Parva.Adhyaya 7.91

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

शृणुष्वैकमना राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसिद्राव्यमाणे बले तस्मिन्हार्दिक्येन महात्मना

śṛṇuṣvaikamanā rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasidrāvyamāṇe bale tasminhārdikyena mahātmanā

लज्जयावनते चापि प्रहृष्टैश्चैव तावकैःद्वीपो य आसीत्पाण्डूनामगाधे गाधमिच्छताम्

lajjayāvanate cāpi prahṛṣṭaiścaiva tāvakaiḥdvīpo ya āsītpāṇḍūnāmagādhe gādhamicchatām

श्रुत्वा तु निनदं भीमं तावकानां महाहवेशैनेयस्त्वरितो राजन्कृतवर्माणमभ्ययात्

śrutvā tu ninadaṃ bhīmaṃ tāvakānāṃ mahāhaveśaineyastvarito rājankṛtavarmāṇamabhyayāt

कृतवर्मा तु हार्दिक्यः शैनेयं निशितैः शरैःअवाकिरत्सुसंक्रुद्धस्ततोऽक्रुध्यत सात्यकिः

kṛtavarmā tu hārdikyaḥ śaineyaṃ niśitaiḥ śaraiḥavākiratsusaṃkruddhastato'krudhyata sātyakiḥ

ततः सुनिशितं भल्लं शैनेयः कृतवर्मणेप्रेषयामास समरे शरांश्च चतुरोऽपरान्

tataḥ suniśitaṃ bhallaṃ śaineyaḥ kṛtavarmaṇepreṣayāmāsa samare śarāṃśca caturo'parān

ते तस्य जघ्निरे वाहान्भल्लेनास्याच्छिनद्धनुःपृष्ठरक्षं तथा सूतमविध्यन्निशितैः शरैः

te tasya jaghnire vāhānbhallenāsyācchinaddhanuḥpṛṣṭharakṣaṃ tathā sūtamavidhyanniśitaiḥ śaraiḥ

ततस्तं विरथं कृत्वा सात्यकिः सत्यविक्रमःसेनामस्यार्दयामास शरैः संनतपर्वभिः

tatastaṃ virathaṃ kṛtvā sātyakiḥ satyavikramaḥsenāmasyārdayāmāsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

साभज्यताथ पृतना शैनेयशरपीडिताततः प्रायाद्वै त्वरितः सात्यकिः सत्यविक्रमः

sābhajyatātha pṛtanā śaineyaśarapīḍitātataḥ prāyādvai tvaritaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ

शृणु राजन्यदकरोत्तव सैन्येषु वीर्यवान्अतीत्य स महाराज द्रोणानीकमहार्णवम्

śṛṇu rājanyadakarottava sainyeṣu vīryavānatītya sa mahārāja droṇānīkamahārṇavam

पराजित्य च संहृष्टः कृतवर्माणमाहवेयन्तारमब्रवीच्छूरः शनैर्याहीत्यसंभ्रमम्

parājitya ca saṃhṛṣṭaḥ kṛtavarmāṇamāhaveyantāramabravīcchūraḥ śanairyāhītyasaṃbhramam

दृष्ट्वा तु तव तत्सैन्यं रथाश्वद्विपसंकुलम्पदातिजनसंपूर्णमब्रवीत्सारथिं पुनः

dṛṣṭvā tu tava tatsainyaṃ rathāśvadvipasaṃkulampadātijanasaṃpūrṇamabravītsārathiṃ punaḥ

यदेतन्मेघसंकाशं द्रोणानीकस्य सव्यतःसुमहत्कुञ्जरानीकं यस्य रुक्मरथो मुखम्

yadetanmeghasaṃkāśaṃ droṇānīkasya savyataḥsumahatkuñjarānīkaṃ yasya rukmaratho mukham

एते हि बहवः सूत दुर्निवार्याश्च संयुगेदुर्योधनसमादिष्टा मदर्थे त्यक्तजीविताःराजपुत्रा महेष्वासाः सर्वे विक्रान्तयोधिनः

ete hi bahavaḥ sūta durnivāryāśca saṃyugeduryodhanasamādiṣṭā madarthe tyaktajīvitāḥrājaputrā maheṣvāsāḥ sarve vikrāntayodhinaḥ

त्रिगर्तानां रथोदाराः सुवर्णविकृतध्वजाःमामेवाभिमुखा वीरा योत्स्यमाना व्यवस्थिताः

trigartānāṃ rathodārāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥmāmevābhimukhā vīrā yotsyamānā vyavasthitāḥ

अत्र मां प्रापय क्षिप्रमश्वांश्चोदय सारथेत्रिगर्तैः सह योत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यतः

atra māṃ prāpaya kṣipramaśvāṃścodaya sārathetrigartaiḥ saha yotsyāmi bhāradvājasya paśyataḥ

ततः प्रायाच्छनैः सूतः सात्वतस्य मते स्थितःरथेनादित्यवर्णेन भास्वरेण पताकिना

tataḥ prāyācchanaiḥ sūtaḥ sātvatasya mate sthitaḥrathenādityavarṇena bhāsvareṇa patākinā

तमूहुः सारथेर्वश्या वल्गमाना हयोत्तमाःवायुवेगसमाः संख्ये कुन्देन्दुरजतप्रभाः

tamūhuḥ sārathervaśyā valgamānā hayottamāḥvāyuvegasamāḥ saṃkhye kundendurajataprabhāḥ

आपतन्तं रथं तं तु शङ्खवर्णैर्हयोत्तमैःपरिवव्रुस्ततः शूरा गजानीकेन सर्वतःकिरन्तो विविधांस्तीक्ष्णान्सायकाँल्लघुवेधिनः

āpatantaṃ rathaṃ taṃ tu śaṅkhavarṇairhayottamaiḥparivavrustataḥ śūrā gajānīkena sarvataḥkiranto vividhāṃstīkṣṇānsāyakām̐llaghuvedhinaḥ

सात्वतोऽपि शितैर्बाणैर्गजानीकमयोधयत्पर्वतानिव वर्षेण तपान्ते जलदो महान्

sātvato'pi śitairbāṇairgajānīkamayodhayatparvatāniva varṣeṇa tapānte jalado mahān

वज्राशनिसमस्पर्शैर्वध्यमानाः शरैर्गजाःप्राद्रवन्रणमुत्सृज्य शिनिवीर्यसमीरितैः

vajrāśanisamasparśairvadhyamānāḥ śarairgajāḥprādravanraṇamutsṛjya śinivīryasamīritaiḥ

शीर्णदन्ता विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डकाःविशीर्णकर्णास्यकरा विनियन्तृपताकिनः

śīrṇadantā virudhirā bhinnamastakapiṇḍakāḥviśīrṇakarṇāsyakarā viniyantṛpatākinaḥ

संभिन्नवर्मघण्टाश्च संनिकृत्तमहाध्वजाःहतारोहा दिशो राजन्भेजिरे भ्रष्टकम्बलाः

saṃbhinnavarmaghaṇṭāśca saṃnikṛttamahādhvajāḥhatārohā diśo rājanbhejire bhraṣṭakambalāḥ

रुवन्तो विविधान्रावाञ्जलदोपमनिस्वनाःनाराचैर्वत्सदन्तैश्च सात्वतेन विदारिताः

ruvanto vividhānrāvāñjaladopamanisvanāḥnārācairvatsadantaiśca sātvatena vidāritāḥ

तस्मिन्द्रुते गजानीके जलसंधो महारथःयत्तः संप्रापयन्नागं रजताश्वरथं प्रति

tasmindrute gajānīke jalasaṃdho mahārathaḥyattaḥ saṃprāpayannāgaṃ rajatāśvarathaṃ prati

रुक्मवर्णकरः शूरस्तपनीयाङ्गदः शुचिःकुण्डली मुकुटी शङ्खी रक्तचन्दनरूषितः

rukmavarṇakaraḥ śūrastapanīyāṅgadaḥ śuciḥkuṇḍalī mukuṭī śaṅkhī raktacandanarūṣitaḥ

शिरसा धारयन्दीप्तां तपनीयमयीं स्रजम्उरसा धारयन्निष्कं कण्ठसूत्रं च भास्वरम्

śirasā dhārayandīptāṃ tapanīyamayīṃ srajamurasā dhārayanniṣkaṃ kaṇṭhasūtraṃ ca bhāsvaram

चापं च रुक्मविकृतं विधुन्वन्गजमूर्धनिअशोभत महाराज सविद्युदिव तोयदः

cāpaṃ ca rukmavikṛtaṃ vidhunvangajamūrdhaniaśobhata mahārāja savidyudiva toyadaḥ

तमापतन्तं सहसा मागधस्य गजोत्तमम्सात्यकिर्वारयामास वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्

tamāpatantaṃ sahasā māgadhasya gajottamamsātyakirvārayāmāsa velevodvṛttamarṇavam

नागं निवारितं दृष्ट्वा शैनेयस्य शरोत्तमैःअक्रुध्यत रणे राजञ्जलसंधो महाबलः

nāgaṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā śaineyasya śarottamaiḥakrudhyata raṇe rājañjalasaṃdho mahābalaḥ

ततः क्रुद्धो महेष्वासो मार्गणैर्भारसाधनैःअविध्यत शिनेः पौत्रं जलसंधो महोरसि

tataḥ kruddho maheṣvāso mārgaṇairbhārasādhanaiḥavidhyata śineḥ pautraṃ jalasaṃdho mahorasi

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन चअस्यतो वृष्णिवीरस्य निचकर्त शरासनम्

tato'pareṇa bhallena pītena niśitena caasyato vṛṣṇivīrasya nicakarta śarāsanam

सात्यकिं छिन्नधन्वानं प्रहसन्निव भारतअविध्यन्मागधो वीरः पञ्चभिर्निशितैः शरैः

sātyakiṃ chinnadhanvānaṃ prahasanniva bhārataavidhyanmāgadho vīraḥ pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्जलसंधेन वीर्यवान्नाकम्पत महाबाहुस्तदद्भुतमिवाभवत्

sa viddho bahubhirbāṇairjalasaṃdhena vīryavānnākampata mahābāhustadadbhutamivābhavat

अचिन्तयन्वै स शरान्नात्यर्थं संभ्रमाद्बलीधनुरन्यत्समादाय तिष्ठ तिष्ठेत्युवाच ह

acintayanvai sa śarānnātyarthaṃ saṃbhramādbalīdhanuranyatsamādāya tiṣṭha tiṣṭhetyuvāca ha

एतावदुक्त्वा शैनेयो जलसंधं महोरसिविव्याध षष्ट्या सुभृशं शराणां प्रहसन्निव

etāvaduktvā śaineyo jalasaṃdhaṃ mahorasivivyādha ṣaṣṭyā subhṛśaṃ śarāṇāṃ prahasanniva

क्षुरप्रेण च पीतेन मुष्टिदेशे महद्धनुःजलसंधस्य चिच्छेद विव्याध च त्रिभिः शरैः

kṣurapreṇa ca pītena muṣṭideśe mahaddhanuḥjalasaṃdhasya ciccheda vivyādha ca tribhiḥ śaraiḥ

जलसंधस्तु तत्त्यक्त्वा सशरं वै शरासनम्तोमरं व्यसृजत्तूर्णं सात्यकिं प्रति मारिष

jalasaṃdhastu tattyaktvā saśaraṃ vai śarāsanamtomaraṃ vyasṛjattūrṇaṃ sātyakiṃ prati māriṣa

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महारणेअभ्यगाद्धरणीं घोरः श्वसन्निव महोरगः

sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahāraṇeabhyagāddharaṇīṃ ghoraḥ śvasanniva mahoragaḥ

निर्भिन्ने तु भुजे सव्ये सात्यकिः सत्यविक्रमःत्रिंशद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्जलसंधमताडयत्

nirbhinne tu bhuje savye sātyakiḥ satyavikramaḥtriṃśadbhirviśikhaistīkṣṇairjalasaṃdhamatāḍayat

प्रगृह्य तु ततः खड्गं जलसंधो महाबलःआर्षभं चर्म च महच्छतचन्द्रमलंकृतम्तत आविध्य तं खड्गं सात्वतायोत्ससर्ज ह

pragṛhya tu tataḥ khaḍgaṃ jalasaṃdho mahābalaḥārṣabhaṃ carma ca mahacchatacandramalaṃkṛtamtata āvidhya taṃ khaḍgaṃ sātvatāyotsasarja ha

शैनेयस्य धनुश्छित्त्वा स खड्गो न्यपतन्महीम्अलातचक्रवच्चैव व्यरोचत महीं गतः

śaineyasya dhanuśchittvā sa khaḍgo nyapatanmahīmalātacakravaccaiva vyarocata mahīṃ gataḥ

अथान्यद्धनुरादाय सर्वकायावदारणम्शालस्कन्धप्रतीकाशमिन्द्राशनिसमस्वनम्विस्फार्य विव्यधे क्रुद्धो जलसंधं शरेण ह

athānyaddhanurādāya sarvakāyāvadāraṇamśālaskandhapratīkāśamindrāśanisamasvanamvisphārya vivyadhe kruddho jalasaṃdhaṃ śareṇa ha

ततः साभरणौ बाहू क्षुराभ्यां माधवोत्तमःसाङ्गदौ जलसंधस्य चिच्छेद प्रहसन्निव

tataḥ sābharaṇau bāhū kṣurābhyāṃ mādhavottamaḥsāṅgadau jalasaṃdhasya ciccheda prahasanniva

तौ बाहू परिघप्रख्यौ पेततुर्गजसत्तमात्वसुंधराधराद्भ्रष्टौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ

tau bāhū parighaprakhyau petaturgajasattamātvasuṃdharādharādbhraṣṭau pañcaśīrṣāvivoragau

ततः सुदंष्ट्रं सुहनु चारुकुण्डलमुन्नसम्क्षुरेणास्य तृतीयेन शिरश्चिच्छेद सात्यकिः

tataḥ sudaṃṣṭraṃ suhanu cārukuṇḍalamunnasamkṣureṇāsya tṛtīyena śiraściccheda sātyakiḥ

तत्पातितशिरोबाहुकबन्धं भीमदर्शनम्द्विरदं जलसंधस्य रुधिरेणाभ्यषिञ्चत

tatpātitaśirobāhukabandhaṃ bhīmadarśanamdviradaṃ jalasaṃdhasya rudhireṇābhyaṣiñcata

जलसंधं निहत्याजौ त्वरमाणस्तु सात्वतःनैषादिं पातयामास गजस्कन्धाद्विशां पते

jalasaṃdhaṃ nihatyājau tvaramāṇastu sātvataḥnaiṣādiṃ pātayāmāsa gajaskandhādviśāṃ pate

रुधिरेणावसिक्ताङ्गो जलसंधस्य कुञ्जरःविलम्बमानमवहत्संश्लिष्टं परमासनम्

rudhireṇāvasiktāṅgo jalasaṃdhasya kuñjaraḥvilambamānamavahatsaṃśliṣṭaṃ paramāsanam

शरार्दितः सात्वतेन मर्दमानः स्ववाहिनीम्घोरमार्तस्वरं कृत्वा विदुद्राव महागजः

śarārditaḥ sātvatena mardamānaḥ svavāhinīmghoramārtasvaraṃ kṛtvā vidudrāva mahāgajaḥ

हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिषजलसंधं हतं दृष्ट्वा वृष्णीनामृषभेण ह

hāhākāro mahānāsīttava sainyasya māriṣajalasaṃdhaṃ hataṃ dṛṣṭvā vṛṣṇīnāmṛṣabheṇa ha

विमुखाश्चाभ्यधावन्त तव योधाः समन्ततःपलायने कृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये

vimukhāścābhyadhāvanta tava yodhāḥ samantataḥpalāyane kṛtotsāhā nirutsāhā dviṣajjaye

एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रोणः शस्त्रभृतां वरःअभ्ययाज्जवनैरश्वैर्युयुधानं महारथम्

etasminnantare rājandroṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥabhyayājjavanairaśvairyuyudhānaṃ mahāratham

तमुदीर्णं तथा दृष्ट्वा शैनेयं कुरुपुंगवाःद्रोणेनैव सह क्रुद्धाः सात्यकिं पर्यवारयन्

tamudīrṇaṃ tathā dṛṣṭvā śaineyaṃ kurupuṃgavāḥdroṇenaiva saha kruddhāḥ sātyakiṃ paryavārayan

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां सात्वतस्य चद्रोणस्य च रणे राजन्घोरं देवासुरोपमम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ sātvatasya cadroṇasya ca raṇe rājanghoraṃ devāsuropamam