḥ

तयोस्तु भृशसंक्रुद्धः शराभ्यां पाण्डुनन्दनःचिच्छेद धनुषी तूर्णं भूय एव धनंजयः

tayostu bhṛśasaṃkruddhaḥ śarābhyāṃ pāṇḍunandanaḥciccheda dhanuṣī tūrṇaṃ bhūya eva dhanaṃjayaḥ

तथान्यैर्विशिखैस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शिलाशितैःजघानाश्वान्सपदातांस्तथोभौ पार्ष्णिसारथी

tathānyairviśikhaistūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥjaghānāśvānsapadātāṃstathobhau pārṣṇisārathī

ज्येष्ठस्य च शिरः कायात्क्षुरप्रेण न्यकृन्ततस पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव द्रुमः

jyeṣṭhasya ca śiraḥ kāyātkṣurapreṇa nyakṛntatasa papāta hataḥ pṛthvyāṃ vātarugṇa iva drumaḥ

विन्दं तु निहतं दृष्ट्वा अनुविन्दः प्रतापवान्हताश्वं रथमुत्सृज्य गदां गृह्य महाबलः

vindaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā anuvindaḥ pratāpavānhatāśvaṃ rathamutsṛjya gadāṃ gṛhya mahābalaḥ

अभ्यद्रवत संग्रामे भ्रातुर्वधमनुस्मरन्गदया गदिनां श्रेष्ठो नृत्यन्निव महारथः

abhyadravata saṃgrāme bhrāturvadhamanusmarangadayā gadināṃ śreṣṭho nṛtyanniva mahārathaḥ

अनुविन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम्स्पृष्ट्वा नाकम्पयत्क्रुद्धो मैनाकमिव पर्वतम्

anuvindastu gadayā lalāṭe madhusūdanamspṛṣṭvā nākampayatkruddho mainākamiva parvatam

तस्यार्जुनः शरैः षड्भिर्ग्रीवां पादौ भुजौ शिरःनिचकर्त स संछिन्नः पपाताद्रिचयो यथा

tasyārjunaḥ śaraiḥ ṣaḍbhirgrīvāṃ pādau bhujau śiraḥnicakarta sa saṃchinnaḥ papātādricayo yathā

ततस्तौ निहतौ दृष्ट्वा तयो राजन्पदानुगाःअभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः किरन्तः शतशः शरान्

tatastau nihatau dṛṣṭvā tayo rājanpadānugāḥabhyadravanta saṃkruddhāḥ kirantaḥ śataśaḥ śarān

तानर्जुनः शरैस्तूर्णं निहत्य भरतर्षभव्यरोचत यथा वह्निर्दावं दग्ध्वा हिमात्यये

tānarjunaḥ śaraistūrṇaṃ nihatya bharatarṣabhavyarocata yathā vahnirdāvaṃ dagdhvā himātyaye

तयोः सेनामतिक्रम्य कृच्छ्रान्निर्याद्धनंजयःविबभौ जलदान्भित्त्वा दिवाकर इवोदितः

tayoḥ senāmatikramya kṛcchrānniryāddhanaṃjayaḥvibabhau jaladānbhittvā divākara ivoditaḥ

तं दृष्ट्वा कुरवस्त्रस्ताः प्रहृष्टाश्चाभवन्पुनःअभ्यवर्षंस्तदा पार्थं समन्ताद्भरतर्षभ

taṃ dṛṣṭvā kuravastrastāḥ prahṛṣṭāścābhavanpunaḥabhyavarṣaṃstadā pārthaṃ samantādbharatarṣabha

श्रान्तं चैनं समालक्ष्य ज्ञात्वा दूरे च सैन्धवम्सिंहनादेन महता सर्वतः पर्यवारयन्

śrāntaṃ cainaṃ samālakṣya jñātvā dūre ca saindhavamsiṃhanādena mahatā sarvataḥ paryavārayan

तांस्तु दृष्ट्वा सुसंरब्धानुत्स्मयन्पुरुषर्षभःशनकैरिव दाशार्हमर्जुनो वाक्यमब्रवीत्

tāṃstu dṛṣṭvā susaṃrabdhānutsmayanpuruṣarṣabhaḥśanakairiva dāśārhamarjuno vākyamabravīt

शरार्दिताश्च ग्लानाश्च हया दूरे च सैन्धवःकिमिहानन्तरं कार्यं ज्यायिष्ठं तव रोचते

śarārditāśca glānāśca hayā dūre ca saindhavaḥkimihānantaraṃ kāryaṃ jyāyiṣṭhaṃ tava rocate

ब्रूहि कृष्ण यथातत्त्वं त्वं हि प्राज्ञतमः सदाभवन्नेत्रा रणे शत्रून्विजेष्यन्तीह पाण्डवाः

brūhi kṛṣṇa yathātattvaṃ tvaṃ hi prājñatamaḥ sadābhavannetrā raṇe śatrūnvijeṣyantīha pāṇḍavāḥ

मम त्वनन्तरं कृत्यं यद्वै तत्संनिबोध मेहयान्विमुच्य हि सुखं विशल्यान्कुरु माधव

mama tvanantaraṃ kṛtyaṃ yadvai tatsaṃnibodha mehayānvimucya hi sukhaṃ viśalyānkuru mādhava

एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः प्रत्युवाच तम्ममाप्येतन्मतं पार्थ यदिदं ते प्रभाषितम्

evamuktastu pārthena keśavaḥ pratyuvāca tammamāpyetanmataṃ pārtha yadidaṃ te prabhāṣitam

अर्जुन उवाच · arjuna uvāca

अहमावारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशवत्वमप्यत्र यथान्यायं कुरु कार्यमनन्तरम्

ahamāvārayiṣyāmi sarvasainyāni keśavatvamapyatra yathānyāyaṃ kuru kāryamanantaram

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

सोऽवतीर्य रथोपस्थादसंभ्रान्तो धनंजयःगाण्डीवं धनुरादाय तस्थौ गिरिरिवाचलः

so'vatīrya rathopasthādasaṃbhrānto dhanaṃjayaḥgāṇḍīvaṃ dhanurādāya tasthau giririvācalaḥ

तमभ्यधावन्क्रोशन्तः क्षत्रिया जयकाङ्क्षिणःइदं छिद्रमिति ज्ञात्वा धरणीस्थं धनंजयम्

tamabhyadhāvankrośantaḥ kṣatriyā jayakāṅkṣiṇaḥidaṃ chidramiti jñātvā dharaṇīsthaṃ dhanaṃjayam

तमेकं रथवंशेन महता पर्यवारयन्विकर्षन्तश्च चापानि विसृजन्तश्च सायकान्

tamekaṃ rathavaṃśena mahatā paryavārayanvikarṣantaśca cāpāni visṛjantaśca sāyakān

अस्त्राणि च विचित्राणि क्रुद्धास्तत्र व्यदर्शयन्छादयन्तः शरैः पार्थं मेघा इव दिवाकरम्

astrāṇi ca vicitrāṇi kruddhāstatra vyadarśayanchādayantaḥ śaraiḥ pārthaṃ meghā iva divākaram

अभ्यद्रवन्त वेगेन क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्रथसिंहं रथोदाराः सिंहं मत्ता इव द्विपाः

abhyadravanta vegena kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabhamrathasiṃhaṃ rathodārāḥ siṃhaṃ mattā iva dvipāḥ

तत्र पार्थस्य भुजयोर्महद्बलमदृश्यतयत्क्रुद्धो बहुलाः सेनाः सर्वतः समवारयत्

tatra pārthasya bhujayormahadbalamadṛśyatayatkruddho bahulāḥ senāḥ sarvataḥ samavārayat

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतो विभुःइषुभिर्बहुभिस्तूर्णं सर्वानेव समावृणोत्

astrairastrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato vibhuḥiṣubhirbahubhistūrṇaṃ sarvāneva samāvṛṇot

तत्रान्तरिक्षे बाणानां प्रगाढानां विशां पतेसंघर्षेण महार्चिष्मान्पावकः समजायत

tatrāntarikṣe bāṇānāṃ pragāḍhānāṃ viśāṃ patesaṃgharṣeṇa mahārciṣmānpāvakaḥ samajāyata

तत्र तत्र महेष्वासैः श्वसद्भिः शोणितोक्षितैःहयैर्नागैश्च संभिन्नैर्नदद्भिश्चारिकर्शनैः

tatra tatra maheṣvāsaiḥ śvasadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥhayairnāgaiśca saṃbhinnairnadadbhiścārikarśanaiḥ

संरब्धैश्चारिभिर्वीरैः प्रार्थयद्भिर्जयं मृधेएकस्थैर्बहुभिः क्रुद्धैरूष्मेव समजायत

saṃrabdhaiścāribhirvīraiḥ prārthayadbhirjayaṃ mṛdheekasthairbahubhiḥ kruddhairūṣmeva samajāyata

शरोर्मिणं ध्वजावर्तं नागनक्रं दुरत्ययम्पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम्

śarormiṇaṃ dhvajāvartaṃ nāganakraṃ duratyayampadātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhinisvanam

असंख्येयमपारं च रजोऽऽभीलमतीव चउष्णीषकमठच्छन्नं पताकाफेनमालिनम्

asaṃkhyeyamapāraṃ ca rajo''bhīlamatīva cauṣṇīṣakamaṭhacchannaṃ patākāphenamālinam

रथसागरमक्षोभ्यं मातङ्गाङ्गशिलाचितम्वेलाभूतस्तदा पार्थः पत्रिभिः समवारयत्

rathasāgaramakṣobhyaṃ mātaṅgāṅgaśilācitamvelābhūtastadā pārthaḥ patribhiḥ samavārayat

ततो जनार्दनः संख्ये प्रियं पुरुषसत्तमम्असंभ्रान्तो महाबाहुरर्जुनं वाक्यमब्रवीत्

tato janārdanaḥ saṃkhye priyaṃ puruṣasattamamasaṃbhrānto mahābāhurarjunaṃ vākyamabravīt

उदपानमिहाश्वानां नालमस्ति रणेऽर्जुनपरीप्सन्ते जलं चेमे पेयं न त्ववगाहनम्

udapānamihāśvānāṃ nālamasti raṇe'rjunaparīpsante jalaṃ ceme peyaṃ na tvavagāhanam

इदमस्तीत्यसंभ्रान्तो ब्रुवन्नस्त्रेण मेदिनीम्अभिहत्यार्जुनश्चक्रे वाजिपानं सरः शुभम्

idamastītyasaṃbhrānto bruvannastreṇa medinīmabhihatyārjunaścakre vājipānaṃ saraḥ śubham

शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनमद्भुतम्शरवेश्माकरोत्पार्थस्त्वष्टेवाद्भुतकर्मकृत्

śaravaṃśaṃ śarasthūṇaṃ śarācchādanamadbhutamśaraveśmākarotpārthastvaṣṭevādbhutakarmakṛt

ततः प्रहस्य गोविन्दः साधु साध्वित्यथाब्रवीत्शरवेश्मनि पार्थेन कृते तस्मिन्महारणे

tataḥ prahasya govindaḥ sādhu sādhvityathābravītśaraveśmani pārthena kṛte tasminmahāraṇe