Parva.Adhyaya 8.14

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

प्रत्यागत्य पुनर्जिष्णुरहन्संशप्तकान्बहून्वक्रानुवक्रगमनादङ्गारक इव ग्रहः

pratyāgatya punarjiṣṇurahansaṃśaptakānbahūnvakrānuvakragamanādaṅgāraka iva grahaḥ

पार्थबाणहता राजन्नराश्वरथकुञ्जराःविचेलुर्बभ्रमुर्नेदुः पेतुर्मम्लुश्च मारिष

pārthabāṇahatā rājannarāśvarathakuñjarāḥvicelurbabhramurneduḥ peturmamluśca māriṣa

धुर्यं धुर्यतरान्सूतान्रथांश्च परिसंक्षिपन्पाणीन्पाणिगतं शस्त्रं बाहूनपि शिरांसि च

dhuryaṃ dhuryatarānsūtānrathāṃśca parisaṃkṣipanpāṇīnpāṇigataṃ śastraṃ bāhūnapi śirāṃsi ca

भल्लैः क्षुरैरर्धचन्द्रैर्वत्सदन्तैश्च पाण्डवःचिच्छेदामित्रवीराणां समरे प्रतियुध्यताम्

bhallaiḥ kṣurairardhacandrairvatsadantaiśca pāṇḍavaḥcicchedāmitravīrāṇāṃ samare pratiyudhyatām

वाशितार्थे युयुत्सन्तो वृषभा वृषभं यथाआपतन्त्यर्जुनं शूराः शतशोऽथ सहस्रशः

vāśitārthe yuyutsanto vṛṣabhā vṛṣabhaṃ yathāāpatantyarjunaṃ śūrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

तेषां तस्य च तद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम्त्रैलोक्यविजये यादृग्दैत्यानां सह वज्रिणा

teṣāṃ tasya ca tadyuddhamabhavallomaharṣaṇamtrailokyavijaye yādṛgdaityānāṃ saha vajriṇā

तमविध्यत्त्रिभिर्बाणैर्दन्दशूकैरिवाहिभिःउग्रायुधस्ततस्तस्य शिरः कायादपाहरत्

tamavidhyattribhirbāṇairdandaśūkairivāhibhiḥugrāyudhastatastasya śiraḥ kāyādapāharat

तेऽर्जुनं सर्वतः क्रुद्धा नानाशस्त्रैरवीवृषन्मरुद्भिः प्रेषिता मेघा हिमवन्तमिवोष्णगे

te'rjunaṃ sarvataḥ kruddhā nānāśastrairavīvṛṣanmarudbhiḥ preṣitā meghā himavantamivoṣṇage

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोऽर्जुनःसम्यगस्तैः शरैः सर्वान्सहितानहनद्बहून्

astrairastrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato'rjunaḥsamyagastaiḥ śaraiḥ sarvānsahitānahanadbahūn

छिन्नत्रिवेणुजङ्घेषान्निहतपार्ष्णिसारथीन्संछिन्नरश्मियोक्त्राक्षान्व्यनुकर्षयुगान्रथान्विध्वस्तसर्वसंनाहान्बाणैश्चक्रेऽर्जुनस्त्वरन्

chinnatriveṇujaṅgheṣānnihatapārṣṇisārathīnsaṃchinnaraśmiyoktrākṣānvyanukarṣayugānrathānvidhvastasarvasaṃnāhānbāṇaiścakre'rjunastvaran

ते रथास्तत्र विध्वस्ताः परार्ध्या भान्त्यनेकशःधनिनामिव वेश्मानि हतान्यग्न्यनिलाम्बुभिः

te rathāstatra vidhvastāḥ parārdhyā bhāntyanekaśaḥdhanināmiva veśmāni hatānyagnyanilāmbubhiḥ

द्विपाः संभिन्नमर्माणो वज्राशनिसमैः शरैःपेतुर्गिर्यग्रवेश्मानि वज्रवाताग्निभिर्यथा

dvipāḥ saṃbhinnamarmāṇo vajrāśanisamaiḥ śaraiḥpeturgiryagraveśmāni vajravātāgnibhiryathā

सारोहास्तुरगाः पेतुर्बहवोऽर्जुनताडिताःनिर्जिह्वान्त्राः क्षितौ क्षीणा रुधिरार्द्राः सुदुर्दृशः

sārohāsturagāḥ peturbahavo'rjunatāḍitāḥnirjihvāntrāḥ kṣitau kṣīṇā rudhirārdrāḥ sudurdṛśaḥ

नराश्वनागा नाराचैः संस्यूताः सव्यसाचिनाबभ्रमुश्चस्खलुः पेतुर्नेदुर्मम्लुश्च मारिष

narāśvanāgā nārācaiḥ saṃsyūtāḥ savyasācinābabhramuścaskhaluḥ peturnedurmamluśca māriṣa

अणकैश्च शिलाधौतैर्वज्राशनिविषोपमैःशरैर्निजघ्निवान्पार्थो महेन्द्र इव दानवान्

aṇakaiśca śilādhautairvajrāśaniviṣopamaiḥśarairnijaghnivānpārtho mahendra iva dānavān

महार्हवर्माभरणा नानारूपाम्बरायुधाःसरथाः सध्वजा वीरा हताः पार्थेन शेरते

mahārhavarmābharaṇā nānārūpāmbarāyudhāḥsarathāḥ sadhvajā vīrā hatāḥ pārthena śerate

विजिताः पुण्यकर्माणो विशिष्टाभिजनश्रुताःगताः शरीरैर्वसुधामूर्जितैः कर्मभिर्दिवम्

vijitāḥ puṇyakarmāṇo viśiṣṭābhijanaśrutāḥgatāḥ śarīrairvasudhāmūrjitaiḥ karmabhirdivam

अथार्जुनरथं वीरास्त्वदीयाः समुपाद्रवन्नानाजनपदाध्यक्षाः सगणा जातमन्यवः

athārjunarathaṃ vīrāstvadīyāḥ samupādravannānājanapadādhyakṣāḥ sagaṇā jātamanyavaḥ

उह्यमाना रथाश्वैस्ते पत्तयश्च जिघांसवःसमभ्यधावन्नस्यन्तो विविधं क्षिप्रमायुधम्

uhyamānā rathāśvaiste pattayaśca jighāṃsavaḥsamabhyadhāvannasyanto vividhaṃ kṣipramāyudham

तदायुधमहावर्षं क्षिप्तं योधमहाम्बुदैःव्यधमन्निशितैर्बाणैः क्षिप्रमर्जुनमारुतः

tadāyudhamahāvarṣaṃ kṣiptaṃ yodhamahāmbudaiḥvyadhamanniśitairbāṇaiḥ kṣipramarjunamārutaḥ

साश्वपत्तिद्विपरथं महाशस्त्रौघमप्लवम्सहसा संतितीर्षन्तं पार्थं शस्त्रास्त्रसेतुना

sāśvapattidviparathaṃ mahāśastraughamaplavamsahasā saṃtitīrṣantaṃ pārthaṃ śastrāstrasetunā

अथाब्रवीद्वासुदेवः पार्थं किं क्रीडसेऽनघसंशप्तकान्प्रमथ्यैतांस्ततः कर्णवधे त्वर

athābravīdvāsudevaḥ pārthaṃ kiṃ krīḍase'naghasaṃśaptakānpramathyaitāṃstataḥ karṇavadhe tvara

तथेत्युक्त्वार्जुनः क्षिप्रं शिष्टान्संशप्तकांस्तदाआक्षिप्य शस्त्रेण बलाद्दैत्यानिन्द्र इवावधीत्

tathetyuktvārjunaḥ kṣipraṃ śiṣṭānsaṃśaptakāṃstadāākṣipya śastreṇa balāddaityānindra ivāvadhīt

आदधत्संदधन्नेषून्दृष्टः कैश्चिद्रणेऽर्जुनःविमुञ्चन्वा शराञ्शीघ्रं दृश्यते स्म हि कैरपि

ādadhatsaṃdadhanneṣūndṛṣṭaḥ kaiścidraṇe'rjunaḥvimuñcanvā śarāñśīghraṃ dṛśyate sma hi kairapi

आश्चर्यमिति गोविन्दो ब्रुवन्नश्वानचोदयत्हंसांसगौरास्ते सेनां हंसाः सर इवाविशन्

āścaryamiti govindo bruvannaśvānacodayathaṃsāṃsagaurāste senāṃ haṃsāḥ sara ivāviśan

ततः संग्रामभूमिं तां वर्तमाने जनक्षयेअवेक्षमाणो गोविन्दः सव्यसाचिनमब्रवीत्

tataḥ saṃgrāmabhūmiṃ tāṃ vartamāne janakṣayeavekṣamāṇo govindaḥ savyasācinamabravīt

एष पार्थ महारौद्रो वर्तते भरतक्षयःपृथिव्यां पार्थिवानां वै दुर्योधनकृते महान्

eṣa pārtha mahāraudro vartate bharatakṣayaḥpṛthivyāṃ pārthivānāṃ vai duryodhanakṛte mahān

पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम्महतामपविद्धानि कलापानिषुधीस्तथा

paśya bhārata cāpāni rukmapṛṣṭhāni dhanvināmmahatāmapaviddhāni kalāpāniṣudhīstathā

जातरूपमयैः पुङ्खैः शरांश्च नतपर्वणःतैलधौतांश्च नाराचान्निर्मुक्तानिव पन्नगान्

jātarūpamayaiḥ puṅkhaiḥ śarāṃśca nataparvaṇaḥtailadhautāṃśca nārācānnirmuktāniva pannagān

हस्तिदन्तत्सरून्खड्गाञ्जातरूपपरिष्कृतान्आकीर्णांस्तोमरांश्चापांश्चित्रान्हेमविभूषितान्

hastidantatsarūnkhaḍgāñjātarūpapariṣkṛtānākīrṇāṃstomarāṃścāpāṃścitrānhemavibhūṣitān

वर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि भारतसुवर्णविकृतान्प्रासाञ्शक्तीः कनकभूषिताः

varmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni bhāratasuvarṇavikṛtānprāsāñśaktīḥ kanakabhūṣitāḥ

जाम्बूनदमयैः पट्टैर्बद्धाश्च विपुला गदाःजातरूपमयीश्चर्ष्टीः पट्टिशान्हेमभूषितान्

jāmbūnadamayaiḥ paṭṭairbaddhāśca vipulā gadāḥjātarūpamayīścarṣṭīḥ paṭṭiśānhemabhūṣitān

दण्डैः कनकचित्रैश्च विप्रविद्धान्परश्वधान्अयस्कुशान्तान्पतितान्मुसलानि गुरूणि च

daṇḍaiḥ kanakacitraiśca vipraviddhānparaśvadhānayaskuśāntānpatitānmusalāni gurūṇi ca

शतघ्नीः पश्य चित्राश्च विपुलान्परिघांस्तथाचक्राणि चापविद्धानि मुद्गरांश्च बहून्रणे

śataghnīḥ paśya citrāśca vipulānparighāṃstathācakrāṇi cāpaviddhāni mudgarāṃśca bahūnraṇe

नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य जयगृद्धिनःजीवन्त इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वास्तरस्विनः

nānāvidhāni śastrāṇi pragṛhya jayagṛddhinaḥjīvanta iva lakṣyante gatasattvāstarasvinaḥ

गदाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकान्गजवाजिरथक्षुण्णान्पश्य योधान्सहस्रशः

gadāvimathitairgātrairmusalairbhinnamastakāngajavājirathakṣuṇṇānpaśya yodhānsahasraśaḥ

मनुष्यगजवाजीनां शरशक्त्यृष्टितोमरैःनिस्त्रिंशैः पट्टिशैः प्रासैर्नखरैर्लगुडैरपि

manuṣyagajavājīnāṃ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥnistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsairnakharairlaguḍairapi

शरीरैर्बहुधा भिन्नैः शोणितौघपरिप्लुतैःगतासुभिरमित्रघ्न संवृता रणभूमयः

śarīrairbahudhā bhinnaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥgatāsubhiramitraghna saṃvṛtā raṇabhūmayaḥ

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैः शुभभूषणैःसतलत्रैः सकेयूरैर्भाति भारत मेदिनी

bāhubhiścandanādigdhaiḥ sāṅgadaiḥ śubhabhūṣaṇaiḥsatalatraiḥ sakeyūrairbhāti bhārata medinī

साङ्गुलित्रैर्भुजाग्रैश्च विप्रविद्धैरलंकृतैःहस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम्

sāṅgulitrairbhujāgraiśca vipraviddhairalaṃkṛtaiḥhastihastopamaiśchinnairūrubhiśca tarasvinām

बद्धचूडामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैःनिकृत्तैर्वृषभाक्षाणां विराजति वसुंधरा

baddhacūḍāmaṇivaraiḥ śirobhiśca sakuṇḍalaiḥnikṛttairvṛṣabhākṣāṇāṃ virājati vasuṃdharā

कबन्धैः शोणितादिग्धैश्छिन्नगात्रशिरोधरैःभूर्भाति भरतश्रेष्ठ शान्तार्चिर्भिरिवाग्निभिः

kabandhaiḥ śoṇitādigdhaiśchinnagātraśirodharaiḥbhūrbhāti bharataśreṣṭha śāntārcirbhirivāgnibhiḥ

रथान्बहुविधान्भग्नान्हेमकिङ्किणिनः शुभान्अश्वांश्च बहुधा पश्य शोणितेन परिप्लुतान्

rathānbahuvidhānbhagnānhemakiṅkiṇinaḥ śubhānaśvāṃśca bahudhā paśya śoṇitena pariplutān

योधानां च महाशङ्खान्पाण्डुरांश्च प्रकीर्णकान्निरस्तजिह्वान्मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान्

yodhānāṃ ca mahāśaṅkhānpāṇḍurāṃśca prakīrṇakānnirastajihvānmātaṅgāñśayānānparvatopamān

वैजयन्तीविचित्रांश्च हतांश्च गजयोधिनःवारणानां परिस्तोमान्सुयुक्ताम्बरकम्बलान्

vaijayantīvicitrāṃśca hatāṃśca gajayodhinaḥvāraṇānāṃ paristomānsuyuktāmbarakambalān

विपाटिता विचित्राश्च रूपचित्राः कुथास्तथाभिन्नाश्च बहुधा घण्टाः पतद्भिश्चूर्णिता गजैः

vipāṭitā vicitrāśca rūpacitrāḥ kuthāstathābhinnāśca bahudhā ghaṇṭāḥ patadbhiścūrṇitā gajaiḥ

वैडूर्यमणिदण्डांश्च पतितानङ्कुशान्भुविबद्धाः सादिध्वजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कशाः

vaiḍūryamaṇidaṇḍāṃśca patitānaṅkuśānbhuvibaddhāḥ sādidhvajāgreṣu suvarṇavikṛtāḥ kaśāḥ

विचित्रान्मणिचित्रांश्च जातरूपपरिष्कृतान्अश्वास्तरपरिस्तोमान्राङ्कवान्पतितान्भुवि

vicitrānmaṇicitrāṃśca jātarūpapariṣkṛtānaśvāstaraparistomānrāṅkavānpatitānbhuvi

चूडामणीन्नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्रजःछत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च

cūḍāmaṇīnnarendrāṇāṃ vicitrāḥ kāñcanasrajaḥchatrāṇi cāpaviddhāni cāmaravyajanāni ca

चन्द्रनक्षत्रभासैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैःकॢप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलंकृतैःवदनैः पश्य संछन्नां महीं शोणितकर्दमाम्

candranakṣatrabhāsaiśca vadanaiścārukuṇḍalaiḥkḷptaśmaśrubhiratyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥvadanaiḥ paśya saṃchannāṃ mahīṃ śoṇitakardamām

सजीवांश्च नरान्पश्य कूजमानान्समन्ततःउपास्यमानान्बहुभिर्न्यस्तशस्त्रैर्विशां पते

sajīvāṃśca narānpaśya kūjamānānsamantataḥupāsyamānānbahubhirnyastaśastrairviśāṃ pate

ज्ञातिभिः सहितैस्तत्र रोदमानैर्मुहुर्मुहुःव्युत्क्रान्तानपरान्योधांश्छादयित्वा तरस्विनःपुनर्युद्धाय गच्छन्ति जयगृद्धाः प्रमन्यवः

jñātibhiḥ sahitaistatra rodamānairmuhurmuhuḥvyutkrāntānaparānyodhāṃśchādayitvā tarasvinaḥpunaryuddhāya gacchanti jayagṛddhāḥ pramanyavaḥ

अपरे तत्र तत्रैव परिधावन्ति मानिनःज्ञातिभिः पतितैः शूरैर्याच्यमानास्तथोदकम्

apare tatra tatraiva paridhāvanti māninaḥjñātibhiḥ patitaiḥ śūrairyācyamānāstathodakam

जलार्थं च गताः केचिन्निष्प्राणा बहवोऽर्जुनसंनिवृत्ताश्च ते शूरास्तान्दृष्ट्वैव विचेतसः

jalārthaṃ ca gatāḥ kecinniṣprāṇā bahavo'rjunasaṃnivṛttāśca te śūrāstāndṛṣṭvaiva vicetasaḥ

जलं दृष्ट्वा प्रधावन्ति क्रोशमानाः परस्परम्जलं पीत्वा मृतान्पश्य पिबतोऽन्यांश्च भारत

jalaṃ dṛṣṭvā pradhāvanti krośamānāḥ parasparamjalaṃ pītvā mṛtānpaśya pibato'nyāṃśca bhārata

परित्यज्य प्रियानन्ये बान्धवान्बान्धवप्रियव्युत्क्रान्ताः समदृश्यन्त तत्र तत्र महारणे

parityajya priyānanye bāndhavānbāndhavapriyavyutkrāntāḥ samadṛśyanta tatra tatra mahāraṇe

पश्यापरान्नरश्रेष्ठ संदष्टौष्ठपुटान्पुनःभ्रुकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षमाणान्समन्ततः

paśyāparānnaraśreṣṭha saṃdaṣṭauṣṭhapuṭānpunaḥbhrukuṭīkuṭilairvaktraiḥ prekṣamāṇānsamantataḥ

एतत्तवैवानुरूपं कर्मार्जुन महाहवेदिवि वा देवराजस्य त्वया यत्कृतमाहवे

etattavaivānurūpaṃ karmārjuna mahāhavedivi vā devarājasya tvayā yatkṛtamāhave

एवं तां दर्शयन्कृष्णो युद्धभूमिं किरीटिनेगच्छन्नेवाशृणोच्छब्दं दुर्योधनबले महत्

evaṃ tāṃ darśayankṛṣṇo yuddhabhūmiṃ kirīṭinegacchannevāśṛṇocchabdaṃ duryodhanabale mahat

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषान्भेरीपणवमिश्रितान्रथाश्वगजनादांश्च शस्त्रशब्दांश्च दारुणान्

śaṅkhadundubhinirghoṣānbherīpaṇavamiśritānrathāśvagajanādāṃśca śastraśabdāṃśca dāruṇān

प्रविश्य तद्बलं कृष्णस्तुरगैर्वातवेगिभिःपाण्ड्येनाभ्यर्दितां सेनां त्वदीयां वीक्ष्य धिष्ठितः

praviśya tadbalaṃ kṛṣṇasturagairvātavegibhiḥpāṇḍyenābhyarditāṃ senāṃ tvadīyāṃ vīkṣya dhiṣṭhitaḥ

स हि नानाविधैर्बाणैरिष्वासप्रवरो युधिन्यहनद्द्विषतां व्रातान्गतासूनन्तको यथा

sa hi nānāvidhairbāṇairiṣvāsapravaro yudhinyahanaddviṣatāṃ vrātāngatāsūnantako yathā

गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि शितैः शरैःभित्त्वा प्रहरतां श्रेष्ठो विदेहासूंश्चकार सः

gajavājimanuṣyāṇāṃ śarīrāṇi śitaiḥ śaraiḥbhittvā praharatāṃ śreṣṭho videhāsūṃścakāra saḥ

शत्रुप्रवीरैरस्तानि नानाशस्त्राणि सायकैःभित्त्वा तानहनत्पाण्ड्यः शत्रूञ्शक्र इवासुरान्

śatrupravīrairastāni nānāśastrāṇi sāyakaiḥbhittvā tānahanatpāṇḍyaḥ śatrūñśakra ivāsurān