Parva.Adhyaya 8.11

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

भीमसेनं ततो द्रौणी राजन्विव्याध पत्रिणात्वरया परया युक्तो दर्शयन्नस्त्रलाघवम्

bhīmasenaṃ tato drauṇī rājanvivyādha patriṇātvarayā parayā yukto darśayannastralāghavam

अथैनं पुनराजघ्ने नवत्या निशितैः शरैःसर्वमर्माणि संप्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत्

athainaṃ punarājaghne navatyā niśitaiḥ śaraiḥsarvamarmāṇi saṃprekṣya marmajño laghuhastavat

भीमसेनः समाकीर्णो द्रौणिना निशितैः शरैःरराज समरे राजन्रश्मिवानिव भास्करः

bhīmasenaḥ samākīrṇo drauṇinā niśitaiḥ śaraiḥrarāja samare rājanraśmivāniva bhāskaraḥ

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवःद्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत

tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥdroṇaputramavacchādya siṃhanādamamuñcata

शरैः शरांस्ततो द्रौणिः संवार्य युधि पाण्डवम्ललाटेऽभ्यहनद्राजन्नाराचेन स्मयन्निव

śaraiḥ śarāṃstato drauṇiḥ saṃvārya yudhi pāṇḍavamlalāṭe'bhyahanadrājannārācena smayanniva

ललाटस्थं ततो बाणं धारयामास पाण्डवःयथा शृङ्गं वने दृप्तः खड्गो धारयते नृप

lalāṭasthaṃ tato bāṇaṃ dhārayāmāsa pāṇḍavaḥyathā śṛṅgaṃ vane dṛptaḥ khaḍgo dhārayate nṛpa

ततो द्रौणिं रणे भीमो यतमानं पराक्रमीत्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्निव

tato drauṇiṃ raṇe bhīmo yatamānaṃ parākramītribhirvivyādha nārācairlalāṭe vismayanniva

ललाटस्थैस्ततो बाणैर्ब्राह्मणः स व्यरोचतप्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः

lalāṭasthaistato bāṇairbrāhmaṇaḥ sa vyarocataprāvṛṣīva yathā siktastriśṛṅgaḥ parvatottamaḥ

ततः शरशतैर्द्रौणिमर्दयामास पाण्डवःन चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम्

tataḥ śaraśatairdrauṇimardayāmāsa pāṇḍavaḥna cainaṃ kampayāmāsa mātariśveva parvatam

तथैव पाण्डवं युद्धे द्रौणिः शरशतैः शितैःनाकम्पयत संहृष्टो वार्योघ इव पर्वतम्

tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe drauṇiḥ śaraśataiḥ śitaiḥnākampayata saṃhṛṣṭo vāryogha iva parvatam

तावन्योन्यं शरैर्घोरैश्छादयानौ महारथौरथचर्यागतौ शूरौ शुशुभाते रणोत्कटौ

tāvanyonyaṃ śarairghoraiśchādayānau mahārathaurathacaryāgatau śūrau śuśubhāte raṇotkaṭau

आदित्याविव संदीप्तौ लोकक्षयकरावुभौस्वरश्मिभिरिवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः

ādityāviva saṃdīptau lokakṣayakarāvubhausvaraśmibhirivānyonyaṃ tāpayantau śarottamaiḥ

कृतप्रतिकृते यत्नं कुर्वाणौ च महारणेकृतप्रतिकृते यत्नं चक्राते तावभीतवत्

kṛtapratikṛte yatnaṃ kurvāṇau ca mahāraṇekṛtapratikṛte yatnaṃ cakrāte tāvabhītavat

व्याघ्राविव च संग्रामे चेरतुस्तौ महारथौशरदंष्ट्रौ दुराधर्षौ चापव्यात्तौ भयानकौ

vyāghrāviva ca saṃgrāme ceratustau mahārathauśaradaṃṣṭrau durādharṣau cāpavyāttau bhayānakau

अभूतां तावदृश्यौ च शरजालैः समन्ततःमेघजालैरिव च्छन्नौ गगने चन्द्रभास्करौ

abhūtāṃ tāvadṛśyau ca śarajālaiḥ samantataḥmeghajālairiva cchannau gagane candrabhāskarau

प्रकाशौ च मुहूर्तेन तत्रैवास्तामरिंदमौविमुक्तौ मेघजालेन शशिसूर्यौ यथा दिवि

prakāśau ca muhūrtena tatraivāstāmariṃdamauvimuktau meghajālena śaśisūryau yathā divi

अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम्किरञ्शरशतैरुग्रैर्धाराभिरिव पर्वतम्

apasavyaṃ tataścakre drauṇistatra vṛkodaramkirañśaraśatairugrairdhārābhiriva parvatam

न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजयलक्षणम्प्रतिचक्रे च तं राजन्पाण्डवोऽप्यपसव्यतः

na tu tanmamṛṣe bhīmaḥ śatrorvijayalakṣaṇampraticakre ca taṃ rājanpāṇḍavo'pyapasavyataḥ

मण्डलानां विभागेषु गतप्रत्यागतेषु चबभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र महामृधे

maṇḍalānāṃ vibhāgeṣu gatapratyāgateṣu cababhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayostatra mahāmṛdhe

चरित्वा विविधान्मार्गान्मण्डलं स्थानमेव चशरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः

caritvā vividhānmārgānmaṇḍalaṃ sthānameva caśaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ

अन्योन्यस्य वधे यत्नं चक्रतुस्तौ महारथौईषतुर्विरथं चैव कर्तुमन्योन्यमाहवे

anyonyasya vadhe yatnaṃ cakratustau mahārathauīṣaturvirathaṃ caiva kartumanyonyamāhave

ततो द्रौणिर्महास्त्राणि प्रादुश्चक्रे महारथःतान्यस्त्रैरेव समरे प्रतिजघ्नेऽस्य पाण्डवः

tato drauṇirmahāstrāṇi prāduścakre mahārathaḥtānyastraireva samare pratijaghne'sya pāṇḍavaḥ

ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धमवर्ततग्रहयुद्धं यथा घोरं प्रजासंहरणे अभूत्

tato ghoraṃ mahārāja astrayuddhamavartatagrahayuddhaṃ yathā ghoraṃ prajāsaṃharaṇe abhūt

ते बाणाः समसज्जन्त क्षिप्तास्ताभ्यां तु भारतद्योतयन्तो दिशः सर्वास्तच्च सैन्यं समन्ततः

te bāṇāḥ samasajjanta kṣiptāstābhyāṃ tu bhāratadyotayanto diśaḥ sarvāstacca sainyaṃ samantataḥ

बाणसंघावृतं घोरमाकाशं समपद्यतउक्लापातकृतं यद्वत्प्रजानां संक्षये नृप

bāṇasaṃghāvṛtaṃ ghoramākāśaṃ samapadyatauklāpātakṛtaṃ yadvatprajānāṃ saṃkṣaye nṛpa

बाणाभिघातात्संजज्ञे तत्र भारत पावकःसविस्फुलिङ्गो दीप्तार्चिः सोऽदहद्वाहिनीद्वयम्

bāṇābhighātātsaṃjajñe tatra bhārata pāvakaḥsavisphuliṅgo dīptārciḥ so'dahadvāhinīdvayam

तत्र सिद्धा महाराज संपतन्तोऽब्रुवन्वचःअति युद्धानि सर्वाणि युद्धमेतत्ततोऽधिकम्

tatra siddhā mahārāja saṃpatanto'bruvanvacaḥati yuddhāni sarvāṇi yuddhametattato'dhikam

सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्नैतादृशं पुनर्युद्धं न भूतं न भविष्यति

sarvayuddhāni caitasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīmnaitādṛśaṃ punaryuddhaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati

अहो ज्ञानेन संयुक्तावुभौ चोग्रपराक्रमौअहो भीमे बलं भीममेतयोश्च कृतास्त्रता

aho jñānena saṃyuktāvubhau cograparākramauaho bhīme balaṃ bhīmametayośca kṛtāstratā

अहो वीर्यस्य सारत्वमहो सौष्ठवमेतयोःस्थितावेतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ

aho vīryasya sāratvamaho sauṣṭhavametayoḥsthitāvetau hi samare kālāntakayamopamau

रुद्रौ द्वाविव संभूतौ यथा द्वाविव भास्करौयमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घोररूपाविमौ रणे

rudrau dvāviva saṃbhūtau yathā dvāviva bhāskarauyamau vā puruṣavyāghrau ghorarūpāvimau raṇe

श्रूयन्ते स्म तदा वाचः सिद्धानां वै मुहुर्मुहुःसिंहनादश्च संजज्ञे समेतानां दिवौकसाम्अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयोर्मृधे

śrūyante sma tadā vācaḥ siddhānāṃ vai muhurmuhuḥsiṃhanādaśca saṃjajñe sametānāṃ divaukasāmadbhutaṃ cāpyacintyaṃ ca dṛṣṭvā karma tayormṛdhe

तौ शूरौ समरे राजन्परस्परकृतागसौपरस्परमुदैक्षेतां क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी

tau śūrau samare rājanparasparakṛtāgasauparasparamudaikṣetāṃ krodhādudvṛtya cakṣuṣī

क्रोधरक्तेक्षणौ तौ तु क्रोधात्प्रस्फुरिताधरौक्रोधात्संदष्टदशनौ संदष्टदशनच्छदौ

krodharaktekṣaṇau tau tu krodhātprasphuritādharaukrodhātsaṃdaṣṭadaśanau saṃdaṣṭadaśanacchadau

अन्योन्यं छादयन्तौ स्म शरवृष्ट्या महारथौशराम्बुधारौ समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनौ

anyonyaṃ chādayantau sma śaravṛṣṭyā mahārathauśarāmbudhārau samare śastravidyutprakāśinau

तावन्योन्यं ध्वजौ विद्ध्वा सारथी च महारथौअन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा बिभिदाते परस्परम्

tāvanyonyaṃ dhvajau viddhvā sārathī ca mahārathauanyonyasya hayānviddhvā bibhidāte parasparam

ततः क्रुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवेउभौ चिक्षिपतुस्तूर्णमन्योन्यस्य वधैषिणौ

tataḥ kruddhau mahārāja bāṇau gṛhya mahāhaveubhau cikṣipatustūrṇamanyonyasya vadhaiṣiṇau

तौ सायकौ महाराज द्योतमानौ चमूमुखेआजघ्नाते समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ

tau sāyakau mahārāja dyotamānau camūmukheājaghnāte samāsādya vajravegau durāsadau

तौ परस्परवेगाच्च शराभ्यां च भृशाहतौनिपेततुर्महावीरौ स्वरथोपस्थयोस्तदा

tau parasparavegācca śarābhyāṃ ca bhṛśāhataunipetaturmahāvīrau svarathopasthayostadā

ततस्तु सारथिर्ज्ञात्वा द्रोणपुत्रमचेतनम्अपोवाह रणाद्राजन्सर्वक्षत्रस्य पश्यतः

tatastu sārathirjñātvā droṇaputramacetanamapovāha raṇādrājansarvakṣatrasya paśyataḥ

तथैव पाण्डवं राजन्विह्वलन्तं मुहुर्मुहुःअपोवाह रथेनाजौ सारथिः शत्रुतापनम्

tathaiva pāṇḍavaṃ rājanvihvalantaṃ muhurmuhuḥapovāha rathenājau sārathiḥ śatrutāpanam