Parva.Adhyaya 7.90

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

आत्मापराधात्संभूतं व्यसनं भरतर्षभप्राप्य प्राकृतवद्वीर न त्वं शोचितुमर्हसि

ātmāparādhātsaṃbhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabhaprāpya prākṛtavadvīra na tvaṃ śocitumarhasi

तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु चद्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्आर्तप्रलापांश्च बहून्मनुजाधिपसत्तम

tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu cadvaidhībhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaramārtapralāpāṃśca bahūnmanujādhipasattama

सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकगुरुः प्रभुःवासुदेवस्ततो युद्धं कुरूणामकरोन्महत्

sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokaguruḥ prabhuḥvāsudevastato yuddhaṃ kurūṇāmakaronmahat

आत्मापराधात्सुमहान्प्राप्तस्ते विपुलः क्षयःन हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारतदृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजयः

ātmāparādhātsumahānprāptaste vipulaḥ kṣayaḥna hi te sukṛtaṃ kiṃcidādau madhye ca bhāratadṛśyate pṛṣṭhataścaiva tvanmūlo hi parājayaḥ

तस्मादद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम्शृणु युद्धं यथा वृत्तं घोरं देवासुरोपमम्

tasmādadya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayamśṛṇu yuddhaṃ yathā vṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam

प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमेभीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर्वाहिनीं तव

praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikramebhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyurvāhinīṃ tava

आगच्छतस्तान्सहसा क्रुद्धरूपान्सहानुगान्दधारैको रणे पाण्डून्कृतवर्मा महारथः

āgacchatastānsahasā kruddharūpānsahānugāndadhāraiko raṇe pāṇḍūnkṛtavarmā mahārathaḥ

यथोद्वृत्तं धारयते वेला वै सलिलार्णवम्पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्यः समवारयत्

yathodvṛttaṃ dhārayate velā vai salilārṇavampāṇḍusainyaṃ tathā saṃkhye hārdikyaḥ samavārayat

तत्राद्भुतममन्यन्त हार्दिक्यस्य पराक्रमम्यदेनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुराहवे

tatrādbhutamamanyanta hārdikyasya parākramamyadenaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramurāhave

ततो भीमस्त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्माणमायसैःशङ्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन्सर्वपाण्डवान्

tato bhīmastribhirviddhvā kṛtavarmāṇamāyasaiḥśaṅkhaṃ dadhmau mahābāhurharṣayansarvapāṇḍavān

सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्च पञ्चभिःशतेन नकुलश्चापि हार्दिक्यं समविध्यत

sahadevastu viṃśatyā dharmarājaśca pañcabhiḥśatena nakulaścāpi hārdikyaṃ samavidhyata

द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्च घटोत्कचःधृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्चापि कृतवर्माणमार्दयत्विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्च पञ्चभिः

draupadeyāstrisaptatyā saptabhiśca ghaṭotkacaḥdhṛṣṭadyumnastribhiścāpi kṛtavarmāṇamārdayatvirāṭo drupadaścaiva yājñaseniśca pañcabhiḥ

शिखण्डी चापि हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैःपुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव

śikhaṇḍī cāpi hārdikyaṃ viddhvā pañcabhirāśugaiḥpunarvivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasanniva

कृतवर्मा ततो राजन्सर्वतस्तान्महारथान्एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिःधनुर्ध्वजं च संयत्तो रथाद्भूमावपातयत्

kṛtavarmā tato rājansarvatastānmahārathānekaikaṃ pañcabhirviddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥdhanurdhvajaṃ ca saṃyatto rathādbhūmāvapātayat

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथःआजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ

स गाढविद्धो बलवान्हार्दिक्यस्य शरोत्तमैःचचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाचलः

sa gāḍhaviddho balavānhārdikyasya śarottamaiḥcacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathācalaḥ

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाःविसृजन्तः शरान्घोरान्कृतवर्माणमार्दयन्

bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarājapurogamāḥvisṛjantaḥ śarānghorānkṛtavarmāṇamārdayan

तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिषविव्यधुः सायकैर्हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर्मृधे

taṃ tathā koṣṭhakīkṛtya rathavaṃśena māriṣavivyadhuḥ sāyakairhṛṣṭā rakṣārthaṃ mārutermṛdhe

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलःशक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्चिक्षेप च रथात्तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥśaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍāmayasmayīmcikṣepa ca rathāttūrṇaṃ kṛtavarmarathaṃ prati

सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभाकृतवर्माणमभितः प्रजज्वाल सुदारुणा

sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasaṃnibhākṛtavarmāṇamabhitaḥ prajajvāla sudāruṇā

तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निचकर्त द्विधा तदा

tāmāpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhāmdvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nicakarta dvidhā tadā

सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणाद्योतयन्ती दिशो राजन्महोल्केव दिवश्च्युताशक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश्चुक्रोध वै भृशम्

sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇādyotayantī diśo rājanmaholkeva divaścyutāśaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaścukrodha vai bhṛśam

ततोऽन्यद्धनुरादाय वेगवत्सुमहास्वनम्भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्

tato'nyaddhanurādāya vegavatsumahāsvanambhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat

अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरेभीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन ह

athainaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna stanāntarebhīmo bhīmabalo rājaṃstava durmantritena ha

भोजस्तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिषरक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे

bhojastu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣaraktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire

ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निवअभिहत्य दृढं युद्धे तान्सर्वान्प्रत्यविध्यत

tataḥ kruddhastribhirbāṇairbhīmasenaṃ hasannivaabhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tānsarvānpratyavidhyata

त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान्महारथान्तेऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः

tribhistribhirmaheṣvāso yatamānānmahārathānte'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ

शिखण्डिनस्ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथःधनुश्चिच्छेद समरे प्रहसन्निव भारत

śikhaṇḍinastataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥdhanuściccheda samare prahasanniva bhārata

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वरम्असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्

śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaśchinne dhanuṣi satvaramasiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram

भ्रामयित्वा महाचर्म चामीकरविभूषितम्तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति

bhrāmayitvā mahācarma cāmīkaravibhūṣitamtamasiṃ preṣayāmāsa kṛtavarmarathaṃ prati

स तस्य सशरं चापं छित्त्वा संख्ये महानसिःअभ्यगाद्धरणीं राजंश्च्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्

sa tasya saśaraṃ cāpaṃ chittvā saṃkhye mahānasiḥabhyagāddharaṇīṃ rājaṃścyutaṃ jyotirivāmbarāt

एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणा महारथाःविव्यधुः सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे

etasminneva kāle tu tvaramāṇā mahārathāḥvivyadhuḥ sāyakairgāḍhaṃ kṛtavarmāṇamāhave

अथान्यद्धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद्धनुःविशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा

athānyaddhanurādāya tyaktvā tacca mahaddhanuḥviśīrṇaṃ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā

विव्याध पाण्डवान्युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैःशिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिरेव च

vivyādha pāṇḍavānyuddhe tribhistribhirajihmagaiḥśikhaṇḍinaṃ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhireva ca

धनुरन्यत्समादाय शिखण्डी तु महायशाःअवारयत्कूर्मनखैराशुगैर्हृदिकात्मजम्

dhanuranyatsamādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥavārayatkūrmanakhairāśugairhṛdikātmajam

ततः क्रुद्धो रणे राजन्हृदिकस्यात्मसंभवःअभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्

tataḥ kruddho raṇe rājanhṛdikasyātmasaṃbhavaḥabhidudrāva vegena yājñaseniṃ mahāratham

भीष्मस्य समरे राजन्मृत्योर्हेतुं महात्मनःविदर्शयन्बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम्

bhīṣmasya samare rājanmṛtyorhetuṃ mahātmanaḥvidarśayanbalaṃ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram

तौ दिशागजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौसमासेदतुरन्योन्यं शरसंघैररिंदमौ

tau diśāgajasaṃkāśau jvalitāviva pāvakausamāsedaturanyonyaṃ śarasaṃghairariṃdamau

विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदधानौ च सायकान्विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीनिव भास्करौ

vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe saṃdadhānau ca sāyakānvisṛjantau ca śataśo gabhastīniva bhāskarau

तापयन्तौ शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं तौ महारथौयुगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर्भास्कराविव

tāpayantau śaraistīkṣṇairanyonyaṃ tau mahārathauyugāntapratimau vīrau rejaturbhāskarāviva

कृतवर्मा तु रभसं याज्ञसेनिं महारथम्विद्ध्वेषूणां त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभिः

kṛtavarmā tu rabhasaṃ yājñaseniṃ mahārathamviddhveṣūṇāṃ trisaptatyā punarvivyādha saptabhiḥ

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्विसृजन्सशरं चापं मूर्छयाभिपरिप्लुतः

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśatvisṛjansaśaraṃ cāpaṃ mūrchayābhipariplutaḥ

तं विषण्णं रथे दृष्ट्वा तावका भरतर्षभहार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह

taṃ viṣaṇṇaṃ rathe dṛṣṭvā tāvakā bharatarṣabhahārdikyaṃ pūjayāmāsurvāsāṃsyādudhuvuśca ha

शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम्अपोवाह रणाद्यन्ता त्वरमाणो महारथम्

śikhaṇḍinaṃ tathā jñātvā hārdikyaśarapīḍitamapovāha raṇādyantā tvaramāṇo mahāratham

सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम्परिवव्रू रथैस्तूर्णं कृतवर्माणमाहवे

sāditaṃ tu rathopasthe dṛṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinamparivavrū rathaistūrṇaṃ kṛtavarmāṇamāhave

तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथःयदेकः समरे पार्थान्वारयामास सानुगान्

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kṛtavarmā mahārathaḥyadekaḥ samare pārthānvārayāmāsa sānugān

पार्थाञ्जित्वाजयच्चेदीन्पाञ्चालान्सृञ्जयानपिकेकयांश्च महावीर्यान्कृतवर्मा महारथः

pārthāñjitvājayaccedīnpāñcālānsṛñjayānapikekayāṃśca mahāvīryānkṛtavarmā mahārathaḥ

ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाःइतश्चेतश्च धावन्तो नैव चक्रुर्धृतिं रणे

te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥitaścetaśca dhāvanto naiva cakrurdhṛtiṃ raṇe

जित्वा पाण्डुसुतान्युद्धे भीमसेनपुरोगमान्हार्दिक्यः समरेऽतिष्ठद्विधूम इव पावकः

jitvā pāṇḍusutānyuddhe bhīmasenapurogamānhārdikyaḥ samare'tiṣṭhadvidhūma iva pāvakaḥ

ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाःविमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिरर्दिताः

te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥvimukhāḥ samapadyanta śaravṛṣṭibhirarditāḥ