Parva.Adhyaya 8.15

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

प्रोक्तस्त्वया पूर्वमेव प्रवीरो लोकविश्रुतःन त्वस्य कर्म संग्रामे त्वया संजय कीर्तितम्

proktastvayā pūrvameva pravīro lokaviśrutaḥna tvasya karma saṃgrāme tvayā saṃjaya kīrtitam

तस्य विस्तरतो ब्रूहि प्रवीरस्याद्य विक्रमम्शिक्षां प्रभावं वीर्यं च प्रमाणं दर्पमेव च

tasya vistarato brūhi pravīrasyādya vikramamśikṣāṃ prabhāvaṃ vīryaṃ ca pramāṇaṃ darpameva ca

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

द्रोणभीष्मकृपद्रौणिकर्णार्जुनजनार्दनान्समाप्तविद्यान्धनुषि श्रेष्ठान्यान्मन्यसे युधि

droṇabhīṣmakṛpadrauṇikarṇārjunajanārdanānsamāptavidyāndhanuṣi śreṣṭhānyānmanyase yudhi

तुल्यता कर्णभीष्माभ्यामात्मनो येन दृश्यतेवासुदेवार्जुनाभ्यां च न्यूनतां नात्मनीच्छति

tulyatā karṇabhīṣmābhyāmātmano yena dṛśyatevāsudevārjunābhyāṃ ca nyūnatāṃ nātmanīcchati

स पाण्ड्यो नृपतिश्रेष्ठः सर्वशस्त्रभृतां वरःकर्णस्यानीकमवधीत्परिभूत इवान्तकः

sa pāṇḍyo nṛpatiśreṣṭhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥkarṇasyānīkamavadhītparibhūta ivāntakaḥ

तदुदीर्णरथाश्वं च पत्तिप्रवरकुञ्जरम्कुलालचक्रवद्भ्रान्तं पाण्ड्येनाधिष्ठितं बलम्

tadudīrṇarathāśvaṃ ca pattipravarakuñjaramkulālacakravadbhrāntaṃ pāṇḍyenādhiṣṭhitaṃ balam

व्यश्वसूतध्वजरथान्विप्रविद्धायुधान्रिपून्सम्यगस्तैः शरैः पाण्ड्यो वायुर्मेघानिवाक्षिपत्

vyaśvasūtadhvajarathānvipraviddhāyudhānripūnsamyagastaiḥ śaraiḥ pāṇḍyo vāyurmeghānivākṣipat

द्विरदान्प्रहतप्रोथान्विपताकध्वजायुधान्सपादरक्षानवधीद्वज्रेणारीनिवारिहा

dviradānprahataprothānvipatākadhvajāyudhānsapādarakṣānavadhīdvajreṇārīnivārihā

सशक्तिप्रासतूणीरानश्वारोहान्हयानपिपुलिन्दखशबाह्लीकान्निषादान्ध्रकतङ्गणान्

saśaktiprāsatūṇīrānaśvārohānhayānapipulindakhaśabāhlīkānniṣādāndhrakataṅgaṇān

दाक्षिणात्यांश्च भोजांश्च क्रूरान्संग्रामकर्कशान्विशस्त्रकवचान्बाणैः कृत्वा पाण्ड्योऽकरोद्व्यसून्

dākṣiṇātyāṃśca bhojāṃśca krūrānsaṃgrāmakarkaśānviśastrakavacānbāṇaiḥ kṛtvā pāṇḍyo'karodvyasūn

चतुरङ्गं बलं बाणैर्निघ्नन्तं पाण्ड्यमाहवेदृष्ट्वा द्रौणिरसंभ्रान्तमसंभ्रान्ततरोऽभ्ययात्

caturaṅgaṃ balaṃ bāṇairnighnantaṃ pāṇḍyamāhavedṛṣṭvā drauṇirasaṃbhrāntamasaṃbhrāntataro'bhyayāt

आभाष्य चैनं मधुरमभि नृत्यन्नभीतवत्प्राह प्रहरतां श्रेष्ठः स्मितपूर्वं समाह्वयन्

ābhāṣya cainaṃ madhuramabhi nṛtyannabhītavatprāha praharatāṃ śreṣṭhaḥ smitapūrvaṃ samāhvayan

राजन्कमलपत्राक्ष प्रधानायुधवाहनवज्रसंहननप्रख्य प्रधानबलपौरुष

rājankamalapatrākṣa pradhānāyudhavāhanavajrasaṃhananaprakhya pradhānabalapauruṣa

मुष्टिश्लिष्टायुधाभ्यां च व्यायताभ्यां महद्धनुःदोर्भ्यां विस्फारयन्भासि महाजलदवद्भृशम्

muṣṭiśliṣṭāyudhābhyāṃ ca vyāyatābhyāṃ mahaddhanuḥdorbhyāṃ visphārayanbhāsi mahājaladavadbhṛśam

शरवर्षैर्महावेगैरमित्रानभिवर्षतःमदन्यं नानुपश्यामि प्रतिवीरं तवाहवे

śaravarṣairmahāvegairamitrānabhivarṣataḥmadanyaṃ nānupaśyāmi prativīraṃ tavāhave

रथद्विरदपत्त्यश्वानेकः प्रमथसे बहून्मृगसंघानिवारण्ये विभीर्भीमबलो हरिः

rathadviradapattyaśvānekaḥ pramathase bahūnmṛgasaṃghānivāraṇye vibhīrbhīmabalo hariḥ

महता रथघोषेण दिवं भूमिं च नादयन्वर्षान्ते सस्यहा पीथो भाभिरापूरयन्निव

mahatā rathaghoṣeṇa divaṃ bhūmiṃ ca nādayanvarṣānte sasyahā pītho bhābhirāpūrayanniva

संस्पृशानः शरांस्तीक्ष्णांस्तूणादाशीविषोपमान्मयैवैकेन युध्यस्व त्र्यम्बकेणान्धको यथा

saṃspṛśānaḥ śarāṃstīkṣṇāṃstūṇādāśīviṣopamānmayaivaikena yudhyasva tryambakeṇāndhako yathā

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा प्रहरेति च ताडितःकर्णिना द्रोणतनयं विव्याध मलयध्वजः

evamuktastathetyuktvā prahareti ca tāḍitaḥkarṇinā droṇatanayaṃ vivyādha malayadhvajaḥ

मर्मभेदिभिरत्युग्रैर्बाणैरग्निशिखोपमैःस्मयन्नभ्यहनद्द्रौणिः पाण्ड्यमाचार्यसत्तमः

marmabhedibhiratyugrairbāṇairagniśikhopamaiḥsmayannabhyahanaddrauṇiḥ pāṇḍyamācāryasattamaḥ

ततो नवापरांस्तीक्ष्णान्नाराचान्कङ्कवाससःगत्या दशम्या संयुक्तानश्वत्थामा व्यवासृजत्

tato navāparāṃstīkṣṇānnārācānkaṅkavāsasaḥgatyā daśamyā saṃyuktānaśvatthāmā vyavāsṛjat

तेषां पञ्चाच्छिनत्पाण्ड्यः पञ्चभिर्निशितैः शरैःचत्वारोऽभ्याहनन्वाहानाशु ते व्यसवोऽभवन्

teṣāṃ pañcācchinatpāṇḍyaḥ pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥcatvāro'bhyāhananvāhānāśu te vyasavo'bhavan

अथ द्रोणसुतस्येषूंस्तांश्छित्त्वा निशितैः शरैःधनुर्ज्यां विततां पाण्ड्यश्चिच्छेदादित्यवर्चसः

atha droṇasutasyeṣūṃstāṃśchittvā niśitaiḥ śaraiḥdhanurjyāṃ vitatāṃ pāṇḍyaścicchedādityavarcasaḥ

विज्यं धनुरथाधिज्यं कृत्वा द्रौणिरमित्रहाततः शरसहस्राणि प्रेषयामास पाण्ड्यतःइषुसंबाधमाकाशमकरोद्दिश एव च

vijyaṃ dhanurathādhijyaṃ kṛtvā drauṇiramitrahātataḥ śarasahasrāṇi preṣayāmāsa pāṇḍyataḥiṣusaṃbādhamākāśamakaroddiśa eva ca

ततस्तानस्यतः सर्वान्द्रौणेर्बाणान्महात्मनःजानानोऽप्यक्षयान्पाण्ड्योऽशातयत्पुरुषर्षभः

tatastānasyataḥ sarvāndrauṇerbāṇānmahātmanaḥjānāno'pyakṣayānpāṇḍyo'śātayatpuruṣarṣabhaḥ

प्रहितांस्तान्प्रयत्नेन छित्त्वा द्रौणेरिषूनरिःचक्ररक्षौ ततस्तस्य प्राणुदन्निशितैः शरैः

prahitāṃstānprayatnena chittvā drauṇeriṣūnariḥcakrarakṣau tatastasya prāṇudanniśitaiḥ śaraiḥ

अथारेर्लाघवं दृष्ट्वा मण्डलीकृतकार्मुकःप्रास्यद्द्रोणसुतो बाणान्वृष्टिं पूषानुजो यथा

athārerlāghavaṃ dṛṣṭvā maṇḍalīkṛtakārmukaḥprāsyaddroṇasuto bāṇānvṛṣṭiṃ pūṣānujo yathā

अष्टावष्टगवान्यूहुः शकटानि यदायुधम्अह्नस्तदष्टभागेन द्रौणिश्चिक्षेप मारिष

aṣṭāvaṣṭagavānyūhuḥ śakaṭāni yadāyudhamahnastadaṣṭabhāgena drauṇiścikṣepa māriṣa

तमन्तकमिव क्रुद्धमन्तकालान्तकोपमम्ये ये ददृशिरे तत्र विसंज्ञाः प्रायशोऽभवन्

tamantakamiva kruddhamantakālāntakopamamye ye dadṛśire tatra visaṃjñāḥ prāyaśo'bhavan

पर्जन्य इव घर्मान्ते वृष्ट्या साद्रिद्रुमां महीम्आचार्यपुत्रस्तां सेनां बाणवृष्ट्याभ्यवीवृषत्

parjanya iva gharmānte vṛṣṭyā sādridrumāṃ mahīmācāryaputrastāṃ senāṃ bāṇavṛṣṭyābhyavīvṛṣat

द्रौणिपर्जन्यमुक्तां तां बाणवृष्टिं सुदुःसहाम्वायव्यास्त्रेण स क्षिप्रं रुद्ध्वा पाण्ड्यानिलोऽनदत्

drauṇiparjanyamuktāṃ tāṃ bāṇavṛṣṭiṃ suduḥsahāmvāyavyāstreṇa sa kṣipraṃ ruddhvā pāṇḍyānilo'nadat

तस्य नानदतः केतुं चन्दनागुरुभूषितम्मलयप्रतिमं द्रौणिश्छित्त्वाश्वांश्चतुरोऽहनत्

tasya nānadataḥ ketuṃ candanāgurubhūṣitammalayapratimaṃ drauṇiśchittvāśvāṃścaturo'hanat

सूतमेकेषुणा हत्वा महाजलदनिस्वनम्धनुश्छित्त्वार्धचन्द्रेण व्यधमत्तिलशो रथम्

sūtamekeṣuṇā hatvā mahājaladanisvanamdhanuśchittvārdhacandreṇa vyadhamattilaśo ratham

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य छित्त्वा सर्वायुधानि चप्राप्तमप्यहितं द्रौणिर्न जघान रणेप्सया

astrairastrāṇi saṃvārya chittvā sarvāyudhāni caprāptamapyahitaṃ drauṇirna jaghāna raṇepsayā

हतेश्वरो दन्तिवरः सुकल्पित;स्त्वराभिसृष्टः प्रतिशर्मगो बलीतमध्यतिष्ठन्मलयेश्वरो महा;न्यथाद्रिशृङ्गं हरिरुन्नदंस्तथा

hateśvaro dantivaraḥ sukalpita;stvarābhisṛṣṭaḥ pratiśarmago balītamadhyatiṣṭhanmalayeśvaro mahā;nyathādriśṛṅgaṃ harirunnadaṃstathā

स तोमरं भास्कररश्मिसंनिभं; बलास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिःससर्ज शीघ्रं प्रतिपीडयन्गजं; गुरोः सुतायाद्रिपतीश्वरो नदन्

sa tomaraṃ bhāskararaśmisaṃnibhaṃ; balāstrasargottamayatnamanyubhiḥsasarja śīghraṃ pratipīḍayangajaṃ; guroḥ sutāyādripatīśvaro nadan

मणिप्रतानोत्तमवज्रहाटकै;रलंकृतं चांशुकमाल्यमौक्तिकैःहतोऽस्यसावित्यसकृन्मुदा नद;न्पराभिनद्द्रौणिवराङ्गभूषणम्

maṇipratānottamavajrahāṭakai;ralaṃkṛtaṃ cāṃśukamālyamauktikaiḥhato'syasāvityasakṛnmudā nada;nparābhinaddrauṇivarāṅgabhūṣaṇam

तदर्कचन्द्रग्रहपावकत्विषं; भृशाभिघातात्पतितं विचूर्णितम्महेन्द्रवज्राभिहतं महावनं; यथाद्रिशृङ्गं धरणीतले तथा

tadarkacandragrahapāvakatviṣaṃ; bhṛśābhighātātpatitaṃ vicūrṇitammahendravajrābhihataṃ mahāvanaṃ; yathādriśṛṅgaṃ dharaṇītale tathā

ततः प्रजज्वाल परेण मन्युना; पदाहतो नागपतिर्यथा तथासमादधे चान्तकदण्डसंनिभा;निषूनमित्रान्तकरांश्चतुर्दश

tataḥ prajajvāla pareṇa manyunā; padāhato nāgapatiryathā tathāsamādadhe cāntakadaṇḍasaṃnibhā;niṣūnamitrāntakarāṃścaturdaśa

द्विपस्य पादाग्रकरान्स पञ्चभि;र्नृपस्य बाहू च शिरोऽथ च त्रिभिःजघान षड्भिः षडृतूत्तमत्विषः; स पाण्ड्यराजानुचरान्महारथान्

dvipasya pādāgrakarānsa pañcabhi;rnṛpasya bāhū ca śiro'tha ca tribhiḥjaghāna ṣaḍbhiḥ ṣaḍṛtūttamatviṣaḥ; sa pāṇḍyarājānucarānmahārathān

सुदीर्घवृत्तौ वरचन्दनोक्षितौ; सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषितौभुजौ धरायां पतितौ नृपस्य तौ; विवेष्टतुस्तार्क्ष्यहताविवोरगौ

sudīrghavṛttau varacandanokṣitau; suvarṇamuktāmaṇivajrabhūṣitaubhujau dharāyāṃ patitau nṛpasya tau; viveṣṭatustārkṣyahatāvivoragau

शिरश्च तत्पूर्णशशिप्रभाननं; सरोषताम्रायतनेत्रमुन्नसम्क्षितौ विबभ्राज पतत्सकुण्डलं; विशाखयोर्मध्यगतः शशी यथा

śiraśca tatpūrṇaśaśiprabhānanaṃ; saroṣatāmrāyatanetramunnasamkṣitau vibabhrāja patatsakuṇḍalaṃ; viśākhayormadhyagataḥ śaśī yathā

समाप्तविद्यं तु गुरोः सुतं नृपः; समाप्तकर्माणमुपेत्य ते सुतःसुहृद्वृतोऽत्यर्थमपूजयन्मुदा; जिते बलौ विष्णुमिवामरेश्वरः

samāptavidyaṃ tu guroḥ sutaṃ nṛpaḥ; samāptakarmāṇamupetya te sutaḥsuhṛdvṛto'tyarthamapūjayanmudā; jite balau viṣṇumivāmareśvaraḥ