Parva.Adhyaya 7.97

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

संप्रमृद्य महत्सैन्यं यान्तं शैनेयमर्जुनम्निर्ह्रीका मम ते पुत्राः किमकुर्वत संजय

saṃpramṛdya mahatsainyaṃ yāntaṃ śaineyamarjunamnirhrīkā mama te putrāḥ kimakurvata saṃjaya

कथं चैषां तथा युद्धे धृतिरासीन्मुमूर्षताम्शैनेयचरितं दृष्ट्वा सदृशं सव्यसाचिनः

kathaṃ caiṣāṃ tathā yuddhe dhṛtirāsīnmumūrṣatāmśaineyacaritaṃ dṛṣṭvā sadṛśaṃ savyasācinaḥ

किं नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्रं सैन्यमध्ये पराजिताःकथं च सात्यकिर्युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशाः

kiṃ nu vakṣyanti te kṣātraṃ sainyamadhye parājitāḥkathaṃ ca sātyakiryuddhe vyatikrānto mahāyaśāḥ

कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजयशैनेयोऽभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः

kathaṃ ca mama putrāṇāṃ jīvatāṃ tatra saṃjayaśaineyo'bhiyayau yuddhe tanmamācakṣva tattvataḥ

अत्यद्भुतमिदं तात त्वत्सकाशाच्छृणोम्यहम्एकस्य बहुभिर्युद्धं शत्रुभिर्वै महारथैः

atyadbhutamidaṃ tāta tvatsakāśācchṛṇomyahamekasya bahubhiryuddhaṃ śatrubhirvai mahārathaiḥ

विपरीतमहं मन्ये मन्दभाग्यान्सुतान्प्रतियत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महात्मना

viparītamahaṃ manye mandabhāgyānsutānpratiyatrāvadhyanta samare sātvatena mahātmanā

एकस्य हि न पर्याप्तं मत्सैन्यं तस्य संजयक्रुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवाः

ekasya hi na paryāptaṃ matsainyaṃ tasya saṃjayakruddhasya yuyudhānasya sarve tiṣṭhantu pāṇḍavāḥ

निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं युद्धदुर्मदम्यथा पशुगणान्सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतान्मम

nirjitya samare droṇaṃ kṛtinaṃ yuddhadurmadamyathā paśugaṇānsiṃhastadvaddhantā sutānmama

कृतवर्मादिभिः शूरैर्यत्तैर्बहुभिराहवेयुयुधानो न शकितो हन्तुं यः पुरुषर्षभः

kṛtavarmādibhiḥ śūrairyattairbahubhirāhaveyuyudhāno na śakito hantuṃ yaḥ puruṣarṣabhaḥ

नैतदीदृशकं युद्धं कृतवांस्तत्र फल्गुनःयादृशं कृतवान्युद्धं शिनेर्नप्ता महायशाः

naitadīdṛśakaṃ yuddhaṃ kṛtavāṃstatra phalgunaḥyādṛśaṃ kṛtavānyuddhaṃ śinernaptā mahāyaśāḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तव दुर्मन्त्रिते राजन्दुर्योधनकृतेन चशृणुष्वावहितो भूत्वा यत्ते वक्ष्यामि भारत

tava durmantrite rājanduryodhanakṛtena caśṛṇuṣvāvahito bhūtvā yatte vakṣyāmi bhārata

ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान्मिथःपरां युद्धे मतिं कृत्वा पुत्रस्य तव शासनात्

te punaḥ saṃnyavartanta kṛtvā saṃśaptakānmithaḥparāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā putrasya tava śāsanāt

त्रीणि सादिसहस्राणि दुर्योधनपुरोगमाःशकाः काम्बोजबाह्लीका यवनाः पारदास्तथा

trīṇi sādisahasrāṇi duryodhanapurogamāḥśakāḥ kāmbojabāhlīkā yavanāḥ pāradāstathā

कुणिन्दास्तङ्गणाम्बष्ठाः पैशाचाश्च समन्दराःअभ्यद्रवन्त शैनेयं शलभाः पावकं यथा

kuṇindāstaṅgaṇāmbaṣṭhāḥ paiśācāśca samandarāḥabhyadravanta śaineyaṃ śalabhāḥ pāvakaṃ yathā

युक्ताश्च पार्वतीयानां रथाः पाषाणयोधिनाम्शूराः पञ्चशता राजञ्शैनेयं समुपाद्रवन्

yuktāśca pārvatīyānāṃ rathāḥ pāṣāṇayodhināmśūrāḥ pañcaśatā rājañśaineyaṃ samupādravan

ततो रथसहस्रेण महारथशतेन चद्विरदानां सहस्रेण द्विसाहस्रैश्च वाजिभिः

tato rathasahasreṇa mahārathaśatena cadviradānāṃ sahasreṇa dvisāhasraiśca vājibhiḥ

शरवर्षाणि मुञ्चन्तो विविधानि महारथाःअभ्यद्रवन्त शैनेयमसंख्येयाश्च पत्तयः

śaravarṣāṇi muñcanto vividhāni mahārathāḥabhyadravanta śaineyamasaṃkhyeyāśca pattayaḥ

तांश्च संचोदयन्सर्वान्घ्नतैनमिति भारतदुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत्

tāṃśca saṃcodayansarvānghnatainamiti bhārataduḥśāsano mahārāja sātyakiṃ paryavārayat

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयचरितं महत्यदेको बहुभिः सार्धमसंभ्रान्तमयुध्यत

tatrādbhutamapaśyāma śaineyacaritaṃ mahatyadeko bahubhiḥ sārdhamasaṃbhrāntamayudhyata

अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद्बलम्सादिनश्चैव तान्सर्वान्दस्यूनपि च सर्वशः

avadhīcca rathānīkaṃ dviradānāṃ ca tadbalamsādinaścaiva tānsarvāndasyūnapi ca sarvaśaḥ

तत्र चक्रैर्विमथितैर्भग्नैश्च परमायुधैःअक्षैश्च बहुधा भग्नैरीषादण्डकबन्धुरैः

tatra cakrairvimathitairbhagnaiśca paramāyudhaiḥakṣaiśca bahudhā bhagnairīṣādaṇḍakabandhuraiḥ

कूबरैर्मथितैश्चापि ध्वजैश्चापि निपातितैःवर्मभिश्चामरैश्चैव व्यवकीर्णा वसुंधरा

kūbarairmathitaiścāpi dhvajaiścāpi nipātitaiḥvarmabhiścāmaraiścaiva vyavakīrṇā vasuṃdharā

स्रग्भिराभरणैर्वस्त्रैरनुकर्षैश्च मारिषसंछन्ना वसुधा तत्र द्यौर्ग्रहैरिव भारत

sragbhirābharaṇairvastrairanukarṣaiśca māriṣasaṃchannā vasudhā tatra dyaurgrahairiva bhārata

गिरिरूपधराश्चापि पतिताः कुञ्जरोत्तमाःअञ्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारतसुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा

girirūpadharāścāpi patitāḥ kuñjarottamāḥañjanasya kule jātā vāmanasya ca bhāratasupratīkakule jātā mahāpadmakule tathā

ऐरावणकुले चैव तथान्येषु कुलेषु चजाता दन्तिवरा राजञ्शेरते बहवो हताः

airāvaṇakule caiva tathānyeṣu kuleṣu cajātā dantivarā rājañśerate bahavo hatāḥ

वनायुजान्पार्वतीयान्काम्बोजारट्टबाह्लिकान्तथा हयवरान्राजन्निजघ्ने तत्र सात्यकिः

vanāyujānpārvatīyānkāmbojāraṭṭabāhlikāntathā hayavarānrājannijaghne tatra sātyakiḥ

नानादेशसमुत्थांश्च नानाजात्यांश्च पत्तिनःनिजघ्ने तत्र शैनेयः शतशोऽथ सहस्रशः

nānādeśasamutthāṃśca nānājātyāṃśca pattinaḥnijaghne tatra śaineyaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून्दुःशासनोऽब्रवीत्निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः

teṣu prakālyamāneṣu dasyūnduḥśāsano'bravītnivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ

तांश्चापि सर्वान्संप्रेक्ष्य पुत्रो दुःशासनस्तवपाषाणयोधिनः शूरान्पार्वतीयानचोदयत्

tāṃścāpi sarvānsaṃprekṣya putro duḥśāsanastavapāṣāṇayodhinaḥ śūrānpārvatīyānacodayat

अश्मयुद्धेषु कुशला नैतज्जानाति सात्यकिःअश्मयुद्धमजानन्तं घ्नतैनं युद्धकामुकम्

aśmayuddheṣu kuśalā naitajjānāti sātyakiḥaśmayuddhamajānantaṃ ghnatainaṃ yuddhakāmukam

तथैव कुरवः सर्वे नाश्मयुद्धविशारदाःअभिद्रवत मा भैष्ट न वः प्राप्स्यति सात्यकिः

tathaiva kuravaḥ sarve nāśmayuddhaviśāradāḥabhidravata mā bhaiṣṭa na vaḥ prāpsyati sātyakiḥ

ततो गजशिशुप्रख्यैरुपलैः शैलवासिनःउद्यतैर्युयुधानस्य स्थिता मरणकाङ्क्षिणः

tato gajaśiśuprakhyairupalaiḥ śailavāsinaḥudyatairyuyudhānasya sthitā maraṇakāṅkṣiṇaḥ

क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिणःचोदितास्तव पुत्रेण रुरुधुः सर्वतोदिशम्

kṣepaṇīyaistathāpyanye sātvatasya vadhaiṣiṇaḥcoditāstava putreṇa rurudhuḥ sarvatodiśam

तेषामापततामेव शिलायुद्धं चिकीर्षताम्सात्यकिः प्रतिसंधाय त्रिंशतं प्राहिणोच्छरान्

teṣāmāpatatāmeva śilāyuddhaṃ cikīrṣatāmsātyakiḥ pratisaṃdhāya triṃśataṃ prāhiṇoccharān

तामश्मवृष्टिं तुमुलां पार्वतीयैः समीरिताम्बिभेदोरगसंकाशैर्नाराचैः शिनिपुंगवः

tāmaśmavṛṣṭiṃ tumulāṃ pārvatīyaiḥ samīritāmbibhedoragasaṃkāśairnārācaiḥ śinipuṃgavaḥ

तैरश्मचूर्णैर्दीप्यद्भिः खद्योतानामिव व्रजैःप्रायः सैन्यान्यवध्यन्त हाहाभूतानि मारिष

tairaśmacūrṇairdīpyadbhiḥ khadyotānāmiva vrajaiḥprāyaḥ sainyānyavadhyanta hāhābhūtāni māriṣa

ततः पञ्चशताः शूराः समुद्यतमहाशिलाःनिकृत्तबाहवो राजन्निपेतुर्धरणीतले

tataḥ pañcaśatāḥ śūrāḥ samudyatamahāśilāḥnikṛttabāhavo rājannipeturdharaṇītale

पाषाणयोधिनः शूरान्यतमानानवस्थितान्अवधीद्बहुसाहस्रांस्तदद्भुतमिवाभवत्

pāṣāṇayodhinaḥ śūrānyatamānānavasthitānavadhīdbahusāhasrāṃstadadbhutamivābhavat

ततः पुनर्बस्तमुखैरश्मवृष्टिं समन्ततःअयोहस्तैः शूलहस्तैर्दरदैः खशतङ्गणैः

tataḥ punarbastamukhairaśmavṛṣṭiṃ samantataḥayohastaiḥ śūlahastairdaradaiḥ khaśataṅgaṇaiḥ

अम्बष्ठैश्च कुणिन्दैश्च क्षिप्तां क्षिप्तां स सात्यकिःनाराचैः प्रतिविव्याध प्रेक्षमाणो महाबलः

ambaṣṭhaiśca kuṇindaiśca kṣiptāṃ kṣiptāṃ sa sātyakiḥnārācaiḥ prativivyādha prekṣamāṇo mahābalaḥ

अद्रीणां भिद्यमानानामन्तरिक्षे शितैः शरैःशब्देन प्राद्रवन्राजन्गजाश्वरथपत्तयः

adrīṇāṃ bhidyamānānāmantarikṣe śitaiḥ śaraiḥśabdena prādravanrājangajāśvarathapattayaḥ

अश्मचूर्णैः समाकीर्णा मनुष्याश्च वयांसि चनाशक्नुवन्नवस्थातुं भ्रमरैरिव दंशिताः

aśmacūrṇaiḥ samākīrṇā manuṣyāśca vayāṃsi canāśaknuvannavasthātuṃ bhramarairiva daṃśitāḥ

हतशिष्टा विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिकाःकुञ्जराः संन्यवर्तन्त युयुधानरथं प्रथि

hataśiṣṭā virudhirā bhinnamastakapiṇḍikāḥkuñjarāḥ saṃnyavartanta yuyudhānarathaṃ prathi

ततः शब्दः समभवत्तव सैन्यस्य मारिषमाधवेनार्द्यमानस्य सागरस्येव दारुणः

tataḥ śabdaḥ samabhavattava sainyasya māriṣamādhavenārdyamānasya sāgarasyeva dāruṇaḥ

तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा द्रोणो यन्तारमब्रवीत्एष सूत रणे क्रुद्धः सात्वतानां महारथः

taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā droṇo yantāramabravīteṣa sūta raṇe kruddhaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ

दारयन्बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत्यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय

dārayanbahudhā sainyaṃ raṇe carati kālavatyatraiṣa śabdastumulastatra sūta rathaṃ naya

पाषाणयोधिभिर्नूनं युयुधानः समागतःतथा हि रथिनः सर्वे ह्रियन्ते विद्रुतैर्हयैः

pāṣāṇayodhibhirnūnaṃ yuyudhānaḥ samāgataḥtathā hi rathinaḥ sarve hriyante vidrutairhayaiḥ

विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति चन शक्नुवन्ति यन्तारः संयन्तुं तुमुले हयान्

viśastrakavacā rugṇāstatra tatra patanti cana śaknuvanti yantāraḥ saṃyantuṃ tumule hayān

इत्येवं ब्रुवतो राजन्भारद्वाजस्य धीमतःप्रत्युवाच ततो यन्ता द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्

ityevaṃ bruvato rājanbhāradvājasya dhīmataḥpratyuvāca tato yantā droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam

आयुष्मन्द्रवते सैन्यं कौरवेयं समन्ततःपश्य योधान्रणे भिन्नान्धावमानांस्ततस्ततः

āyuṣmandravate sainyaṃ kauraveyaṃ samantataḥpaśya yodhānraṇe bhinnāndhāvamānāṃstatastataḥ

एते च सहिताः शूराः पाञ्चालाः पाण्डवैः सहत्वामेव हि जिघांसन्तः प्राद्रवन्ति समन्ततः

ete ca sahitāḥ śūrāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sahatvāmeva hi jighāṃsantaḥ prādravanti samantataḥ

अत्र कार्यं समाधत्स्व प्राप्तकालमरिंदमस्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्च सात्यकिः

atra kāryaṃ samādhatsva prāptakālamariṃdamasthāne vā gamane vāpi dūraṃ yātaśca sātyakiḥ

तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य मारिषप्रत्यदृश्यत शैनेयो निघ्नन्बहुविधान्रथान्

tathaivaṃ vadatastasya bhāradvājasya māriṣapratyadṛśyata śaineyo nighnanbahuvidhānrathān

ते वध्यमानाः समरे युयुधानेन तावकाःयुयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्रुवुः

te vadhyamānāḥ samare yuyudhānena tāvakāḥyuyudhānarathaṃ tyaktvā droṇānīkāya dudruvuḥ

यैस्तु दुःशासनः सार्धं रथैः पूर्वं न्यवर्ततते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति

yaistu duḥśāsanaḥ sārdhaṃ rathaiḥ pūrvaṃ nyavartatate bhītāstvabhyadhāvanta sarve droṇarathaṃ prati