Parva.Adhyaya 7.88

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

प्रयाते तव सैन्यं तु युयुधाने युयुत्सयाधर्मराजो महाराज स्वेनानीकेन संवृतःप्रायाद्द्रोणरथप्रेप्सुर्युयुधानस्य पृष्ठतः

prayāte tava sainyaṃ tu yuyudhāne yuyutsayādharmarājo mahārāja svenānīkena saṃvṛtaḥprāyāddroṇarathaprepsuryuyudhānasya pṛṣṭhataḥ

ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः समरदुर्मदःप्राक्रोशत्पाण्डवानीके वसुदानश्च पार्थिवः

tataḥ pāñcālarājasya putraḥ samaradurmadaḥprākrośatpāṇḍavānīke vasudānaśca pārthivaḥ

आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावतयथा सुखेन गच्छेत सात्यकिर्युद्धदुर्मदः

āgacchata praharata drutaṃ viparidhāvatayathā sukhena gaccheta sātyakiryuddhadurmadaḥ

महारथा हि बहवो यतिष्यन्त्यस्य निर्जयेइति ब्रुवन्तो वेगेन समापेतुर्बलं तव

mahārathā hi bahavo yatiṣyantyasya nirjayeiti bruvanto vegena samāpeturbalaṃ tava

वयं प्रतिजिगीषन्तस्तत्र तान्समभिद्रुताःततः शब्दो महानासीद्युयुधानरथं प्रति

vayaṃ pratijigīṣantastatra tānsamabhidrutāḥtataḥ śabdo mahānāsīdyuyudhānarathaṃ prati

प्रकम्प्यमाना महती तव पुत्रस्य वाहिनीसात्वतेन महाराज शतधाभिव्यदीर्यत

prakampyamānā mahatī tava putrasya vāhinīsātvatena mahārāja śatadhābhivyadīryata

तस्यां विदीर्यमाणायां शिनेः पौत्रो महारथःसप्त वीरान्महेष्वासानग्रानीके व्यपोथयत्

tasyāṃ vidīryamāṇāyāṃ śineḥ pautro mahārathaḥsapta vīrānmaheṣvāsānagrānīke vyapothayat

ते भीता मृद्यमानाश्च प्रमृष्टा दीर्घबाहुनाआयोधनं जहुर्वीरा दृष्ट्वा तमतिमानुषम्

te bhītā mṛdyamānāśca pramṛṣṭā dīrghabāhunāāyodhanaṃ jahurvīrā dṛṣṭvā tamatimānuṣam

रथैर्विमथिताक्षैश्च भग्ननीडैश्च मारिषचक्रैर्विमथितैश्छिन्नैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः

rathairvimathitākṣaiśca bhagnanīḍaiśca māriṣacakrairvimathitaiśchinnairdhvajaiśca vinipātitaiḥ

अनुकर्षैः पताकाभिः शिरस्त्राणैः सकाञ्चनैःबाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैश्च विशां पते

anukarṣaiḥ patākābhiḥ śirastrāṇaiḥ sakāñcanaiḥbāhubhiścandanādigdhaiḥ sāṅgadaiśca viśāṃ pate

हस्तिहस्तोपमैश्चापि भुजगाभोगसंनिभैःऊरुभिः पृथिवी छन्ना मनुजानां नरोत्तम

hastihastopamaiścāpi bhujagābhogasaṃnibhaiḥūrubhiḥ pṛthivī channā manujānāṃ narottama

शशाङ्कसंनिकाशैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैःपतितैर्वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी

śaśāṅkasaṃnikāśaiśca vadanaiścārukuṇḍalaiḥpatitairvṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī

गजैश्च बहुधा छिन्नैः शयानैः पर्वतोपमैःरराजातिभृशं भूमिर्विकीर्णैरिव पर्वतैः

gajaiśca bahudhā chinnaiḥ śayānaiḥ parvatopamaiḥrarājātibhṛśaṃ bhūmirvikīrṇairiva parvataiḥ

तपनीयमयैर्योक्त्रैर्मुक्ताजालविभूषितैःउरश्छदैर्विचित्रैश्च व्यशोभन्त तुरंगमाःगतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना

tapanīyamayairyoktrairmuktājālavibhūṣitaiḥuraśchadairvicitraiśca vyaśobhanta turaṃgamāḥgatasattvā mahīṃ prāpya pramṛṣṭā dīrghabāhunā

नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतःप्रविष्टस्तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भृशम्

nānāvidhāni sainyāni tava hatvā tu sātvataḥpraviṣṭastāvakaṃ sainyaṃ drāvayitvā camūṃ bhṛśam

ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनंजयःइयेष सात्यकिर्गन्तुं ततो द्रोणेन वारितः

tatastenaiva mārgeṇa yena yāto dhanaṃjayaḥiyeṣa sātyakirgantuṃ tato droṇena vāritaḥ

भरद्वाजं समासाद्य युयुधानस्तु मारिषनाभ्यवर्तत संक्रुद्धो वेलामिव जलाशयः

bharadvājaṃ samāsādya yuyudhānastu māriṣanābhyavartata saṃkruddho velāmiva jalāśayaḥ

निवार्य तु रणे द्रोणो युयुधानं महारथम्विव्याध निशितैर्बाणैः पञ्चभिर्मर्मभेदिभिः

nivārya tu raṇe droṇo yuyudhānaṃ mahārathamvivyādha niśitairbāṇaiḥ pañcabhirmarmabhedibhiḥ

सात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन्विव्याध सप्तभिःहेमपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणवाजितैः

sātyakistu raṇe droṇaṃ rājanvivyādha saptabhiḥhemapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ

तं षड्भिः सायकैर्द्रोणः साश्वयन्तारमार्दयत्स तं न ममृषे द्रोणं युयुधानो महारथः

taṃ ṣaḍbhiḥ sāyakairdroṇaḥ sāśvayantāramārdayatsa taṃ na mamṛṣe droṇaṃ yuyudhāno mahārathaḥ

सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकिःदशभिः सायकैश्चान्यैः षड्भिरष्टाभिरेव च

siṃhanādaṃ tataḥ kṛtvā droṇaṃ vivyādha sātyakiḥdaśabhiḥ sāyakaiścānyaiḥ ṣaḍbhiraṣṭābhireva ca

युयुधानः पुनर्द्रोणं विव्याध दशभिः शरैःएकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान्ध्वजमेकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष

yuyudhānaḥ punardroṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥekena sārathiṃ cāsya caturbhiścaturo hayāndhvajamekena bāṇena vivyādha yudhi māriṣa

तं द्रोणः साश्वयन्तारं सरथध्वजमाशुगैःत्वरन्प्राच्छादयद्बाणैः शलभानामिव व्रजैः

taṃ droṇaḥ sāśvayantāraṃ sarathadhvajamāśugaiḥtvaranprācchādayadbāṇaiḥ śalabhānāmiva vrajaiḥ

तथैव युयुधानोऽपि द्रोणं बहुभिराशुगैःप्राच्छादयदसंभ्रान्तस्ततो द्रोण उवाच ह

tathaiva yuyudhāno'pi droṇaṃ bahubhirāśugaiḥprācchādayadasaṃbhrāntastato droṇa uvāca ha

तवाचार्यो रणं हित्वा गतः कापुरुषो यथायुध्यमानं हि मां हित्वा प्रदक्षिणमवर्तत

tavācāryo raṇaṃ hitvā gataḥ kāpuruṣo yathāyudhyamānaṃ hi māṃ hitvā pradakṣiṇamavartata

त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन्मोक्ष्यसि माधवयदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्याचार्यवद्द्रुतम्

tvaṃ hi me yudhyato nādya jīvanmokṣyasi mādhavayadi māṃ tvaṃ raṇe hitvā na yāsyācāryavaddrutam

सात्यकिरुवाचधनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात्गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन्न मे कालात्ययो भवेत्

sātyakiruvācadhanaṃjayasya padavīṃ dharmarājasya śāsanātgacchāmi svasti te brahmanna me kālātyayo bhavet

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एतावदुक्त्वा शैनेय आचार्यं परिवर्जयन्प्रयातः सहसा राजन्सारथिं चेदमब्रवीत्

etāvaduktvā śaineya ācāryaṃ parivarjayanprayātaḥ sahasā rājansārathiṃ cedamabravīt

द्रोणः करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणेयत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं वचः परम्

droṇaḥ kariṣyate yatnaṃ sarvathā mama vāraṇeyatto yāhi raṇe sūta śṛṇu cedaṃ vacaḥ param

एतदालोक्यते सैन्यमावन्त्यानां महाप्रभम्अस्यानन्तरतस्त्वेतद्दाक्षिणात्यं महाबलम्

etadālokyate sainyamāvantyānāṃ mahāprabhamasyānantaratastvetaddākṣiṇātyaṃ mahābalam

तदनन्तरमेतच्च बाह्लिकानां बलं महत्बाह्लिकाभ्याशतो युक्तं कर्णस्यापि महद्बलम्

tadanantarametacca bāhlikānāṃ balaṃ mahatbāhlikābhyāśato yuktaṃ karṇasyāpi mahadbalam

अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्येतानि सारथेअन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम्

anyonyena hi sainyāni bhinnānyetāni sāratheanyonyaṃ samupāśritya na tyakṣyanti raṇājiram

एतदन्तरमासाद्य चोदयाश्वान्प्रहृष्टवत्मध्यमं जवमास्थाय वह मामत्र सारथे

etadantaramāsādya codayāśvānprahṛṣṭavatmadhyamaṃ javamāsthāya vaha māmatra sārathe

बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यताःदाक्षिणात्याश्च बहवः सूतपुत्रपुरोगमाः

bāhlikā yatra dṛśyante nānāpraharaṇodyatāḥdākṣiṇātyāśca bahavaḥ sūtaputrapurogamāḥ

हस्त्यश्वरथसंबाधं यच्चानीकं विलोक्यतेनानादेशसमुत्थैश्च पदातिभिरधिष्ठितम्

hastyaśvarathasaṃbādhaṃ yaccānīkaṃ vilokyatenānādeśasamutthaiśca padātibhiradhiṣṭhitam

एतावदुक्त्वा यन्तारं ब्रह्माणं परिवर्जयन्स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य सुमहद्बलम्

etāvaduktvā yantāraṃ brahmāṇaṃ parivarjayansa vyatīyāya yatrograṃ karṇasya sumahadbalam

तं द्रोणोऽनुययौ क्रुद्धो विकिरन्विशिखान्बहून्युयुधानं महाबाहुं गच्छन्तमनिवर्तिनम्

taṃ droṇo'nuyayau kruddho vikiranviśikhānbahūnyuyudhānaṃ mahābāhuṃ gacchantamanivartinam

कर्णस्य सैन्यं सुमहदभिहत्य शितैः शरैःप्राविशद्भारतीं सेनामपर्यन्तां स सात्यकिः

karṇasya sainyaṃ sumahadabhihatya śitaiḥ śaraiḥprāviśadbhāratīṃ senāmaparyantāṃ sa sātyakiḥ

प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु द्रुतेषु चअमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत्

praviṣṭe yuyudhāne tu sainikeṣu druteṣu caamarṣī kṛtavarmā tu sātyakiṃ paryavārayat

तमापतन्तं विशिखैः षड्भिराहत्य सात्यकिःचतुर्भिश्चतुरोऽस्याश्वानाजघानाशु वीर्यवान्

tamāpatantaṃ viśikhaiḥ ṣaḍbhirāhatya sātyakiḥcaturbhiścaturo'syāśvānājaghānāśu vīryavān

ततः पुनः षोडशभिर्नतपर्वभिराशुगैःसात्यकिः कृतवर्माणं प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे

tataḥ punaḥ ṣoḍaśabhirnataparvabhirāśugaiḥsātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ pratyavidhyatstanāntare

स तुद्यमानो विशिखैर्बहुभिस्तिग्मतेजनैःसात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे

sa tudyamāno viśikhairbahubhistigmatejanaiḥsātvatena mahārāja kṛtavarmā na cakṣame

स वत्सदन्तं संधाय जिह्मगानलसंनिभम्आकृष्य राजन्नाकर्णाद्विव्याधोरसि सात्यकिम्

sa vatsadantaṃ saṃdhāya jihmagānalasaṃnibhamākṛṣya rājannākarṇādvivyādhorasi sātyakim

स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकःसपत्रपुङ्खः पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षितः

sa tasya dehāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥsapatrapuṅkhaḥ pṛthivīṃ viveśa rudhirokṣitaḥ

अथास्य बहुभिर्बाणैरच्छिनत्परमास्त्रवित्समार्गणगुणं राजन्कृतवर्मा शरासनम्

athāsya bahubhirbāṇairacchinatparamāstravitsamārgaṇaguṇaṃ rājankṛtavarmā śarāsanam

विव्याध च रणे राजन्सात्यकिं सत्यविक्रमम्दशभिर्विशिखैस्तीक्ष्णैरभिक्रुद्धः स्तनान्तरे

vivyādha ca raṇe rājansātyakiṃ satyavikramamdaśabhirviśikhaistīkṣṇairabhikruddhaḥ stanāntare

ततः प्रशीर्णे धनुषि शक्त्या शक्तिमतां वरःअभ्यहन्दक्षिणं बाहुं सात्यकिः कृतवर्मणः

tataḥ praśīrṇe dhanuṣi śaktyā śaktimatāṃ varaḥabhyahandakṣiṇaṃ bāhuṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ

ततोऽन्यत्सुदृढं वीरो धनुरादाय सात्यकिःव्यसृजद्विशिखांस्तूर्णं शतशोऽथ सहस्रशः

tato'nyatsudṛḍhaṃ vīro dhanurādāya sātyakiḥvyasṛjadviśikhāṃstūrṇaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ

सरथं कृतवर्माणं समन्तात्पर्यवाकिरत्छादयित्वा रणेऽत्यर्थं हार्दिक्यं तु स सात्यकिः

sarathaṃ kṛtavarmāṇaṃ samantātparyavākiratchādayitvā raṇe'tyarthaṃ hārdikyaṃ tu sa sātyakiḥ

अथास्य भल्लेन शिरः सारथेः समकृन्ततस पपात हतः सूतो हार्दिक्यस्य महारथात्ततस्ते यन्तरि हते प्राद्रवंस्तुरगा भृशम्

athāsya bhallena śiraḥ sāratheḥ samakṛntatasa papāta hataḥ sūto hārdikyasya mahārathāttataste yantari hate prādravaṃsturagā bhṛśam

अथ भोजस्त्वसंभ्रान्तो निगृह्य तुरगान्स्वयम्तस्थौ शरधनुष्पाणिस्तत्सैन्यान्यभ्यपूजयन्

atha bhojastvasaṃbhrānto nigṛhya turagānsvayamtasthau śaradhanuṣpāṇistatsainyānyabhyapūjayan

स मुहूर्तमिवाश्वस्य सदश्वान्समचोदयत्व्यपेतभीरमित्राणामावहत्सुमहद्भयम्सात्यकिश्चाभ्यगात्तस्मात्स तु भीममुपाद्रवत्

sa muhūrtamivāśvasya sadaśvānsamacodayatvyapetabhīramitrāṇāmāvahatsumahadbhayamsātyakiścābhyagāttasmātsa tu bhīmamupādravat

युयुधानोऽपि राजेन्द्र द्रोणानीकाद्विनिःसृतःप्रययौ त्वरितस्तूर्णं काम्बोजानां महाचमूम्

yuyudhāno'pi rājendra droṇānīkādviniḥsṛtaḥprayayau tvaritastūrṇaṃ kāmbojānāṃ mahācamūm

स तत्र बहुभिः शूरैः संनिरुद्धो महारथैःन चचाल तदा राजन्सात्यकिः सत्यविक्रमः

sa tatra bahubhiḥ śūraiḥ saṃniruddho mahārathaiḥna cacāla tadā rājansātyakiḥ satyavikramaḥ

संधाय च चमूं द्रोणो भोजे भारं निवेश्य चअन्वधावद्रणे यत्तो युयुधानं युयुत्सया

saṃdhāya ca camūṃ droṇo bhoje bhāraṃ niveśya caanvadhāvadraṇe yatto yuyudhānaṃ yuyutsayā

तथा तमनुधावन्तं युयुधानस्य पृष्ठतःन्यवारयन्त संक्रुद्धाः पाण्डुसैन्ये बृहत्तमाः

tathā tamanudhāvantaṃ yuyudhānasya pṛṣṭhataḥnyavārayanta saṃkruddhāḥ pāṇḍusainye bṛhattamāḥ

समासाद्य तु हार्दिक्यं रथानां प्रवरं रथम्पाञ्चाला विगतोत्साहा भीमसेनपुरोगमाःविक्रम्य वारिता राजन्वीरेण कृतवर्मणा

samāsādya tu hārdikyaṃ rathānāṃ pravaraṃ rathampāñcālā vigatotsāhā bhīmasenapurogamāḥvikramya vāritā rājanvīreṇa kṛtavarmaṇā

यतमानांस्तु तान्सर्वानीषद्विगतचेतसःअभितस्ताञ्शरौघेण क्लान्तवाहानवारयत्

yatamānāṃstu tānsarvānīṣadvigatacetasaḥabhitastāñśaraugheṇa klāntavāhānavārayat

निगृहीतास्तु भोजेन भोजानीकेप्सवो रणेअतिष्ठन्नार्यवद्वीराः प्रार्थयन्तो महद्यशः

nigṛhītāstu bhojena bhojānīkepsavo raṇeatiṣṭhannāryavadvīrāḥ prārthayanto mahadyaśaḥ