Parva.Adhyaya 7.92

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ते किरन्तः शरव्रातान्सर्वे यत्ताः प्रहारिणःत्वरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन्

te kirantaḥ śaravrātānsarve yattāḥ prahāriṇaḥtvaramāṇā mahārāja yuyudhānamayodhayan

तं द्रोणः सप्तसप्तत्या जघान निशितैः शरैःदुर्मर्षणो द्वादशभिर्दुःसहो दशभिः शरैः

taṃ droṇaḥ saptasaptatyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥdurmarṣaṇo dvādaśabhirduḥsaho daśabhiḥ śaraiḥ

विकर्णश्चापि निशितैस्त्रिंशद्भिः कङ्कपत्रिभिःविव्याध सव्ये पार्श्वे तु स्तनाभ्यामन्तरे तथा

vikarṇaścāpi niśitaistriṃśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥvivyādha savye pārśve tu stanābhyāmantare tathā

दुर्मुखो दशभिर्बाणैस्तथा दुःशासनोऽष्टभिःचित्रसेनश्च शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष

durmukho daśabhirbāṇaistathā duḥśāsano'ṣṭabhiḥcitrasenaśca śaineyaṃ dvābhyāṃ vivyādha māriṣa

दुर्योधनश्च महता शरवर्षेण माधवम्अपीडयद्रणे राजञ्शूराश्चान्ये महारथाः

duryodhanaśca mahatā śaravarṣeṇa mādhavamapīḍayadraṇe rājañśūrāścānye mahārathāḥ

सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथैःतान्प्रत्यविध्यच्छैनेयः पृथक्पृथगजिह्मगैः

sarvataḥ pratividdhastu tava putrairmahārathaiḥtānpratyavidhyacchaineyaḥ pṛthakpṛthagajihmagaiḥ

भारद्वाजं त्रिभिर्बाणैर्दुःसहं नवभिस्तथाविकर्णं पञ्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभिः

bhāradvājaṃ tribhirbāṇairduḥsahaṃ navabhistathāvikarṇaṃ pañcaviṃśatyā citrasenaṃ ca saptabhiḥ

दुर्मर्षणं द्वादशभिश्चतुर्भिश्च विविंशतिम्सत्यव्रतं च नवभिर्विजयं दशभिः शरैः

durmarṣaṇaṃ dvādaśabhiścaturbhiśca viviṃśatimsatyavrataṃ ca navabhirvijayaṃ daśabhiḥ śaraiḥ

ततो रुक्माङ्गदं चापं विधुन्वानो महारथःअभ्ययात्सात्यकिस्तूर्णं पुत्रं तव महारथम्

tato rukmāṅgadaṃ cāpaṃ vidhunvāno mahārathaḥabhyayātsātyakistūrṇaṃ putraṃ tava mahāratham

राजानं सर्वलोकस्य सर्वशस्त्रभृतां वरम्शरैरभ्याहनद्गाढं ततो युद्धमभूत्तयोः

rājānaṃ sarvalokasya sarvaśastrabhṛtāṃ varamśarairabhyāhanadgāḍhaṃ tato yuddhamabhūttayoḥ

विमुञ्चन्तौ शरांस्तीक्ष्णान्संदधानौ च सायकान्अदृश्यं समरेऽन्योन्यं चक्रतुस्तौ महारथौ

vimuñcantau śarāṃstīkṣṇānsaṃdadhānau ca sāyakānadṛśyaṃ samare'nyonyaṃ cakratustau mahārathau

सात्यकिः कुरुराजेन निर्विद्धो बह्वशोभतअस्रवद्रुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा

sātyakiḥ kururājena nirviddho bahvaśobhataasravadrudhiraṃ bhūri svarasaṃ candano yathā

सात्वतेन च बाणौघैर्निर्विद्धस्तनयस्तवशातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः

sātvatena ca bāṇaughairnirviddhastanayastavaśātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ

माधवस्तु रणे राजन्कुरुराजस्य धन्विनःधनुश्चिच्छेद सहसा क्षुरप्रेण हसन्निवअथैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिराचिनोत्

mādhavastu raṇe rājankururājasya dhanvinaḥdhanuściccheda sahasā kṣurapreṇa hasannivaathainaṃ chinnadhanvānaṃ śarairbahubhirācinot

निर्भिन्नश्च शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणानामृष्यत रणे राजा शत्रोर्विजयलक्षणम्

nirbhinnaśca śaraistena dviṣatā kṣiprakāriṇānāmṛṣyata raṇe rājā śatrorvijayalakṣaṇam

अथान्यद्धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम्विव्याध सात्यकिं तूर्णं सायकानां शतेन ह

athānyaddhanurādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadamvivyādha sātyakiṃ tūrṇaṃ sāyakānāṃ śatena ha

सोऽतिविद्धो बलवता पुत्रेण तव धन्विनाअमर्षवशमापन्नस्तव पुत्रमपीडयत्

so'tividdho balavatā putreṇa tava dhanvināamarṣavaśamāpannastava putramapīḍayat

पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रा महारथाःसात्वतं शरवर्षेण छादयामासुरञ्जसा

pīḍitaṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā tava putrā mahārathāḥsātvataṃ śaravarṣeṇa chādayāmāsurañjasā

स छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथैःएकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः

sa chādyamāno bahubhistava putrairmahārathaiḥekaikaṃ pañcabhirviddhvā punarvivyādha saptabhiḥ

दुर्योधनं च त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगैःप्रहसंश्चास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुभीषणम्

duryodhanaṃ ca tvarito vivyādhāṣṭabhirāśugaiḥprahasaṃścāsya ciccheda kārmukaṃ ripubhīṣaṇam

नागं मणिमयं चैव शरैर्ध्वजमपातयत्हत्वा तु चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैःसारथिं पातयामास क्षुरप्रेण महायशाः

nāgaṃ maṇimayaṃ caiva śarairdhvajamapātayathatvā tu caturo vāhāṃścaturbhirniśitaiḥ śaraiḥsārathiṃ pātayāmāsa kṣurapreṇa mahāyaśāḥ

एतस्मिन्नन्तरे चैव कुरुराजं महारथम्अवाकिरच्छरैर्हृष्टो बहुभिर्मर्मभेदिभिः

etasminnantare caiva kururājaṃ mahārathamavākiraccharairhṛṣṭo bahubhirmarmabhedibhiḥ

स वध्यमानः समरे शैनेयस्य शरोत्तमैःप्राद्रवत्सहसा राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तवआप्लुतश्च ततो यानं चित्रसेनस्य धन्विनः

sa vadhyamānaḥ samare śaineyasya śarottamaiḥprādravatsahasā rājanputro duryodhanastavaāplutaśca tato yānaṃ citrasenasya dhanvinaḥ

हाहाभूतं जगच्चासीद्दृष्ट्वा राजानमाहवेग्रस्यमानं सात्यकिना खे सोममिव राहुणा

hāhābhūtaṃ jagaccāsīddṛṣṭvā rājānamāhavegrasyamānaṃ sātyakinā khe somamiva rāhuṇā

तं तु शब्दं महच्छ्रुत्वा कृतवर्मा महारथःअभ्ययात्सहसा तत्र यत्रास्ते माधवः प्रभुः

taṃ tu śabdaṃ mahacchrutvā kṛtavarmā mahārathaḥabhyayātsahasā tatra yatrāste mādhavaḥ prabhuḥ

विधुन्वानो धनुःश्रेष्ठं चोदयंश्चैव वाजिनःभर्त्सयन्सारथिं चोग्रं याहि याहीति सत्वरः

vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ codayaṃścaiva vājinaḥbhartsayansārathiṃ cograṃ yāhi yāhīti satvaraḥ

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम्युयुधानो महाराज यन्तारमिदमब्रवीत्

tamāpatantaṃ saṃprekṣya vyāditāsyamivāntakamyuyudhāno mahārāja yantāramidamabravīt

कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरीप्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम्

kṛtavarmā rathenaiṣa drutamāpatate śarīpratyudyāhi rathenainaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām

ततः प्रजविताश्वेन विधिवत्कल्पितेन चआससाद रणे भोजं प्रतिमानं धनुष्मताम्

tataḥ prajavitāśvena vidhivatkalpitena caāsasāda raṇe bhojaṃ pratimānaṃ dhanuṣmatām

ततः परमसंक्रुद्धौ ज्वलन्ताविव पावकौसमेयातां नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ

tataḥ paramasaṃkruddhau jvalantāviva pāvakausameyātāṃ naravyāghrau vyāghrāviva tarasvinau

कृतवर्मा तु शैनेयं षड्विंशत्या समार्पयत्निशितैः सायकैस्तीक्ष्णैर्यन्तारं चास्य सप्तभिः

kṛtavarmā tu śaineyaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayatniśitaiḥ sāyakaistīkṣṇairyantāraṃ cāsya saptabhiḥ

चतुरश्च हयोदारांश्चतुर्भिः परमेषुभिःअविध्यत्साधुदान्तान्वै सैन्धवान्सात्वतस्य ह

caturaśca hayodārāṃścaturbhiḥ parameṣubhiḥavidhyatsādhudāntānvai saindhavānsātvatasya ha

रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद्विस्फार्य कार्मुकम्रुक्माङ्गदी रुक्मवर्मा रुक्मपुङ्खानवाकिरत्

rukmadhvajo rukmapṛṣṭhaṃ mahadvisphārya kārmukamrukmāṅgadī rukmavarmā rukmapuṅkhānavākirat

ततोऽशीतिं शिनेः पौत्रः सायकान्कृतवर्मणेप्राहिणोत्त्वरया युक्तो द्रष्टुकामो धनंजयम्

tato'śītiṃ śineḥ pautraḥ sāyakānkṛtavarmaṇeprāhiṇottvarayā yukto draṣṭukāmo dhanaṃjayam

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनःसमकम्पत दुर्धर्षः क्षितिकम्पे यथाचलः

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥsamakampata durdharṣaḥ kṣitikampe yathācalaḥ

त्रिषष्ट्या चतुरोऽस्याश्वान्सप्तभिः सारथिं शरैःविव्याध निशितैस्तूर्णं सात्यकिः कृतवर्मणः

triṣaṣṭyā caturo'syāśvānsaptabhiḥ sārathiṃ śaraiḥvivyādha niśitaistūrṇaṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ

सुवर्णपुङ्खं विशिखं समाधाय स सात्यकिःव्यसृजत्तं महाज्वालं संक्रुद्धमिव पन्नगम्

suvarṇapuṅkhaṃ viśikhaṃ samādhāya sa sātyakiḥvyasṛjattaṃ mahājvālaṃ saṃkruddhamiva pannagam

सोऽविशत्कृतवर्माणं यमदण्डोपमः शरःजाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत्अभ्यगाद्धरणीमुग्रो रुधिरेण समुक्षितः

so'viśatkṛtavarmāṇaṃ yamadaṇḍopamaḥ śaraḥjāmbūnadavicitraṃ ca varma nirbhidya bhānumatabhyagāddharaṇīmugro rudhireṇa samukṣitaḥ

संजातरुधिरश्चाजौ सात्वतेषुभिरर्दितःप्रचलन्धनुरुत्सृज्य न्यपतत्स्यन्दनोत्तमे

saṃjātarudhiraścājau sātvateṣubhirarditaḥpracalandhanurutsṛjya nyapatatsyandanottame

स सिंहदंष्ट्रो जानुभ्यामापन्नोऽमितविक्रमःशरार्दितः सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभः

sa siṃhadaṃṣṭro jānubhyāmāpanno'mitavikramaḥśarārditaḥ sātyakinā rathopasthe nararṣabhaḥ

सहस्रबाहोः सदृशमक्षोभ्यमिव सागरम्निवार्य कृतवर्माणं सात्यकिः प्रययौ ततः

sahasrabāhoḥ sadṛśamakṣobhyamiva sāgaramnivārya kṛtavarmāṇaṃ sātyakiḥ prayayau tataḥ

खड्गशक्तिधनुःकीर्णां गजाश्वरथसंकुलाम्प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतशः क्षत्रियर्षभैः

khaḍgaśaktidhanuḥkīrṇāṃ gajāśvarathasaṃkulāmpravartitograrudhirāṃ śataśaḥ kṣatriyarṣabhaiḥ

प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुंगवःअभ्यगाद्वाहिनीं भित्त्वा वृत्रहेवासुरीं चमूम्

prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena śinipuṃgavaḥabhyagādvāhinīṃ bhittvā vṛtrahevāsurīṃ camūm

समाश्वास्य च हार्दिक्यो गृह्य चान्यन्महद्धनुःतस्थौ तत्रैव बलवान्वारयन्युधि पाण्डवान्

samāśvāsya ca hārdikyo gṛhya cānyanmahaddhanuḥtasthau tatraiva balavānvārayanyudhi pāṇḍavān