Parva.Adhyaya 7.87

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

धर्मराजस्य तद्वाक्यं निशम्य शिनिपुंगवःपार्थाच्च भयमाशङ्कन्परित्यागान्महीपतेः

dharmarājasya tadvākyaṃ niśamya śinipuṃgavaḥpārthācca bhayamāśaṅkanparityāgānmahīpateḥ

अपवादं ह्यात्मनश्च लोकाद्रक्षन्विशेषतःन मां भीत इति ब्रूयुरायान्तं फल्गुनं प्रति

apavādaṃ hyātmanaśca lokādrakṣanviśeṣataḥna māṃ bhīta iti brūyurāyāntaṃ phalgunaṃ prati

निश्चित्य बहुधैवं स सात्यकिर्युद्धदुर्मदःधर्मराजमिदं वाक्यमब्रवीत्पुरुषर्षभ

niścitya bahudhaivaṃ sa sātyakiryuddhadurmadaḥdharmarājamidaṃ vākyamabravītpuruṣarṣabha

कृतां चेन्मन्यसे रक्षां स्वस्ति तेऽस्तु विशां पतेअनुयास्यामि बीभत्सुं करिष्ये वचनं तव

kṛtāṃ cenmanyase rakṣāṃ svasti te'stu viśāṃ pateanuyāsyāmi bībhatsuṃ kariṣye vacanaṃ tava

न हि मे पाण्डवात्कश्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यतेयो वै प्रियतरो राजन्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

na hi me pāṇḍavātkaścittriṣu lokeṣu vidyateyo vai priyataro rājansatyametadbravīmi te

तस्याहं पदवीं यास्ये संदेशात्तव मानदत्वत्कृते न च मे किंचिदकर्तव्यं कथंचन

tasyāhaṃ padavīṃ yāsye saṃdeśāttava mānadatvatkṛte na ca me kiṃcidakartavyaṃ kathaṃcana

यथा हि मे गुरोर्वाक्यं विशिष्टं द्विपदां वरतथा तवापि वचनं विशिष्टतरमेव मे

yathā hi me gurorvākyaṃ viśiṣṭaṃ dvipadāṃ varatathā tavāpi vacanaṃ viśiṣṭatarameva me

प्रिये हि तव वर्तेते भ्रातरौ कृष्णपाण्डवौतयोः प्रिये स्थितं चैव विद्धि मां राजपुंगव

priye hi tava vartete bhrātarau kṛṣṇapāṇḍavautayoḥ priye sthitaṃ caiva viddhi māṃ rājapuṃgava

तवाज्ञां शिरसा गृह्य पाण्डवार्थमहं प्रभोभित्त्वेदं दुर्भिदं सैन्यं प्रयास्ये नरसत्तम

tavājñāṃ śirasā gṛhya pāṇḍavārthamahaṃ prabhobhittvedaṃ durbhidaṃ sainyaṃ prayāsye narasattama

द्रोणानीकं विशाम्येष क्रुद्धो झष इवार्णवम्तत्र यास्यामि यत्रासौ राजन्राजा जयद्रथः

droṇānīkaṃ viśāmyeṣa kruddho jhaṣa ivārṇavamtatra yāsyāmi yatrāsau rājanrājā jayadrathaḥ

यत्र सेनां समाश्रित्य भीतस्तिष्ठति पाण्डवात्गुप्तो रथवरश्रेष्ठैर्द्रौणिकर्णकृपादिभिः

yatra senāṃ samāśritya bhītastiṣṭhati pāṇḍavātgupto rathavaraśreṣṭhairdrauṇikarṇakṛpādibhiḥ

इतस्त्रियोजनं मन्ये तमध्वानं विशां पतेयत्र तिष्ठति पार्थोऽसौ जयद्रथवधोद्यतः

itastriyojanaṃ manye tamadhvānaṃ viśāṃ pateyatra tiṣṭhati pārtho'sau jayadrathavadhodyataḥ

त्रियोजनगतस्यापि तस्य यास्याम्यहं पदम्आसैन्धववधाद्राजन्सुदृढेनान्तरात्मना

triyojanagatasyāpi tasya yāsyāmyahaṃ padamāsaindhavavadhādrājansudṛḍhenāntarātmanā

अनादिष्टस्तु गुरुणा को नु युध्येत मानवःआदिष्टस्तु त्वया राजन्को न युध्येत मादृशःअभिजानामि तं देशं यत्र यास्याम्यहं प्रभो

anādiṣṭastu guruṇā ko nu yudhyeta mānavaḥādiṣṭastu tvayā rājanko na yudhyeta mādṛśaḥabhijānāmi taṃ deśaṃ yatra yāsyāmyahaṃ prabho

हुडशक्तिगदाप्रासखड्गचर्मर्ष्टितोमरम्इष्वस्त्रवरसंबाधं क्षोभयिष्ये बलार्णवम्

huḍaśaktigadāprāsakhaḍgacarmarṣṭitomaramiṣvastravarasaṃbādhaṃ kṣobhayiṣye balārṇavam

यदेतत्कुञ्जरानीकं साहस्रमनुपश्यसिकुलमञ्जनकं नाम यत्रैते वीर्यशालिनः

yadetatkuñjarānīkaṃ sāhasramanupaśyasikulamañjanakaṃ nāma yatraite vīryaśālinaḥ

आस्थिता बहुभिर्म्लेच्छैर्युद्धशौण्डैः प्रहारिभिःनागा मेघनिभा राजन्क्षरन्त इव तोयदाः

āsthitā bahubhirmlecchairyuddhaśauṇḍaiḥ prahāribhiḥnāgā meghanibhā rājankṣaranta iva toyadāḥ

नैते जातु निवर्तेरन्प्रेषिता हस्तिसादिभिःअन्यत्र हि वधादेषां नास्ति राजन्पराजयः

naite jātu nivarteranpreṣitā hastisādibhiḥanyatra hi vadhādeṣāṃ nāsti rājanparājayaḥ

अथ यान्रथिनो राजन्समन्तादनुपश्यसिएते रुक्मरथा नाम राजपुत्रा महारथाः

atha yānrathino rājansamantādanupaśyasiete rukmarathā nāma rājaputrā mahārathāḥ

रथेष्वस्त्रेषु निपुणा नागेषु च विशां पतेधनुर्वेदे गताः पारं मुष्टियुद्धे च कोविदाः

ratheṣvastreṣu nipuṇā nāgeṣu ca viśāṃ patedhanurvede gatāḥ pāraṃ muṣṭiyuddhe ca kovidāḥ

गदायुद्धविशेषज्ञा नियुद्धकुशलास्तथाखड्गप्रहरणे युक्ताः संपाते चासिचर्मणोः

gadāyuddhaviśeṣajñā niyuddhakuśalāstathākhaḍgapraharaṇe yuktāḥ saṃpāte cāsicarmaṇoḥ

शूराश्च कृतविद्याश्च स्पर्धन्ते च परस्परम्नित्यं च समरे राजन्विजिगीषन्ति मानवान्

śūrāśca kṛtavidyāśca spardhante ca parasparamnityaṃ ca samare rājanvijigīṣanti mānavān

कर्णेन विजिता राजन्दुःशासनमनुव्रताःएतांस्तु वासुदेवोऽपि रथोदारान्प्रशंसति

karṇena vijitā rājanduḥśāsanamanuvratāḥetāṃstu vāsudevo'pi rathodārānpraśaṃsati

सततं प्रियकामाश्च कर्णस्यैते वशे स्थिताःतस्यैव वचनाद्राजन्निवृत्ताः श्वेतवाहनात्

satataṃ priyakāmāśca karṇasyaite vaśe sthitāḥtasyaiva vacanādrājannivṛttāḥ śvetavāhanāt

ते न क्षता न च श्रान्ता दृढावरणकार्मुकाःमदर्थं विष्ठिता नूनं धार्तराष्ट्रस्य शासनात्

te na kṣatā na ca śrāntā dṛḍhāvaraṇakārmukāḥmadarthaṃ viṣṭhitā nūnaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt

एतान्प्रमथ्य संग्रामे प्रियार्थं तव कौरवप्रयास्यामि ततः पश्चात्पदवीं सव्यसाचिनः

etānpramathya saṃgrāme priyārthaṃ tava kauravaprayāsyāmi tataḥ paścātpadavīṃ savyasācinaḥ

यांस्त्वेतानपरान्राजन्नागान्सप्तशतानि चप्रेक्षसे वर्मसंछन्नान्किरातैः समधिष्ठितान्

yāṃstvetānaparānrājannāgānsaptaśatāni caprekṣase varmasaṃchannānkirātaiḥ samadhiṣṭhitān

किरातराजो यान्प्रादाद्गृहीतः सव्यसाचिनास्वलंकृतांस्तथा प्रेष्यानिच्छञ्जीवितमात्मनः

kirātarājo yānprādādgṛhītaḥ savyasācināsvalaṃkṛtāṃstathā preṣyānicchañjīvitamātmanaḥ

आसन्नेते पुरा राजंस्तव कर्मकरा दृढम्त्वामेवाद्य युयुत्सन्ते पश्य कालस्य पर्ययम्

āsannete purā rājaṃstava karmakarā dṛḍhamtvāmevādya yuyutsante paśya kālasya paryayam

तेषामेते महामात्राः किराता युद्धदुर्मदाःहस्तिशिक्षाविदश्चैव सर्वे चैवाग्नियोनयः

teṣāmete mahāmātrāḥ kirātā yuddhadurmadāḥhastiśikṣāvidaścaiva sarve caivāgniyonayaḥ

एते विनिर्जिताः सर्वे संग्रामे सव्यसाचिनामदर्थमद्य संयत्ता दुर्योधनवशानुगाः

ete vinirjitāḥ sarve saṃgrāme savyasācināmadarthamadya saṃyattā duryodhanavaśānugāḥ

एतान्भित्त्वा शरै राजन्किरातान्युद्धदुर्मदान्सैन्धवस्य वधे युक्तमनुयास्यामि पाण्डवम्

etānbhittvā śarai rājankirātānyuddhadurmadānsaindhavasya vadhe yuktamanuyāsyāmi pāṇḍavam

ये त्वेते सुमहानागा अञ्जनस्य कुलोद्भवाःकर्कशाश्च विनीताश्च प्रभिन्नकरटामुखाः

ye tvete sumahānāgā añjanasya kulodbhavāḥkarkaśāśca vinītāśca prabhinnakaraṭāmukhāḥ

जाम्बूनदमयैः सर्वैर्वर्मभिः सुविभूषिताःलब्धलक्ष्या रणे राजन्नैरावणसमा युधि

jāmbūnadamayaiḥ sarvairvarmabhiḥ suvibhūṣitāḥlabdhalakṣyā raṇe rājannairāvaṇasamā yudhi

उत्तरात्पर्वतादेते तीक्ष्णैर्दस्युभिरास्थिताःकर्कशैः प्रवरैर्योधैः कार्ष्णायसतनुच्छदैः

uttarātparvatādete tīkṣṇairdasyubhirāsthitāḥkarkaśaiḥ pravarairyodhaiḥ kārṣṇāyasatanucchadaiḥ

सन्ति गोयोनयश्चात्र सन्ति वानरयोनयःअनेकयोनयश्चान्ये तथा मानुषयोनयः

santi goyonayaścātra santi vānarayonayaḥanekayonayaścānye tathā mānuṣayonayaḥ

अनीकमसतामेतद्धूमवर्णमुदीर्यतेम्लेच्छानां पापकर्तॄणां हिमवद्दुर्गवासिनाम्

anīkamasatāmetaddhūmavarṇamudīryatemlecchānāṃ pāpakartṝṇāṃ himavaddurgavāsinām

एतद्दुर्योधनो लब्ध्वा समग्रं नागमण्डलम्कृपं च सौमदत्तिं च द्रोणं च रथिनां वरम्

etadduryodhano labdhvā samagraṃ nāgamaṇḍalamkṛpaṃ ca saumadattiṃ ca droṇaṃ ca rathināṃ varam

सिन्धुराजं तथा कर्णमवमन्यत पाण्डवान्कृतार्थमथ चात्मानं मन्यते कालचोदितः

sindhurājaṃ tathā karṇamavamanyata pāṇḍavānkṛtārthamatha cātmānaṃ manyate kālacoditaḥ

ते च सर्वेऽनुसंप्राप्ता मम नाराचगोचरम्न विमोक्ष्यन्ति कौन्तेय यद्यपि स्युर्मनोजवाः

te ca sarve'nusaṃprāptā mama nārācagocaramna vimokṣyanti kaunteya yadyapi syurmanojavāḥ

तेन संभाविता नित्यं परवीर्योपजीविनाविनाशमुपयास्यन्ति मच्छरौघनिपीडिताः

tena saṃbhāvitā nityaṃ paravīryopajīvināvināśamupayāsyanti maccharaughanipīḍitāḥ

ये त्वेते रथिनो राजन्दृश्यन्ते काञ्चनध्वजाःएते दुर्वारणा नाम काम्बोजा यदि ते श्रुताः

ye tvete rathino rājandṛśyante kāñcanadhvajāḥete durvāraṇā nāma kāmbojā yadi te śrutāḥ

शूराश्च कृतविद्याश्च धनुर्वेदे च निष्ठिताःसंहताश्च भृशं ह्येते अन्योन्यस्य हितैषिणः

śūrāśca kṛtavidyāśca dhanurvede ca niṣṭhitāḥsaṃhatāśca bhṛśaṃ hyete anyonyasya hitaiṣiṇaḥ

अक्षौहिण्यश्च संरब्धा धार्तराष्ट्रस्य भारतयत्ता मदर्थं तिष्ठन्ति कुरुवीराभिरक्षिताः

akṣauhiṇyaśca saṃrabdhā dhārtarāṣṭrasya bhāratayattā madarthaṃ tiṣṭhanti kuruvīrābhirakṣitāḥ

अप्रमत्ता महाराज मामेव प्रत्युपस्थिताःतांस्त्वहं प्रमथिष्यामि तृणानीव हुताशनः

apramattā mahārāja māmeva pratyupasthitāḥtāṃstvahaṃ pramathiṣyāmi tṛṇānīva hutāśanaḥ

तस्मात्सर्वानुपासङ्गान्सर्वोपकरणानि चरथे कुर्वन्तु मे राजन्यथावद्रथकल्पकाः

tasmātsarvānupāsaṅgānsarvopakaraṇāni carathe kurvantu me rājanyathāvadrathakalpakāḥ

अस्मिंस्तु खलु संग्रामे ग्राह्यं विविधमायुधम्यथोपदिष्टमाचार्यैः कार्यः पञ्चगुणो रथः

asmiṃstu khalu saṃgrāme grāhyaṃ vividhamāyudhamyathopadiṣṭamācāryaiḥ kāryaḥ pañcaguṇo rathaḥ

काम्बोजैर्हि समेष्यामि क्रुद्धैराशीविषोपमैःनानाशस्त्रसमावापैर्विविधायुधयोधिभिः

kāmbojairhi sameṣyāmi kruddhairāśīviṣopamaiḥnānāśastrasamāvāpairvividhāyudhayodhibhiḥ

किरातैश्च समेष्यामि विषकल्पैः प्रहारिभिःलालितैः सततं राज्ञा दुर्योधनहितैषिभिः

kirātaiśca sameṣyāmi viṣakalpaiḥ prahāribhiḥlālitaiḥ satataṃ rājñā duryodhanahitaiṣibhiḥ

शकैश्चापि समेष्यामि शक्रतुल्यपराक्रमैःअग्निकल्पैर्दुराधर्षैः प्रदीप्तैरिव पावकैः

śakaiścāpi sameṣyāmi śakratulyaparākramaiḥagnikalpairdurādharṣaiḥ pradīptairiva pāvakaiḥ

तथान्यैर्विविधैर्योधैः कालकल्पैर्दुरासदैःसमेष्यामि रणे राजन्बहुभिर्युद्धदुर्मदैः

tathānyairvividhairyodhaiḥ kālakalpairdurāsadaiḥsameṣyāmi raṇe rājanbahubhiryuddhadurmadaiḥ

तस्माद्वै वाजिनो मुख्या विश्रान्ताः शुभलक्षणाःउपावृत्ताश्च पीताश्च पुनर्युज्यन्तु मे रथे

tasmādvai vājino mukhyā viśrāntāḥ śubhalakṣaṇāḥupāvṛttāśca pītāśca punaryujyantu me rathe

तस्य सर्वानुपासङ्गान्सर्वोपकरणानि चरथे प्रास्थापयद्राजा शस्त्राणि विविधानि च

tasya sarvānupāsaṅgānsarvopakaraṇāni carathe prāsthāpayadrājā śastrāṇi vividhāni ca

ततस्तान्सर्वतो मुक्त्वा सदश्वांश्चतुरो जनाःरसवत्पाययामासुः पानं मदसमीरिणम्

tatastānsarvato muktvā sadaśvāṃścaturo janāḥrasavatpāyayāmāsuḥ pānaṃ madasamīriṇam

पीतोपवृत्तान्स्नातांश्च जग्धान्नान्समलंकृतान्विनीतशल्यांस्तुरगांश्चतुरो हेममालिनः

pītopavṛttānsnātāṃśca jagdhānnānsamalaṃkṛtānvinītaśalyāṃsturagāṃścaturo hemamālinaḥ

तान्यत्तान्रुक्मवर्णाभान्विनीताञ्शीघ्रगामिनःसंहृष्टमनसोऽव्यग्रान्विधिवत्कल्पिते रथे

tānyattānrukmavarṇābhānvinītāñśīghragāminaḥsaṃhṛṣṭamanaso'vyagrānvidhivatkalpite rathe

महाध्वजेन सिंहेन हेमकेसरमालिनासंवृते केतनैर्हेमैर्मणिविद्रुमचित्रितैःपाण्डुराभ्रप्रकाशाभिः पताकाभिरलंकृते

mahādhvajena siṃhena hemakesaramālināsaṃvṛte ketanairhemairmaṇividrumacitritaiḥpāṇḍurābhraprakāśābhiḥ patākābhiralaṃkṛte

हेमदण्डोच्छ्रितच्छत्रे बहुशस्त्रपरिच्छदेयोजयामास विधिवद्धेमभाण्डविभूषितान्

hemadaṇḍocchritacchatre bahuśastraparicchadeyojayāmāsa vidhivaddhemabhāṇḍavibhūṣitān

दारुकस्यानुजो भ्राता सूतस्तस्य प्रियः सखान्यवेदयद्रथं युक्तं वासवस्येव मातलिः

dārukasyānujo bhrātā sūtastasya priyaḥ sakhānyavedayadrathaṃ yuktaṃ vāsavasyeva mātaliḥ

ततः स्नातः शुचिर्भूत्वा कृतकौतुकमङ्गलःस्नातकानां सहस्रस्य स्वर्णनिष्कानदापयत्आशीर्वादैः परिष्वक्तः सात्यकिः श्रीमतां वरः

tataḥ snātaḥ śucirbhūtvā kṛtakautukamaṅgalaḥsnātakānāṃ sahasrasya svarṇaniṣkānadāpayatāśīrvādaiḥ pariṣvaktaḥ sātyakiḥ śrīmatāṃ varaḥ

ततः स मधुपर्कार्हः पीत्वा कैलावतं मधुलोहिताक्षो बभौ तत्र मदविह्वललोचनः

tataḥ sa madhuparkārhaḥ pītvā kailāvataṃ madhulohitākṣo babhau tatra madavihvalalocanaḥ

आलभ्य वीरकांस्यं च हर्षेण महतान्वितःद्विगुणीकृततेजा हि प्रज्वलन्निव पावकःउत्सङ्गे धनुरादाय सशरं रथिनां वरः

ālabhya vīrakāṃsyaṃ ca harṣeṇa mahatānvitaḥdviguṇīkṛtatejā hi prajvalanniva pāvakaḥutsaṅge dhanurādāya saśaraṃ rathināṃ varaḥ

कृतस्वस्त्ययनो विप्रैः कवची समलंकृतःलाजैर्गन्धैस्तथा माल्यैः कन्याभिश्चाभिनन्दितः

kṛtasvastyayano vipraiḥ kavacī samalaṃkṛtaḥlājairgandhaistathā mālyaiḥ kanyābhiścābhinanditaḥ

युधिष्ठिरस्य चरणावभिवाद्य कृताञ्जलिःतेन मूर्धन्युपाघ्रात आरुरोह महारथम्

yudhiṣṭhirasya caraṇāvabhivādya kṛtāñjaliḥtena mūrdhanyupāghrāta āruroha mahāratham

ततस्ते वाजिनो हृष्टाः सुपुष्टा वातरंहसःअजय्या जैत्रमूहुस्तं विकुर्वन्तः स्म सैन्धवाः

tataste vājino hṛṣṭāḥ supuṣṭā vātaraṃhasaḥajayyā jaitramūhustaṃ vikurvantaḥ sma saindhavāḥ

अथ हर्षपरीताङ्गः सात्यकिर्भीममब्रवीत्त्वं भीम रक्ष राजानमेतत्कार्यतमं हि ते

atha harṣaparītāṅgaḥ sātyakirbhīmamabravīttvaṃ bhīma rakṣa rājānametatkāryatamaṃ hi te

अहं भित्त्वा प्रवेक्ष्यामि कालपक्वमिदं बलम्आयत्यां च तदात्वे च श्रेयो राज्ञोऽभिरक्षणम्

ahaṃ bhittvā pravekṣyāmi kālapakvamidaṃ balamāyatyāṃ ca tadātve ca śreyo rājño'bhirakṣaṇam

जानीषे मम वीर्यं त्वं तव चाहमरिंदमतस्माद्भीम निवर्तस्व मम चेदिच्छसि प्रियम्

jānīṣe mama vīryaṃ tvaṃ tava cāhamariṃdamatasmādbhīma nivartasva mama cedicchasi priyam

तथोक्तः सात्यकिं प्राह व्रज त्वं कार्यसिद्धयेअहं राज्ञः करिष्यामि रक्षां पुरुषसत्तम

tathoktaḥ sātyakiṃ prāha vraja tvaṃ kāryasiddhayeahaṃ rājñaḥ kariṣyāmi rakṣāṃ puruṣasattama

एवमुक्तः प्रत्युवाच भीमसेनं स माधवःगच्छ गच्छ द्रुतं पार्थ ध्रुवोऽद्य विजयो मम

evamuktaḥ pratyuvāca bhīmasenaṃ sa mādhavaḥgaccha gaccha drutaṃ pārtha dhruvo'dya vijayo mama

यन्मे स्निग्धोऽनुरक्तश्च त्वमद्य वशगः स्थितःनिमित्तानि च धन्यानि यथा भीम वदन्ति मे

yanme snigdho'nuraktaśca tvamadya vaśagaḥ sthitaḥnimittāni ca dhanyāni yathā bhīma vadanti me

निहते सैन्धवे पापे पाण्डवेन महात्मनापरिष्वजिष्ये राजानं धर्मात्मानं न संशयः

nihate saindhave pāpe pāṇḍavena mahātmanāpariṣvajiṣye rājānaṃ dharmātmānaṃ na saṃśayaḥ

एतावदुक्त्वा भीमं तु विसृज्य च महामनाःसंप्रैक्षत्तावकं सैन्यं व्याघ्रो मृगगणानिव

etāvaduktvā bhīmaṃ tu visṛjya ca mahāmanāḥsaṃpraikṣattāvakaṃ sainyaṃ vyāghro mṛgagaṇāniva

तं दृष्ट्वा प्रविविक्षन्तं सैन्यं तव जनाधिपभूय एवाभवन्मूढं सुभृशं चाप्यकम्पत

taṃ dṛṣṭvā pravivikṣantaṃ sainyaṃ tava janādhipabhūya evābhavanmūḍhaṃ subhṛśaṃ cāpyakampata

ततः प्रयातः सहसा सैन्यं तव स सात्यकिःदिदृक्षुरर्जुनं राजन्धर्मराजस्य शासनात्

tataḥ prayātaḥ sahasā sainyaṃ tava sa sātyakiḥdidṛkṣurarjunaṃ rājandharmarājasya śāsanāt