Parva.Adhyaya 7.81

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृताःपाञ्चालाः कुरुभिः सार्धं किमकुर्वत संजय

arjune saindhavaṃ prāpte bhāradvājena saṃvṛtāḥpāñcālāḥ kurubhiḥ sārdhaṃ kimakurvata saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अपराह्णे महाराज संग्रामे लोमहर्षणेपाञ्चालानां कुरूणां च द्रोणे द्यूतमवर्तत

aparāhṇe mahārāja saṃgrāme lomaharṣaṇepāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca droṇe dyūtamavartata

पाञ्चाला हि जिघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतसःअभ्यवर्षन्त गर्जन्तः शरवर्षाणि मारिष

pāñcālā hi jighāṃsanto droṇaṃ saṃhṛṣṭacetasaḥabhyavarṣanta garjantaḥ śaravarṣāṇi māriṣa

ततः सुतुमुलस्तेषां संग्रामोऽवर्तताद्भुतःपाञ्चालानां कुरूणां च घोरो देवासुरोपमः

tataḥ sutumulasteṣāṃ saṃgrāmo'vartatādbhutaḥpāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca ghoro devāsuropamaḥ

सर्वे द्रोणरथं प्राप्य पाञ्चालाः पाण्डवैः सहतदनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन्

sarve droṇarathaṃ prāpya pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sahatadanīkaṃ bibhitsanto mahāstrāṇi vyadarśayan

द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथमास्थिताःकम्पयन्तोऽभ्यवर्तन्त वेगमास्थाय मध्यमम्

droṇasya rathaparyantaṃ rathino rathamāsthitāḥkampayanto'bhyavartanta vegamāsthāya madhyamam

तमभ्यगाद्बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथःप्रवपन्निशितान्बाणान्महेन्द्राशनिसंनिभान्

tamabhyagādbṛhatkṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥpravapanniśitānbāṇānmahendrāśanisaṃnibhān

तं तु प्रत्युदियाच्छीघ्रं क्षेमधूर्तिर्महायशाःविमुञ्चन्निशितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः

taṃ tu pratyudiyācchīghraṃ kṣemadhūrtirmahāyaśāḥvimuñcanniśitānbāṇāñśataśo'tha sahasraśaḥ

धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितःत्वरितोऽभ्यद्रवद्द्रोणं महेन्द्र इव शम्बरम्

dhṛṣṭaketuśca cedīnāmṛṣabho'tibaloditaḥtvarito'bhyadravaddroṇaṃ mahendra iva śambaram

तमापतन्तं सहसा व्यादितास्यमिवान्तकम्वीरधन्वा महेष्वासस्त्वरमाणः समभ्ययात्

tamāpatantaṃ sahasā vyāditāsyamivāntakamvīradhanvā maheṣvāsastvaramāṇaḥ samabhyayāt

युधिष्ठिरं महाराज जिगीषुं समवस्थितम्सहानीकं ततो द्रोणो न्यवारयत वीर्यवान्

yudhiṣṭhiraṃ mahārāja jigīṣuṃ samavasthitamsahānīkaṃ tato droṇo nyavārayata vīryavān

नकुलं कुशलं युद्धे पराक्रान्तं पराक्रमीअभ्यगच्छत्समायान्तं विकर्णस्ते सुतः प्रभो

nakulaṃ kuśalaṃ yuddhe parākrāntaṃ parākramīabhyagacchatsamāyāntaṃ vikarṇaste sutaḥ prabho

सहदेवं तथायान्तं दुर्मुखः शत्रुकर्शनःशरैरनेकसाहस्रैः समवाकिरदाशुगैः

sahadevaṃ tathāyāntaṃ durmukhaḥ śatrukarśanaḥśarairanekasāhasraiḥ samavākiradāśugaiḥ

सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याघ्रदत्तस्त्ववारयत्शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैः कम्पयन्वै मुहुर्मुहुः

sātyakiṃ tu naravyāghraṃ vyāghradattastvavārayatśaraiḥ suniśitaistīkṣṇaiḥ kampayanvai muhurmuhuḥ

द्रौपदेयान्नरव्याघ्रान्मुञ्चतः सायकोत्तमान्संरब्धान्रथिनां श्रेष्ठान्सौमदत्तिरवारयत्

draupadeyānnaravyāghrānmuñcataḥ sāyakottamānsaṃrabdhānrathināṃ śreṣṭhānsaumadattiravārayat

भीमसेनं तथा क्रुद्धं भीमरूपो भयानकम्प्रत्यवारयदायान्तमार्ष्यशृङ्गिर्महारथः

bhīmasenaṃ tathā kruddhaṃ bhīmarūpo bhayānakampratyavārayadāyāntamārṣyaśṛṅgirmahārathaḥ

तयोः समभवद्युद्धं नरराक्षसयोर्मृधेयादृगेव पुरा वृत्तं रामरावणयोर्नृप

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ nararākṣasayormṛdheyādṛgeva purā vṛttaṃ rāmarāvaṇayornṛpa

ततो युधिष्ठिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम्आजघ्ने भरतश्रेष्ठ सर्वमर्मसु भारत

tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ navatyā nataparvaṇāmājaghne bharataśreṣṭha sarvamarmasu bhārata

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या निजघान स्तनान्तरेरोषितो भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना

taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā nijaghāna stanāntareroṣito bharataśreṣṭha kaunteyena yaśasvinā

भूय एव तु विंशत्या सायकानां समाचिनोत्साश्वसूतध्वजं द्रोणः पश्यतां सर्वधन्विनाम्

bhūya eva tu viṃśatyā sāyakānāṃ samācinotsāśvasūtadhvajaṃ droṇaḥ paśyatāṃ sarvadhanvinām

ताञ्शरान्द्रोणमुक्तांस्तु शरवर्षेण पाण्डवःअवारयत धर्मात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम्

tāñśarāndroṇamuktāṃstu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥavārayata dharmātmā darśayanpāṇilāghavam

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य संयुगेचिच्छेद सहसा धन्वी धनुस्तस्य महात्मनः

tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya saṃyugeciccheda sahasā dhanvī dhanustasya mahātmanaḥ

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथःशरैरनेकसाहस्रैः पुरयामास सर्वतः

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥśarairanekasāhasraiḥ purayāmāsa sarvataḥ

अदृश्यं दृश्य राजानं भारद्वाजस्य सायकैःसर्वभूतान्यमन्यन्त हतमेव युधिष्ठिरम्

adṛśyaṃ dṛśya rājānaṃ bhāradvājasya sāyakaiḥsarvabhūtānyamanyanta hatameva yudhiṣṭhiram

केचिच्चैनममन्यन्त तथा वै विमुखीकृतम्हृतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन यशस्विना

keciccainamamanyanta tathā vai vimukhīkṛtamhṛto rājeti rājendra brāhmaṇena yaśasvinā

स कृच्छ्रं परमं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरःत्यक्त्वा तत्कार्मुकं छिन्नं भारद्वाजेन संयुगेआददेऽन्यद्धनुर्दिव्यं भारघ्नं वेगवत्तरम्

sa kṛcchraṃ paramaṃ prāpto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥtyaktvā tatkārmukaṃ chinnaṃ bhāradvājena saṃyugeādade'nyaddhanurdivyaṃ bhāraghnaṃ vegavattaram

ततस्तान्सायकान्सर्वान्द्रोणमुक्तान्सहस्रशःचिच्छेद समरे वीरस्तदद्भुतमिवाभवत्

tatastānsāyakānsarvāndroṇamuktānsahasraśaḥciccheda samare vīrastadadbhutamivābhavat

छित्त्वा च ताञ्शरान्राजा क्रोधसंरक्तलोचनःशक्तिं जग्राह समरे गिरीणामपि दारणीम्स्वर्णदण्डां महाघोरामष्टघण्टां भयावहाम्

chittvā ca tāñśarānrājā krodhasaṃraktalocanaḥśaktiṃ jagrāha samare girīṇāmapi dāraṇīmsvarṇadaṇḍāṃ mahāghorāmaṣṭaghaṇṭāṃ bhayāvahām

समुत्क्षिप्य च तां हृष्टो ननाद बलवद्बलीनादेन सर्वभूतानि त्रासयन्निव भारत

samutkṣipya ca tāṃ hṛṣṭo nanāda balavadbalīnādena sarvabhūtāni trāsayanniva bhārata

शक्तिं समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगेस्वस्ति द्रोणाय सहसा सर्वभूतान्यथाब्रुवन्

śaktiṃ samudyatāṃ dṛṣṭvā dharmarājena saṃyugesvasti droṇāya sahasā sarvabhūtānyathābruvan

सा राजभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभाप्रज्वालयन्ती गगनं दिशश्च विदिशस्तथाद्रोणान्तिकमनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा

sā rājabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhāprajvālayantī gaganaṃ diśaśca vidiśastathādroṇāntikamanuprāptā dīptāsyā pannagī yathā

तामापतन्तीं सहसा प्रेक्ष्य द्रोणो विशां पतेप्रादुश्चक्रे ततो ब्राह्ममस्त्रमस्त्रविदां वरः

tāmāpatantīṃ sahasā prekṣya droṇo viśāṃ pateprāduścakre tato brāhmamastramastravidāṃ varaḥ

तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा तां शक्तिं घोरदर्शनाम्जगाम स्यन्दनं तूर्णं पाण्डवस्य यशस्विनः

tadastraṃ bhasmasātkṛtvā tāṃ śaktiṃ ghoradarśanāmjagāma syandanaṃ tūrṇaṃ pāṇḍavasya yaśasvinaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा द्रोणास्त्रं तत्समुद्यतम्अशामयन्महाप्राज्ञो ब्रह्मास्त्रेणैव भारत

tato yudhiṣṭhiro rājā droṇāstraṃ tatsamudyatamaśāmayanmahāprājño brahmāstreṇaiva bhārata

विव्याध च रणे द्रोणं पञ्चभिर्नतपर्वभिःक्षुरप्रेण च तीक्ष्णेन चिच्छेदास्य महद्धनुः

vivyādha ca raṇe droṇaṃ pañcabhirnataparvabhiḥkṣurapreṇa ca tīkṣṇena cicchedāsya mahaddhanuḥ

तदपास्य धनुश्छिन्नं द्रोणः क्षत्रियमर्दनःगदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष

tadapāsya dhanuśchinnaṃ droṇaḥ kṣatriyamardanaḥgadāṃ cikṣepa sahasā dharmaputrāya māriṣa

तामापतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरःगदामेवाग्रहीत्क्रुद्धश्चिक्षेप च परंतपः

tāmāpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥgadāmevāgrahītkruddhaścikṣepa ca paraṃtapaḥ

ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम्संघर्षात्पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले

te gade sahasā mukte samāsādya parasparamsaṃgharṣātpāvakaṃ muktvā sameyātāṃ mahītale

ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिषचतुर्भिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्हयाञ्जघ्ने शरोत्तमैः

tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya māriṣacaturbhirniśitaistīkṣṇairhayāñjaghne śarottamaiḥ

धनुश्चैकेन बाणेन चिच्छेदेन्द्रध्वजोपमम्केतुमेकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत्त्रिभिः

dhanuścaikena bāṇena cicchedendradhvajopamamketumekena ciccheda pāṇḍavaṃ cārdayattribhiḥ

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य युधिष्ठिरःतस्थावूर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ

hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya yudhiṣṭhiraḥtasthāvūrdhvabhujo rājā vyāyudho bharatarṣabha

विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषतःद्रोणो व्यमोहयच्छत्रून्सर्वसैन्यानि चाभिभो

virathaṃ taṃ samālokya vyāyudhaṃ ca viśeṣataḥdroṇo vyamohayacchatrūnsarvasainyāni cābhibho

मुञ्चन्निषुगणांस्तीक्ष्णाँल्लघुहस्तो दृढव्रतःअभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगमिवोल्बणः

muñcanniṣugaṇāṃstīkṣṇām̐llaghuhasto dṛḍhavrataḥabhidudrāva rājānaṃ siṃho mṛgamivolbaṇaḥ

तमभिद्रुतमालोक्य द्रोणेनामित्रघातिनाहा हेति सहसा शब्दः पाण्डूनां समजायत

tamabhidrutamālokya droṇenāmitraghātināhā heti sahasā śabdaḥ pāṇḍūnāṃ samajāyata

हृतो राजा हृतो राजा भारद्वाजेन मारिषइत्यासीत्सुमहाञ्शब्दः पाण्डुसैन्यस्य सर्वतः

hṛto rājā hṛto rājā bhāradvājena māriṣaityāsītsumahāñśabdaḥ pāṇḍusainyasya sarvataḥ

ततस्त्वरितमारुह्य सहदेवरथं नृपःअपायाज्जवनैरश्वैः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

tatastvaritamāruhya sahadevarathaṃ nṛpaḥapāyājjavanairaśvaiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ