Parva.Adhyaya 7.89

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

एवं बहुविधं सैन्यमेवं प्रविचितं वरम्व्यूढमेवं यथान्यायमेवं बहु च संजय

evaṃ bahuvidhaṃ sainyamevaṃ pravicitaṃ varamvyūḍhamevaṃ yathānyāyamevaṃ bahu ca saṃjaya

नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदाप्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद्दृढविक्रमम्

nityaṃ pūjitamasmābhirabhikāmaṃ ca naḥ sadāprauḍhamatyadbhutākāraṃ purastāddṛḍhavikramam

नातिवृद्धमबालं च न कृशं नातिपीवरम्लघुवृत्तायतप्राणं सारगात्रमनामयम्

nātivṛddhamabālaṃ ca na kṛśaṃ nātipīvaramlaghuvṛttāyataprāṇaṃ sāragātramanāmayam

आत्तसंनाहसंपन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम्शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम्

āttasaṃnāhasaṃpannaṃ bahuśastraparicchadamśastragrahaṇavidyāsu bahvīṣu pariniṣṭhitam

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुतेसम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्

ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplutesamyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam

नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम्परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्

nāgeṣvaśveṣu bahuśo ratheṣu ca parīkṣitamparīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam

न गोष्ठ्या नोपचारेण न संबन्धनिमित्ततःनानाहूतो न ह्यभृतो मम सैन्ये बभूव ह

na goṣṭhyā nopacāreṇa na saṃbandhanimittataḥnānāhūto na hyabhṛto mama sainye babhūva ha

कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम्कृतमानोपकारं च यशस्वि च मनस्वि च

kulīnāryajanopetaṃ tuṣṭapuṣṭamanuddhatamkṛtamānopakāraṃ ca yaśasvi ca manasvi ca

सचिवैश्चापरैर्मुख्यैर्बहुभिर्मुख्यकर्मभिःलोकपालोपमैस्तात पालितं नरसत्तमैः

sacivaiścāparairmukhyairbahubhirmukhyakarmabhiḥlokapālopamaistāta pālitaṃ narasattamaiḥ

बहुभिः पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभिःअस्मानभिसृतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः

bahubhiḥ pārthivairguptamasmatpriyacikīrṣubhiḥasmānabhisṛtaiḥ kāmātsabalaiḥ sapadānugaiḥ

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततःअपक्षैः पक्षिसंकाशै रथैरश्वैश्च संवृतम्

mahodadhimivāpūrṇamāpagābhiḥ samantataḥapakṣaiḥ pakṣisaṃkāśai rathairaśvaiśca saṃvṛtam

योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम्क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्

yodhākṣayyajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇamkṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsajhaṣākulam

ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम्वाहनैरपि धावद्भिर्वायुवेगविकम्पितम्

dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitamvāhanairapi dhāvadbhirvāyuvegavikampitam

द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्रदम्जलसंधमहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्

droṇagambhīrapātālaṃ kṛtavarmamahāhradamjalasaṃdhamahāgrāhaṃ karṇacandrodayoddhatam

गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभेसंजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्

gate sainyārṇavaṃ bhittvā tarasā pāṇḍavarṣabhesaṃjayaikarathenaiva yuyudhāne ca māmakam

तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनिसात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय

tatra śeṣaṃ na paśyāmi praviṣṭe savyasācinisātvate ca rathodāre mama sainyasya saṃjaya

तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाभीतौ तरस्विनौसिन्धुराजं च संप्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे

tau tatra samatikrāntau dṛṣṭvābhītau tarasvinausindhurājaṃ ca saṃprekṣya gāṇḍīvasyeṣugocare

किं तदा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताःदारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे

kiṃ tadā kuravaḥ kṛtyaṃ vidadhuḥ kālacoditāḥdāruṇaikāyane kāle kathaṃ vā pratipedire

ग्रस्तान्हि कौरवान्मन्ये मृत्युना तात संगतान्विक्रमो हि रणे तेषां न तथा दृश्यतेऽद्य वै

grastānhi kauravānmanye mṛtyunā tāta saṃgatānvikramo hi raṇe teṣāṃ na tathā dṛśyate'dya vai

अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौन च वारयिता कश्चित्तयोरस्तीह संजय

akṣatau saṃyuge tatra praviṣṭau kṛṣṇapāṇḍavauna ca vārayitā kaścittayorastīha saṃjaya

भृताश्च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाःवेतनेन यथायोग्यं प्रियवादेन चापरे

bhṛtāśca bahavo yodhāḥ parīkṣyaiva mahārathāḥvetanena yathāyogyaṃ priyavādena cāpare

अकारणभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यतेकर्मणा ह्यनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्

akāraṇabhṛtastāta mama sainye na vidyatekarmaṇā hyanurūpeṇa labhyate bhaktavetanam

न च योधोऽभवत्कश्चिन्मम सैन्ये तु संजयअल्पदानभृतस्तात न कुप्यभृतको नरः

na ca yodho'bhavatkaścinmama sainye tu saṃjayaalpadānabhṛtastāta na kupyabhṛtako naraḥ

पूजिता हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मयातथा पुत्रैश्च मे तात ज्ञातिभिश्च सबान्धवैः

pūjitā hi yathāśaktyā dānamānāsanairmayātathā putraiśca me tāta jñātibhiśca sabāndhavaiḥ

ते च प्राप्यैव संग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिनाशैनेयेन परामृष्टाः किमन्यद्भागधेयतः

te ca prāpyaiva saṃgrāme nirjitāḥ savyasācināśaineyena parāmṛṣṭāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ

रक्ष्यते यश्च संग्रामे ये च संजय रक्षिणःएकः साधारणः पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः

rakṣyate yaśca saṃgrāme ye ca saṃjaya rakṣiṇaḥekaḥ sādhāraṇaḥ panthā rakṣyasya saha rakṣibhiḥ

अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम्पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्यं प्रत्यपद्यत

arjunaṃ samare dṛṣṭvā saindhavasyāgrataḥ sthitamputro mama bhṛśaṃ mūḍhaḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata

सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तमभीतवत्किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालममन्यत

sātyakiṃ ca raṇe dṛṣṭvā praviśantamabhītavatkiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ prāptakālamamanyata

सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथसत्तमौदृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः

sarvaśastrātigau senāṃ praviṣṭau rathasattamaudṛṣṭvā kāṃ vai dhṛtiṃ yuddhe pratyapadyanta māmakāḥ

दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम्शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu dāśārhamarjunārthe vyavasthitamśinīnāmṛṣabhaṃ caiva manye śocanti putrakāḥ

दृष्ट्वा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन चपलायमानांश्च कुरून्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

dṛṣṭvā senāṃ vyatikrāntāṃ sātvatenārjunena capalāyamānāṃśca kurūnmanye śocanti putrakāḥ

विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा निरुत्साहान्द्विषज्जयेपलायने कृतोत्साहान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

vidrutānrathino dṛṣṭvā nirutsāhāndviṣajjayepalāyane kṛtotsāhānmanye śocanti putrakāḥ

शून्यान्कृतान्रथोपस्थान्सात्वतेनार्जुनेन चहतांश्च योधान्संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

śūnyānkṛtānrathopasthānsātvatenārjunena cahatāṃśca yodhānsaṃdṛśya manye śocanti putrakāḥ

व्यश्वनागरथान्दृष्ट्वा तत्र वीरान्सहस्रशःधावमानान्रणे व्यग्रान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

vyaśvanāgarathāndṛṣṭvā tatra vīrānsahasraśaḥdhāvamānānraṇe vyagrānmanye śocanti putrakāḥ

विवीरांश्च कृतानश्वान्विरथांश्च कृतान्नरान्तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

vivīrāṃśca kṛtānaśvānvirathāṃśca kṛtānnarāntatra sātyakipārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ

पत्तिसंघान्रणे दृष्ट्वा धावमानांश्च सर्वशःनिराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

pattisaṃghānraṇe dṛṣṭvā dhāvamānāṃśca sarvaśaḥnirāśā vijaye sarve manye śocanti putrakāḥ

द्रोणस्य समतिक्रान्तावनीकमपराजितौक्षणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः

droṇasya samatikrāntāvanīkamaparājitaukṣaṇena dṛṣṭvā tau vīrau manye śocanti putrakāḥ

संमूढोऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौप्रविष्टौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ

saṃmūḍho'smi bhṛśaṃ tāta śrutvā kṛṣṇadhanaṃjayaupraviṣṭau māmakaṃ sainyaṃ sātvatena sahācyutau

तस्मिन्प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथेभोजानीकं व्यतिक्रान्ते कथमासन्हि कौरवाः

tasminpraviṣṭe pṛtanāṃ śinīnāṃ pravare rathebhojānīkaṃ vyatikrānte kathamāsanhi kauravāḥ

तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषुकथं युद्धमभूत्तत्र तन्ममाचक्ष्व संजय

tathā droṇena samare nigṛhīteṣu pāṇḍuṣukathaṃ yuddhamabhūttatra tanmamācakṣva saṃjaya

द्रोणो हि बलवाञ्शूरः कृतास्त्रो दृढविक्रमःपाञ्चालास्तं महेष्वासं प्रत्ययुध्यन्कथं रणे

droṇo hi balavāñśūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥpāñcālāstaṃ maheṣvāsaṃ pratyayudhyankathaṃ raṇe

बद्धवैरास्तथा द्रोणे धर्मराजजयैषिणःभारद्वाजस्तथा तेषु कृतवैरो महारथः

baddhavairāstathā droṇe dharmarājajayaiṣiṇaḥbhāradvājastathā teṣu kṛtavairo mahārathaḥ

अर्जुनश्चापि यच्चक्रे सिन्धुराजवधं प्रतितन्मे सर्वं समाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय

arjunaścāpi yaccakre sindhurājavadhaṃ pratitanme sarvaṃ samācakṣva kuśalo hyasi saṃjaya