Parva.Adhyaya 8.19

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

श्वेताश्वोऽपि महाराज व्यधमत्तावकं बलम्यथा वायुः समासाद्य तूलराशिं समन्ततः

śvetāśvo'pi mahārāja vyadhamattāvakaṃ balamyathā vāyuḥ samāsādya tūlarāśiṃ samantataḥ

प्रत्युद्ययुस्त्रिगर्तास्तं शिबयः कौरवैः सहशाल्वाः संशप्तकाश्चैव नारायणबलं च यत्

pratyudyayustrigartāstaṃ śibayaḥ kauravaiḥ sahaśālvāḥ saṃśaptakāścaiva nārāyaṇabalaṃ ca yat

सत्यसेनः सत्यकीर्तिर्मित्रदेवः श्रुतंजयःसौश्रुतिश्चित्रसेनश्च मित्रवर्मा च भारत

satyasenaḥ satyakīrtirmitradevaḥ śrutaṃjayaḥsauśrutiścitrasenaśca mitravarmā ca bhārata

त्रिगर्तराजः समरे भ्रातृभिः परिवारितःपुत्रैश्चैव महेष्वासैर्नानाशस्त्रधरैर्युधि

trigartarājaḥ samare bhrātṛbhiḥ parivāritaḥputraiścaiva maheṣvāsairnānāśastradharairyudhi

ते सृजन्तः शरव्रातान्किरन्तोऽर्जुनमाहवेअभ्यद्रवन्त समरे वार्योघा इव सागरम्

te sṛjantaḥ śaravrātānkiranto'rjunamāhaveabhyadravanta samare vāryoghā iva sāgaram

ते त्वर्जुनं समासाद्य योधाः शतसहस्रशःअगच्छन्विलयं सर्वे तार्क्ष्यं दृष्ट्वेव पन्नगाः

te tvarjunaṃ samāsādya yodhāḥ śatasahasraśaḥagacchanvilayaṃ sarve tārkṣyaṃ dṛṣṭveva pannagāḥ

ते वध्यमानाः समरे नाजहुः पाण्डवं तदादह्यमाना यथा राजञ्शलभा इव पावकम्

te vadhyamānāḥ samare nājahuḥ pāṇḍavaṃ tadādahyamānā yathā rājañśalabhā iva pāvakam

सत्यसेनस्त्रिभिर्बाणैर्विव्याध युधि पाण्डवम्मित्रदेवस्त्रिषष्ट्या च चन्द्रदेवश्च सप्तभिः

satyasenastribhirbāṇairvivyādha yudhi pāṇḍavammitradevastriṣaṣṭyā ca candradevaśca saptabhiḥ

मित्रवर्मा त्रिसप्तत्या सौश्रुतिश्चापि पञ्चभिःशत्रुंजयश्च विंशत्या सुशर्मा नवभिः शरैः

mitravarmā trisaptatyā sauśrutiścāpi pañcabhiḥśatruṃjayaśca viṃśatyā suśarmā navabhiḥ śaraiḥ

शत्रुंजयं च राजानं हत्वा तत्र शिलाशितैःसौश्रुतेः सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत्त्वरितश्चन्द्रदेवं च शरैर्निन्ये यमक्षयम्

śatruṃjayaṃ ca rājānaṃ hatvā tatra śilāśitaiḥsauśruteḥ saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyādapāharattvaritaścandradevaṃ ca śarairninye yamakṣayam

अथेतरान्महाराज यतमानान्महारथान्पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैरेकैकं प्रत्यवारयत्

athetarānmahārāja yatamānānmahārathānpañcabhiḥ pañcabhirbāṇairekaikaṃ pratyavārayat

सत्यसेनस्तु संक्रुद्धस्तोमरं व्यसृजन्महत्समुद्दिश्य रणे कृष्णं सिंहनादं ननाद च

satyasenastu saṃkruddhastomaraṃ vyasṛjanmahatsamuddiśya raṇe kṛṣṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महात्मनःअयस्मयो महाचण्डो जगाम धरणीं तदा

sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahātmanaḥayasmayo mahācaṇḍo jagāma dharaṇīṃ tadā

माधवस्य तु विद्धस्य तोमरेण महारणेप्रतोदः प्रापतद्धस्ताद्रश्मयश्च विशां पते

mādhavasya tu viddhasya tomareṇa mahāraṇepratodaḥ prāpataddhastādraśmayaśca viśāṃ pate

स प्रतोदं पुनर्गृह्य रश्मींश्चैव महायशाःवाहयामास तानश्वान्सत्यसेनरथं प्रति

sa pratodaṃ punargṛhya raśmīṃścaiva mahāyaśāḥvāhayāmāsa tānaśvānsatyasenarathaṃ prati

विष्वक्सेनं तु निर्भिन्नं प्रेक्ष्य पार्थो धनंजयःसत्यसेनं शरैस्तीक्ष्णैर्दारयित्वा महाबलः

viṣvaksenaṃ tu nirbhinnaṃ prekṣya pārtho dhanaṃjayaḥsatyasenaṃ śaraistīkṣṇairdārayitvā mahābalaḥ

ततः सुनिशितैर्बाणै राज्ञस्तस्य महच्छिरःकुण्डलोपचितं कायाच्चकर्त पृतनान्तरे

tataḥ suniśitairbāṇai rājñastasya mahacchiraḥkuṇḍalopacitaṃ kāyāccakarta pṛtanāntare

तं निहत्य शितैर्बाणैर्मित्रवर्माणमाक्षिपत्वत्सदन्तेन तीक्ष्णेन सारथिं चास्य मारिष

taṃ nihatya śitairbāṇairmitravarmāṇamākṣipatvatsadantena tīkṣṇena sārathiṃ cāsya māriṣa

ततः शरशतैर्भूयः संशप्तकगणान्वशीपातयामास संक्रुद्धः शतशोऽथ सहस्रशः

tataḥ śaraśatairbhūyaḥ saṃśaptakagaṇānvaśīpātayāmāsa saṃkruddhaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ

ततो रजतपुङ्खेन राज्ञः शीर्षं महात्मनःमित्रदेवस्य चिच्छेद क्षुरप्रेण महायशाःसुशर्माणं च संक्रुद्धो जत्रुदेशे समार्दयत्

tato rajatapuṅkhena rājñaḥ śīrṣaṃ mahātmanaḥmitradevasya ciccheda kṣurapreṇa mahāyaśāḥsuśarmāṇaṃ ca saṃkruddho jatrudeśe samārdayat

ततः संशप्तकाः सर्वे परिवार्य धनंजयम्शस्त्रौघैर्ममृदुः क्रुद्धा नादयन्तो दिशो दश

tataḥ saṃśaptakāḥ sarve parivārya dhanaṃjayamśastraughairmamṛduḥ kruddhā nādayanto diśo daśa

अभ्यर्दितस्तु तैर्जिष्णुः शक्रतुल्यपराक्रमःऐन्द्रमस्त्रममेयात्मा प्रादुश्चक्रे महारथःततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्विशां पते

abhyarditastu tairjiṣṇuḥ śakratulyaparākramaḥaindramastramameyātmā prāduścakre mahārathaḥtataḥ śarasahasrāṇi prādurāsanviśāṃ pate

ध्वजानां छिद्यमानानां कार्मुकाणां च संयुगेरथानां सपताकानां तूणीराणां शरैः सह

dhvajānāṃ chidyamānānāṃ kārmukāṇāṃ ca saṃyugerathānāṃ sapatākānāṃ tūṇīrāṇāṃ śaraiḥ saha

अक्षाणामथ योक्त्राणां चक्राणां रश्मिभिः सहकूबराणां वरूथानां पृषत्कानां च संयुगे

akṣāṇāmatha yoktrāṇāṃ cakrāṇāṃ raśmibhiḥ sahakūbarāṇāṃ varūthānāṃ pṛṣatkānāṃ ca saṃyuge

अश्मनां पततां चैव प्रासानामृष्टिभिः सहगदानां परिघाणां च शक्तीनां तोमरैः सह

aśmanāṃ patatāṃ caiva prāsānāmṛṣṭibhiḥ sahagadānāṃ parighāṇāṃ ca śaktīnāṃ tomaraiḥ saha

शतघ्नीनां सचक्राणां भुजानामूरुभिः सहकण्ठसूत्राङ्गदानां च केयूराणां च मारिष

śataghnīnāṃ sacakrāṇāṃ bhujānāmūrubhiḥ sahakaṇṭhasūtrāṅgadānāṃ ca keyūrāṇāṃ ca māriṣa

हाराणामथ निष्काणां तनुत्राणां च भारतछत्राणां व्यजनानां च शिरसां मुकुटैः सहअश्रूयत महाञ्शब्दस्तत्र तत्र विशां पते

hārāṇāmatha niṣkāṇāṃ tanutrāṇāṃ ca bhāratachatrāṇāṃ vyajanānāṃ ca śirasāṃ mukuṭaiḥ sahaaśrūyata mahāñśabdastatra tatra viśāṃ pate

सकुण्डलानि स्वक्षीणि पूर्णचन्द्रनिभानि चशिरांस्युर्व्यामदृश्यन्त तारागण इवाम्बरे

sakuṇḍalāni svakṣīṇi pūrṇacandranibhāni caśirāṃsyurvyāmadṛśyanta tārāgaṇa ivāmbare

सुस्रग्वीणि सुवासांसि चन्दनेनोक्षितानि चशरीराणि व्यदृश्यन्त हतानां च महीतलेगन्धर्वनगराकारं घोरमायोधनं तदा

susragvīṇi suvāsāṃsi candanenokṣitāni caśarīrāṇi vyadṛśyanta hatānāṃ ca mahītalegandharvanagarākāraṃ ghoramāyodhanaṃ tadā

निहतै राजपुत्रैश्च क्षत्रियैश्च महाबलैःहस्तिभिः पतितैश्चैव तुरगैश्चाभवन्महीअगम्यमार्गा समरे विशीर्णैरिव पर्वतैः

nihatai rājaputraiśca kṣatriyaiśca mahābalaiḥhastibhiḥ patitaiścaiva turagaiścābhavanmahīagamyamārgā samare viśīrṇairiva parvataiḥ

नासीच्चक्रपथश्चैव पाण्डवस्य महात्मनःनिघ्नतः शात्रवान्भल्लैर्हस्त्यश्वं चामितं महत्

nāsīccakrapathaścaiva pāṇḍavasya mahātmanaḥnighnataḥ śātravānbhallairhastyaśvaṃ cāmitaṃ mahat

आ तुम्बादवसीदन्ति रथचक्राणि मारिषरणे विचरतस्तस्य तस्मिँल्लोहितकर्दमे

ā tumbādavasīdanti rathacakrāṇi māriṣaraṇe vicaratastasya tasmim̐llohitakardame

सीदमानानि चक्राणि समूहुस्तुरगा भृशम्श्रमेण महता युक्ता मनोमारुतरंहसः

sīdamānāni cakrāṇi samūhusturagā bhṛśamśrameṇa mahatā yuktā manomārutaraṃhasaḥ

वध्यमानं तु तत्सैन्यं पाण्डुपुत्रेण धन्विनाप्रायशो विमुखं सर्वं नावतिष्ठत संयुगे

vadhyamānaṃ tu tatsainyaṃ pāṇḍuputreṇa dhanvināprāyaśo vimukhaṃ sarvaṃ nāvatiṣṭhata saṃyuge

ताञ्जित्वा समरे जिष्णुः संशप्तकगणान्बहून्रराज स महाराज विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्

tāñjitvā samare jiṣṇuḥ saṃśaptakagaṇānbahūnrarāja sa mahārāja vidhūmo'gniriva jvalan

युधिष्ठिरं महाराज विसृजन्तं शरान्बहून्स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यगृह्णादभीतवत्

yudhiṣṭhiraṃ mahārāja visṛjantaṃ śarānbahūnsvayaṃ duryodhano rājā pratyagṛhṇādabhītavat

तमापतन्तं सहसा तव पुत्रं महाबलम्धर्मराजो द्रुतं विद्ध्वा तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

tamāpatantaṃ sahasā tava putraṃ mahābalamdharmarājo drutaṃ viddhvā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

स च तं प्रतिविव्याध नवभिर्निशितैः शरैःसारथिं चास्य भल्लेन भृशं क्रुद्धोऽभ्यताडयत्

sa ca taṃ prativivyādha navabhirniśitaiḥ śaraiḥsārathiṃ cāsya bhallena bhṛśaṃ kruddho'bhyatāḍayat

ततो युधिष्ठिरो राजा हेमपुङ्खाञ्शिलीमुखान्दुर्योधनाय चिक्षेप त्रयोदश शिलाशितान्

tato yudhiṣṭhiro rājā hemapuṅkhāñśilīmukhānduryodhanāya cikṣepa trayodaśa śilāśitān

चतुर्भिश्चतुरो वाहांस्तस्य हत्वा महारथःपञ्चमेन शिरः कायात्सारथेस्तु समाक्षिपत्

caturbhiścaturo vāhāṃstasya hatvā mahārathaḥpañcamena śiraḥ kāyātsārathestu samākṣipat

षष्ठेन च ध्वजं राज्ञः सप्तमेन च कार्मुकम्अष्टमेन तथा खड्गं पातयामास भूतलेपञ्चभिर्नृपतिं चापि धर्मराजोऽर्दयद्भृशम्

ṣaṣṭhena ca dhvajaṃ rājñaḥ saptamena ca kārmukamaṣṭamena tathā khaḍgaṃ pātayāmāsa bhūtalepañcabhirnṛpatiṃ cāpi dharmarājo'rdayadbhṛśam

हताश्वात्तु रथात्तस्मादवप्लुत्य सुतस्तवउत्तमं व्यसनं प्राप्तो भूमावेव व्यतिष्ठत

hatāśvāttu rathāttasmādavaplutya sutastavauttamaṃ vyasanaṃ prāpto bhūmāveva vyatiṣṭhata

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णद्रौणिकृपादयःअभ्यवर्तन्त सहिताः परीप्सन्तो नराधिपम्

taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇadrauṇikṛpādayaḥabhyavartanta sahitāḥ parīpsanto narādhipam

अथ पाण्डुसुताः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम्अभ्ययुः समरे राजंस्ततो युद्धमवर्तत

atha pāṇḍusutāḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiramabhyayuḥ samare rājaṃstato yuddhamavartata

अथ तूर्यसहस्राणि प्रावाद्यन्त महामृधेक्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः प्रादुरासन्महीपतेयदभ्यगच्छन्समरे पाञ्चालाः कौरवैः सह

atha tūryasahasrāṇi prāvādyanta mahāmṛdhekṣveḍāḥ kilakilāśabdāḥ prādurāsanmahīpateyadabhyagacchansamare pāñcālāḥ kauravaiḥ saha

नरा नरैः समाजग्मुर्वारणा वरवारणैःरथाश्च रथिभिः सार्धं हयाश्च हयसादिभिः

narā naraiḥ samājagmurvāraṇā varavāraṇaiḥrathāśca rathibhiḥ sārdhaṃ hayāśca hayasādibhiḥ

द्वंद्वान्यासन्महाराज प्रेक्षणीयानि संयुगेविस्मापनान्यचिन्त्यानि शस्त्रवन्त्युत्तमानि च

dvaṃdvānyāsanmahārāja prekṣaṇīyāni saṃyugevismāpanānyacintyāni śastravantyuttamāni ca

अयुध्यन्त महावेगाः परस्परवधैषिणःअन्योन्यं समरे जघ्नुर्योधव्रतमनुष्ठिताःन हि ते समरं चक्रुः पृष्ठतो वै कथंचन

ayudhyanta mahāvegāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥanyonyaṃ samare jaghnuryodhavratamanuṣṭhitāḥna hi te samaraṃ cakruḥ pṛṣṭhato vai kathaṃcana

मुहूर्तमेव तद्युद्धमासीन्मधुरदर्शनम्तत उन्मत्तवद्राजन्निर्मर्यादमवर्तत

muhūrtameva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanamtata unmattavadrājannirmaryādamavartata

रथी नागं समासाद्य विचरन्रणमूर्धनिप्रेषयामास कालाय शरैः संनतपर्वभिः

rathī nāgaṃ samāsādya vicaranraṇamūrdhanipreṣayāmāsa kālāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ

नागा हयान्समासाद्य विक्षिपन्तो बहूनथद्रावयामासुरत्युग्रास्तत्र तत्र तदा तदा

nāgā hayānsamāsādya vikṣipanto bahūnathadrāvayāmāsuratyugrāstatra tatra tadā tadā

विद्राव्य च बहूनश्वान्नागा राजन्बलोत्कटाःविषाणैश्चापरे जघ्नुर्ममृदुश्चापरे भृशम्

vidrāvya ca bahūnaśvānnāgā rājanbalotkaṭāḥviṣāṇaiścāpare jaghnurmamṛduścāpare bhṛśam

साश्वारोहांश्च तुरगान्विषाणैर्बिभिदू रणेअपरांश्चिक्षिपुर्वेगात्प्रगृह्यातिबलास्तथा

sāśvārohāṃśca turagānviṣāṇairbibhidū raṇeaparāṃścikṣipurvegātpragṛhyātibalāstathā

पादातैराहता नागा विवरेषु समन्ततःचक्रुरार्तस्वरं घोरं व्यद्रवन्त दिशो दश

pādātairāhatā nāgā vivareṣu samantataḥcakrurārtasvaraṃ ghoraṃ vyadravanta diśo daśa

पदातीनां तु सहसा प्रद्रुतानां महामृधेउत्सृज्याभरणं तूर्णमवप्लुत्य रणाजिरे

padātīnāṃ tu sahasā pradrutānāṃ mahāmṛdheutsṛjyābharaṇaṃ tūrṇamavaplutya raṇājire

निमित्तं मन्यमानास्तु परिणम्य महागजाःजगृहुर्बिभिदुश्चैव चित्राण्याभरणानि च

nimittaṃ manyamānāstu pariṇamya mahāgajāḥjagṛhurbibhiduścaiva citrāṇyābharaṇāni ca

प्रतिमानेषु कुम्भेषु दन्तवेष्टेषु चापरेनिगृहीता भृशं नागाः प्रासतोमरशक्तिभिः

pratimāneṣu kumbheṣu dantaveṣṭeṣu cāparenigṛhītā bhṛśaṃ nāgāḥ prāsatomaraśaktibhiḥ

निगृह्य च गदाः केचित्पार्श्वस्थैर्भृशदारुणैःरथाश्वसादिभिस्तत्र संभिन्ना न्यपतन्भुवि

nigṛhya ca gadāḥ kecitpārśvasthairbhṛśadāruṇaiḥrathāśvasādibhistatra saṃbhinnā nyapatanbhuvi

सरथं सादिनं तत्र अपरे तु महागजाःभूमावमृद्नन्वेगेन सवर्माणं पताकिनम्

sarathaṃ sādinaṃ tatra apare tu mahāgajāḥbhūmāvamṛdnanvegena savarmāṇaṃ patākinam

रथं नागाः समासाद्य धुरि गृह्य च मारिषव्याक्षिपन्सहसा तत्र घोररूपे महामृधे

rathaṃ nāgāḥ samāsādya dhuri gṛhya ca māriṣavyākṣipansahasā tatra ghorarūpe mahāmṛdhe

नाराचैर्निहतश्चापि निपपात महागजःपर्वतस्येव शिखरं वज्रभग्नं महीतले

nārācairnihataścāpi nipapāta mahāgajaḥparvatasyeva śikharaṃ vajrabhagnaṃ mahītale

योधा योधान्समासाद्य मुष्टिभिर्व्यहनन्युधिकेशेष्वन्योन्यमाक्षिप्य चिच्छिदुर्बिभिदुः सह

yodhā yodhānsamāsādya muṣṭibhirvyahananyudhikeśeṣvanyonyamākṣipya cicchidurbibhiduḥ saha

उद्यम्य च भुजावन्यो निक्षिप्य च महीतलेपदा चोरः समाक्रम्य स्फुरतो व्यहनच्छिरः

udyamya ca bhujāvanyo nikṣipya ca mahītalepadā coraḥ samākramya sphurato vyahanacchiraḥ

मृतमन्यो महाराज पद्भ्यां ताडितवांस्तदाजीवतश्च तथैवान्यः शस्त्रं काये न्यमज्जयत्

mṛtamanyo mahārāja padbhyāṃ tāḍitavāṃstadājīvataśca tathaivānyaḥ śastraṃ kāye nyamajjayat

मुष्टियुद्धं महच्चासीद्योधानां तत्र भारततथा केशग्रहश्चोग्रो बाहुयुद्धं च केवलम्

muṣṭiyuddhaṃ mahaccāsīdyodhānāṃ tatra bhāratatathā keśagrahaścogro bāhuyuddhaṃ ca kevalam

समासक्तस्य चान्येन अविज्ञातस्तथापरःजहार समरे प्राणान्नानाशस्त्रैरनेकधा

samāsaktasya cānyena avijñātastathāparaḥjahāra samare prāṇānnānāśastrairanekadhā

संसक्तेषु च योधेषु वर्तमाने च संकुलेकबन्धान्युत्थितानि स्म शतशोऽथ सहस्रशः

saṃsakteṣu ca yodheṣu vartamāne ca saṃkulekabandhānyutthitāni sma śataśo'tha sahasraśaḥ

लोहितैः सिच्यमानानि शस्त्राणि कवचानि चमहारङ्गानुरक्तानि वस्त्राणीव चकाशिरे

lohitaiḥ sicyamānāni śastrāṇi kavacāni camahāraṅgānuraktāni vastrāṇīva cakāśire

एवमेतन्महायुद्धं दारुणं भृशसंकुलम्उन्मत्तरङ्गप्रतिमं शब्देनापूरयज्जगत्

evametanmahāyuddhaṃ dāruṇaṃ bhṛśasaṃkulamunmattaraṅgapratimaṃ śabdenāpūrayajjagat

नैव स्वे न परे राजन्विज्ञायन्ते शरातुराःयोद्धव्यमिति युध्यन्ते राजानो जयगृद्धिनः

naiva sve na pare rājanvijñāyante śarāturāḥyoddhavyamiti yudhyante rājāno jayagṛddhinaḥ

स्वान्स्वे जघ्नुर्महाराज परांश्चैव समागतान्उभयोः सेनयोर्वीरैर्व्याकुलं समपद्यत

svānsve jaghnurmahārāja parāṃścaiva samāgatānubhayoḥ senayorvīrairvyākulaṃ samapadyata

रथैर्भग्नैर्महाराज वारणैश्च निपातितैःहयैश्च पतितैस्तत्र नरैश्च विनिपातितैः

rathairbhagnairmahārāja vāraṇaiśca nipātitaiḥhayaiśca patitaistatra naraiśca vinipātitaiḥ

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमाक्षणेनासीन्महाराज क्षतजौघप्रवर्तिनी

agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamākṣaṇenāsīnmahārāja kṣatajaughapravartinī

पाञ्चालानवधीत्कर्णस्त्रिगर्तांश्च धनंजयःभीमसेनः कुरून्राजन्हस्त्यनीकं च सर्वशः

pāñcālānavadhītkarṇastrigartāṃśca dhanaṃjayaḥbhīmasenaḥ kurūnrājanhastyanīkaṃ ca sarvaśaḥ

एवमेष क्षयो वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोःअपराह्णे महाराज काङ्क्षन्त्योर्विपुलं जयम्

evameṣa kṣayo vṛttaḥ kurupāṇḍavasenayoḥaparāhṇe mahārāja kāṅkṣantyorvipulaṃ jayam