Parva.Adhyaya 7.98

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

दुःशासनरथं दृष्ट्वा समीपे पर्यवस्थितम्भारद्वाजस्ततो वाक्यं दुःशासनमथाब्रवीत्

duḥśāsanarathaṃ dṛṣṭvā samīpe paryavasthitambhāradvājastato vākyaṃ duḥśāsanamathābravīt

दुःशासन रथाः सर्वे कस्मादेते प्रविद्रुताःकच्चित्क्षेमं तु नृपतेः कच्चिज्जीवति सैन्धवः

duḥśāsana rathāḥ sarve kasmādete pravidrutāḥkaccitkṣemaṃ tu nṛpateḥ kaccijjīvati saindhavaḥ

राजपुत्रो भवानत्र राजभ्राता महारथःकिमर्थं द्रवसे युद्धे यौवराज्यमवाप्य हि

rājaputro bhavānatra rājabhrātā mahārathaḥkimarthaṃ dravase yuddhe yauvarājyamavāpya hi

स्वयं वैरं महत्कृत्वा पाञ्चालैः पाण्डवैः सहएकं सात्यकिमासाद्य कथं भीतोऽसि संयुगे

svayaṃ vairaṃ mahatkṛtvā pāñcālaiḥ pāṇḍavaiḥ sahaekaṃ sātyakimāsādya kathaṃ bhīto'si saṃyuge

न जानीषे पुरा त्वं तु गृह्णन्नक्षान्दुरोदरेशरा ह्येते भविष्यन्ति दारुणाशीविषोपमाः

na jānīṣe purā tvaṃ tu gṛhṇannakṣāndurodareśarā hyete bhaviṣyanti dāruṇāśīviṣopamāḥ

अप्रियाणां च वचनं पाण्डवेषु विशेषतःद्रौपद्याश्च परिक्लेशस्त्वन्मूलो ह्यभवत्पुरा

apriyāṇāṃ ca vacanaṃ pāṇḍaveṣu viśeṣataḥdraupadyāśca parikleśastvanmūlo hyabhavatpurā

क्व ते मानश्च दर्पश्च क्व च तद्वीर गर्जितम्आशीविषसमान्पार्थान्कोपयित्वा क्व यास्यसि

kva te mānaśca darpaśca kva ca tadvīra garjitamāśīviṣasamānpārthānkopayitvā kva yāsyasi

शोच्येयं भारती सेना राजा चैव सुयोधनःयस्य त्वं कर्कशो भ्राता पलायनपरायणः

śocyeyaṃ bhāratī senā rājā caiva suyodhanaḥyasya tvaṃ karkaśo bhrātā palāyanaparāyaṇaḥ

ननु नाम त्वया वीर दीर्यमाणा भयार्दितास्वबाहुबलमास्थाय रक्षितव्या ह्यनीकिनीस त्वमद्य रणं त्यक्त्वा भीतो हर्षयसे परान्

nanu nāma tvayā vīra dīryamāṇā bhayārditāsvabāhubalamāsthāya rakṣitavyā hyanīkinīsa tvamadya raṇaṃ tyaktvā bhīto harṣayase parān

विद्रुते त्वयि सैन्यस्य नायके शत्रुसूदनकोऽन्यः स्थास्यति संग्रामे भीतो भीते व्यपाश्रये

vidrute tvayi sainyasya nāyake śatrusūdanako'nyaḥ sthāsyati saṃgrāme bhīto bhīte vyapāśraye

एकेन सात्वतेनाद्य युध्यमानस्य चानघपलायने तव मतिः संग्रामाद्धि प्रवर्तते

ekena sātvatenādya yudhyamānasya cānaghapalāyane tava matiḥ saṃgrāmāddhi pravartate

यदा गाण्डीवधन्वानं भीमसेनं च कौरवयमौ च युधि द्रष्टासि तदा त्वं किं करिष्यसि

yadā gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmasenaṃ ca kauravayamau ca yudhi draṣṭāsi tadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi

युधि फल्गुनबाणानां सूर्याग्निसमतेजसाम्न तुल्याः सात्यकिशरा येषां भीतः पलायसे

yudhi phalgunabāṇānāṃ sūryāgnisamatejasāmna tulyāḥ sātyakiśarā yeṣāṃ bhītaḥ palāyase

यदि तावत्कृता बुद्धिः पलायनपरायणापृथिवी धर्मराजस्य शमेनैव प्रदीयताम्

yadi tāvatkṛtā buddhiḥ palāyanaparāyaṇāpṛthivī dharmarājasya śamenaiva pradīyatām

यावत्फल्गुननाराचा निर्मुक्तोरगसंनिभाःनाविशन्ति शरीरं ते तावत्संशाम्य पाण्डवैः

yāvatphalgunanārācā nirmuktoragasaṃnibhāḥnāviśanti śarīraṃ te tāvatsaṃśāmya pāṇḍavaiḥ

यावत्ते पृथिवीं पार्था हत्वा भ्रातृशतं रणेनाक्षिपन्ति महात्मानस्तावत्संशाम्य पाण्डवैः

yāvatte pṛthivīṃ pārthā hatvā bhrātṛśataṃ raṇenākṣipanti mahātmānastāvatsaṃśāmya pāṇḍavaiḥ

यावन्न क्रुध्यते राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःकृष्णश्च समरश्लाघी तावत्संशाम्य पाण्डवैः

yāvanna krudhyate rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥkṛṣṇaśca samaraślāghī tāvatsaṃśāmya pāṇḍavaiḥ

यावद्भीमो महाबाहुर्विगाह्य महतीं चमूम्सोदरांस्ते न मृद्नाति तावत्संशाम्य पाण्डवैः

yāvadbhīmo mahābāhurvigāhya mahatīṃ camūmsodarāṃste na mṛdnāti tāvatsaṃśāmya pāṇḍavaiḥ

पूर्वमुक्तश्च ते भ्राता भीष्मेण स सुयोधनःअजेयाः पाण्डवाः संख्ये सौम्य संशाम्य पाण्डवैःन च तत्कृतवान्मन्दस्तव भ्राता सुयोधनः

pūrvamuktaśca te bhrātā bhīṣmeṇa sa suyodhanaḥajeyāḥ pāṇḍavāḥ saṃkhye saumya saṃśāmya pāṇḍavaiḥna ca tatkṛtavānmandastava bhrātā suyodhanaḥ

स युद्धे धृतिमास्थाय यत्तो युध्यस्व पाण्डवैःगच्छ तूर्णं रथेनैव तत्र तिष्ठति सात्यकिः

sa yuddhe dhṛtimāsthāya yatto yudhyasva pāṇḍavaiḥgaccha tūrṇaṃ rathenaiva tatra tiṣṭhati sātyakiḥ

त्वया हीनं बलं ह्येतद्विद्रविष्यति भारतआत्मार्थं योधय रणे सात्यकिं सत्यविक्रमम्

tvayā hīnaṃ balaṃ hyetadvidraviṣyati bhārataātmārthaṃ yodhaya raṇe sātyakiṃ satyavikramam

एवमुक्तस्तव सुतो नाब्रवीत्किंचिदप्यसौश्रुतं चाश्रुतवत्कृत्वा प्रायाद्येन स सात्यकिः

evamuktastava suto nābravītkiṃcidapyasauśrutaṃ cāśrutavatkṛtvā prāyādyena sa sātyakiḥ

सैन्येन महता युक्तो म्लेच्छानामनिवर्तिनाम्आसाद्य च रणे यत्तो युयुधानमयोधयत्

sainyena mahatā yukto mlecchānāmanivartināmāsādya ca raṇe yatto yuyudhānamayodhayat

द्रोणोऽपि रथिनां श्रेष्ठः पाञ्चालान्पाण्डवांस्तथाअभ्यद्रवत संक्रुद्धो जवमास्थाय मध्यमम्

droṇo'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pāñcālānpāṇḍavāṃstathāabhyadravata saṃkruddho javamāsthāya madhyamam

प्रविश्य च रणे द्रोणः पाञ्चालानां वरूथिनीम्द्रावयामास योधान्वै शतशोऽथ सहस्रशः

praviśya ca raṇe droṇaḥ pāñcālānāṃ varūthinīmdrāvayāmāsa yodhānvai śataśo'tha sahasraśaḥ

ततो द्रोणो महाराज नाम विश्राव्य संयुगेपाण्डुपाञ्चालमत्स्यानां प्रचक्रे कदनं महत्

tato droṇo mahārāja nāma viśrāvya saṃyugepāṇḍupāñcālamatsyānāṃ pracakre kadanaṃ mahat

तं जयन्तमनीकानि भारद्वाजं ततस्ततःपाञ्चालपुत्रो द्युतिमान्वीरकेतुः समभ्ययात्

taṃ jayantamanīkāni bhāradvājaṃ tatastataḥpāñcālaputro dyutimānvīraketuḥ samabhyayāt

स द्रोणं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिःध्वजमेकेन विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः

sa droṇaṃ pañcabhirviddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥdhvajamekena vivyādha sārathiṃ cāsya saptabhiḥ

तत्राद्भुतं महाराज दृष्टवानस्मि संयुगेयद्द्रोणो रभसं युद्धे पाञ्चाल्यं नाभ्यवर्तत

tatrādbhutaṃ mahārāja dṛṣṭavānasmi saṃyugeyaddroṇo rabhasaṃ yuddhe pāñcālyaṃ nābhyavartata

संनिरुद्धं रणे द्रोणं पाञ्चाला वीक्ष्य मारिषआवव्रुः सर्वतो राजन्धर्मपुत्रजयैषिणः

saṃniruddhaṃ raṇe droṇaṃ pāñcālā vīkṣya māriṣaāvavruḥ sarvato rājandharmaputrajayaiṣiṇaḥ

ते शरैरग्निसंकाशैस्तोमरैश्च महाधनैःशस्त्रैश्च विविधै राजन्द्रोणमेकमवाकिरन्

te śarairagnisaṃkāśaistomaraiśca mahādhanaiḥśastraiśca vividhai rājandroṇamekamavākiran

निहत्य तान्बाणगणान्द्रोणो राजन्समन्ततःमहाजलधरान्व्योम्नि मातरिश्वा विवानिव

nihatya tānbāṇagaṇāndroṇo rājansamantataḥmahājaladharānvyomni mātariśvā vivāniva

ततः शरं महाघोरं सूर्यपावकसंनिभम्संदधे परवीरघ्नो वीरकेतुरथं प्रति

tataḥ śaraṃ mahāghoraṃ sūryapāvakasaṃnibhamsaṃdadhe paravīraghno vīraketurathaṃ prati

स भित्त्वा तु शरो राजन्पाञ्चाल्यं कुलनन्दनम्अभ्यगाद्धरणीं तूर्णं लोहितार्द्रो ज्वलन्निव

sa bhittvā tu śaro rājanpāñcālyaṃ kulanandanamabhyagāddharaṇīṃ tūrṇaṃ lohitārdro jvalanniva

ततोऽपतद्रथात्तूर्णं पाञ्चाल्यः कुलनन्दनःपर्वताग्रादिव महांश्चम्पको वायुपीडितः

tato'patadrathāttūrṇaṃ pāñcālyaḥ kulanandanaḥparvatāgrādiva mahāṃścampako vāyupīḍitaḥ

तस्मिन्हते महेष्वासे राजपुत्रे महाबलेपाञ्चालास्त्वरिता द्रोणं समन्तात्पर्यवारयन्

tasminhate maheṣvāse rājaputre mahābalepāñcālāstvaritā droṇaṃ samantātparyavārayan

चित्रकेतुः सुधन्वा च चित्रवर्मा च भारततथा चित्ररथश्चैव भ्रातृव्यसनकर्षिताः

citraketuḥ sudhanvā ca citravarmā ca bhāratatathā citrarathaścaiva bhrātṛvyasanakarṣitāḥ

अभ्यद्रवन्त सहिता भारद्वाजं युयुत्सवःमुञ्चन्तः शरवर्षाणि तपान्ते जलदा इव

abhyadravanta sahitā bhāradvājaṃ yuyutsavaḥmuñcantaḥ śaravarṣāṇi tapānte jaladā iva

स वध्यमानो बहुधा राजपुत्रैर्महारथैःव्यश्वसूतरथांश्चक्रे कुमारान्कुपितो रणे

sa vadhyamāno bahudhā rājaputrairmahārathaiḥvyaśvasūtarathāṃścakre kumārānkupito raṇe

तथापरैः सुनिशितैर्भल्लैस्तेषां महायशाःपुष्पाणीव विचिन्वन्हि सोत्तमाङ्गान्यपातयत्

tathāparaiḥ suniśitairbhallaisteṣāṃ mahāyaśāḥpuṣpāṇīva vicinvanhi sottamāṅgānyapātayat

ते रथेभ्यो हताः पेतुः क्षितौ राजन्सुवर्चसःदेवासुरे पुरा युद्धे यथा दैतेयदानवाः

te rathebhyo hatāḥ petuḥ kṣitau rājansuvarcasaḥdevāsure purā yuddhe yathā daiteyadānavāḥ

तान्निहत्य रणे राजन्भारद्वाजः प्रतापवान्कार्मुकं भ्रामयामास हेमपृष्ठं दुरासदम्

tānnihatya raṇe rājanbhāradvājaḥ pratāpavānkārmukaṃ bhrāmayāmāsa hemapṛṣṭhaṃ durāsadam

पाञ्चालान्निहतान्दृष्ट्वा देवकल्पान्महारथान्धृष्टद्युम्नो भृशं क्रुद्धो नेत्राभ्यां पातयञ्जलम्अभ्यवर्तत संग्रामे क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति

pāñcālānnihatāndṛṣṭvā devakalpānmahārathāndhṛṣṭadyumno bhṛśaṃ kruddho netrābhyāṃ pātayañjalamabhyavartata saṃgrāme kruddho droṇarathaṃ prati

ततो हा हेति सहसा नादः समभवन्नृपपाञ्चाल्येन रणे दृष्ट्वा द्रोणमावारितं शरैः

tato hā heti sahasā nādaḥ samabhavannṛpapāñcālyena raṇe dṛṣṭvā droṇamāvāritaṃ śaraiḥ

संछाद्यमानो बहुधा पार्षतेन महात्मनान विव्यथे ततो द्रोणः स्मयन्नेवान्वयुध्यत

saṃchādyamāno bahudhā pārṣatena mahātmanāna vivyathe tato droṇaḥ smayannevānvayudhyata

ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः क्रोधमूर्छितःआजघानोरसि क्रुद्धो नवत्या नतपर्वणाम्

tato droṇaṃ mahārāja pāñcālyaḥ krodhamūrchitaḥājaghānorasi kruddho navatyā nataparvaṇām

स गाढविद्धो बलिना भारद्वाजो महायशाःनिषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह

sa gāḍhaviddho balinā bhāradvājo mahāyaśāḥniṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha

तं वै तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः पराक्रमीसमुत्सृज्य धनुस्तूर्णमसिं जग्राह वीर्यवान्

taṃ vai tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ parākramīsamutsṛjya dhanustūrṇamasiṃ jagrāha vīryavān

अवप्लुत्य रथाच्चापि त्वरितः स महारथःआरुरोह रथं तूर्णं भारद्वाजस्य मारिषहर्तुमैच्छच्छिरः कायात्क्रोधसंरक्तलोचनः

avaplutya rathāccāpi tvaritaḥ sa mahārathaḥāruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāradvājasya māriṣahartumaicchacchiraḥ kāyātkrodhasaṃraktalocanaḥ

प्रत्याश्वस्तस्ततो द्रोणो धनुर्गृह्य महाबलःशरैर्वैतस्तिकै राजन्नित्यमासन्नयोधिभिःयोधयामास समरे धृष्टद्युम्नं महारथम्

pratyāśvastastato droṇo dhanurgṛhya mahābalaḥśarairvaitastikai rājannityamāsannayodhibhiḥyodhayāmāsa samare dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham

ते हि वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिनःद्रोणस्य विदिता राजन्धृष्टद्युम्नमवाक्षिपन्

te hi vaitastikā nāma śarā āsannayodhinaḥdroṇasya viditā rājandhṛṣṭadyumnamavākṣipan

स वध्यमानो बहुभिः सायकैस्तैर्महाबलःअवप्लुत्य रथात्तूर्णं भग्नवेगः पराक्रमी

sa vadhyamāno bahubhiḥ sāyakaistairmahābalaḥavaplutya rathāttūrṇaṃ bhagnavegaḥ parākramī

आरुह्य स्वरथं वीरः प्रगृह्य च महद्धनुःविव्याध समरे द्रोणं धृष्टद्युम्नो महारथः

āruhya svarathaṃ vīraḥ pragṛhya ca mahaddhanuḥvivyādha samare droṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ

तदद्भुतं तयोर्युद्धं भूतसंघा ह्यपूजयन्क्षत्रियाश्च महाराज ये चान्ये तत्र सैनिकाः

tadadbhutaṃ tayoryuddhaṃ bhūtasaṃghā hyapūjayankṣatriyāśca mahārāja ye cānye tatra sainikāḥ

अवश्यं समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नेन संगतःवशमेष्यति नो राज्ञः पाञ्चाला इति चुक्रुशुः

avaśyaṃ samare droṇo dhṛṣṭadyumnena saṃgataḥvaśameṣyati no rājñaḥ pāñcālā iti cukruśuḥ

द्रोणस्तु त्वरितो युद्धे धृष्टद्युम्नस्य सारथेःशिरः प्रच्यावयामास फलं पक्वं तरोरिवततस्ते प्रद्रुता वाहा राजंस्तस्य महात्मनः

droṇastu tvarito yuddhe dhṛṣṭadyumnasya sāratheḥśiraḥ pracyāvayāmāsa phalaṃ pakvaṃ tarorivatataste pradrutā vāhā rājaṃstasya mahātmanaḥ

तेषु प्रद्रवमाणेषु पाञ्चालान्सृञ्जयांस्तथाव्यद्रावयद्रणे द्रोणस्तत्र तत्र पराक्रमी

teṣu pradravamāṇeṣu pāñcālānsṛñjayāṃstathāvyadrāvayadraṇe droṇastatra tatra parākramī

विजित्य पाण्डुपाञ्चालान्भारद्वाजः प्रतापवान्स्वं व्यूहं पुनरास्थाय स्थिरोऽभवदरिंदमःन चैनं पाण्डवा युद्धे जेतुमुत्सहिरे प्रभो

vijitya pāṇḍupāñcālānbhāradvājaḥ pratāpavānsvaṃ vyūhaṃ punarāsthāya sthiro'bhavadariṃdamaḥna cainaṃ pāṇḍavā yuddhe jetumutsahire prabho