Parva.Adhyaya 8.18

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

युयुत्सुं तव पुत्रं तु प्राद्रवन्तं महद्बलम्उलूकोऽभ्यपतत्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

yuyutsuṃ tava putraṃ tu prādravantaṃ mahadbalamulūko'bhyapatattūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

युयुत्सुस्तु ततो राजञ्शितधारेण पत्रिणाउलूकं ताडयामास वज्रेणेन्द्र इवाचलम्

yuyutsustu tato rājañśitadhāreṇa patriṇāulūkaṃ tāḍayāmāsa vajreṇendra ivācalam

उलूकस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रस्य संयुगेक्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ताडयामास कर्णिना

ulūkastu tataḥ kruddhastava putrasya saṃyugekṣurapreṇa dhanuśchittvā tāḍayāmāsa karṇinā

तदपास्य धनुश्छिन्नं युयुत्सुर्वेगवत्तरम्अन्यदादत्त सुमहच्चापं संरक्तलोचनः

tadapāsya dhanuśchinnaṃ yuyutsurvegavattaramanyadādatta sumahaccāpaṃ saṃraktalocanaḥ

शाकुनिं च ततः षष्ट्या विव्याध भरतर्षभसारथिं त्रिभिरानर्छत्तं च भूयो व्यविध्यत

śākuniṃ ca tataḥ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabhasārathiṃ tribhirānarchattaṃ ca bhūyo vyavidhyata

उलूकस्तं तु विंशत्या विद्ध्वा हेमविभूषितैःअथास्य समरे क्रुद्धो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्

ulūkastaṃ tu viṃśatyā viddhvā hemavibhūṣitaiḥathāsya samare kruddho dhvajaṃ ciccheda kāñcanam

स च्छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणो महाध्वजःपपात प्रमुखे राजन्युयुत्सोः काञ्चनोज्ज्वलः

sa cchinnayaṣṭiḥ sumahāñśīryamāṇo mahādhvajaḥpapāta pramukhe rājanyuyutsoḥ kāñcanojjvalaḥ

ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सुः क्रोधमूर्छितःउलूकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे

dhvajamunmathitaṃ dṛṣṭvā yuyutsuḥ krodhamūrchitaḥulūkaṃ pañcabhirbāṇairājaghāna stanāntare

उलूकस्तस्य भल्लेन तैलधौतेन मारिषशिरश्चिच्छेद सहसा यन्तुर्भरतसत्तम

ulūkastasya bhallena tailadhautena māriṣaśiraściccheda sahasā yanturbharatasattama

जघान चतुरोऽश्वांश्च तं च विव्याध पञ्चभिःसोऽतिविद्धो बलवता प्रत्यपायाद्रथान्तरम्

jaghāna caturo'śvāṃśca taṃ ca vivyādha pañcabhiḥso'tividdho balavatā pratyapāyādrathāntaram

तं निर्जित्य रणे राजन्नुलूकस्त्वरितो ययौपाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिघ्नन्निशितैः शरैः

taṃ nirjitya raṇe rājannulūkastvarito yayaupāñcālānsṛñjayāṃścaiva vinighnanniśitaiḥ śaraiḥ

शतानीकं महाराज श्रुतकर्मा सुतस्तवव्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धादसंभ्रमम्

śatānīkaṃ mahārāja śrutakarmā sutastavavyaśvasūtarathaṃ cakre nimeṣārdhādasaṃbhramam

हताश्वे तु रथे तिष्ठञ्शतानीको महाबलःगदां चिक्षेप संक्रुद्धस्तव पुत्रस्य मारिष

hatāśve tu rathe tiṣṭhañśatānīko mahābalaḥgadāṃ cikṣepa saṃkruddhastava putrasya māriṣa

सा कृत्वा स्यन्दनं भस्म हयांश्चैव ससारथीन्पपात धरणीं तूर्णं दारयन्तीव भारत

sā kṛtvā syandanaṃ bhasma hayāṃścaiva sasārathīnpapāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ dārayantīva bhārata

तावुभौ विरथौ वीरौ कुरूणां कीर्तिवर्धनौअपाक्रमेतां युद्धार्तौ प्रेक्षमाणौ परस्परम्

tāvubhau virathau vīrau kurūṇāṃ kīrtivardhanauapākrametāṃ yuddhārtau prekṣamāṇau parasparam

पुत्रस्तु तव संभ्रान्तो विवित्सो रथमाविशत्शतानीकोऽपि त्वरितः प्रतिविन्ध्यरथं गतः

putrastu tava saṃbhrānto vivitso rathamāviśatśatānīko'pi tvaritaḥ prativindhyarathaṃ gataḥ

सुतसोमस्तु शकुनिं विव्याध निशितैः शरैःनाकम्पयत संरब्धो वार्योघ इव पर्वतम्

sutasomastu śakuniṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥnākampayata saṃrabdho vāryogha iva parvatam

सुतसोमस्तु तं दृष्ट्वा पितुरत्यन्तवैरिणम्शरैरनेकसाहस्रैश्छादयामास भारत

sutasomastu taṃ dṛṣṭvā pituratyantavairiṇamśarairanekasāhasraiśchādayāmāsa bhārata

ताञ्शराञ्शकुनिस्तूर्णं चिच्छेदान्यैः पतत्रिभिःलघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च जितकाशी च संयुगे

tāñśarāñśakunistūrṇaṃ cicchedānyaiḥ patatribhiḥlaghvastraścitrayodhī ca jitakāśī ca saṃyuge

निवार्य समरे चापि शरांस्तान्निशितैः शरैःआजघान सुसंक्रुद्धः सुतसोमं त्रिभिः शरैः

nivārya samare cāpi śarāṃstānniśitaiḥ śaraiḥājaghāna susaṃkruddhaḥ sutasomaṃ tribhiḥ śaraiḥ

तस्याश्वान्केतनं सूतं तिलशो व्यधमच्छरैःस्यालस्तव महावीर्यस्ततस्ते चुक्रुशुर्जनाः

tasyāśvānketanaṃ sūtaṃ tilaśo vyadhamaccharaiḥsyālastava mahāvīryastataste cukruśurjanāḥ

हताश्वो विरथश्चैव छिन्नधन्वा च मारिषधन्वी धनुर्वरं गृह्य रथाद्भूमावतिष्ठतव्यसृजत्सायकांश्चैव स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान्

hatāśvo virathaścaiva chinnadhanvā ca māriṣadhanvī dhanurvaraṃ gṛhya rathādbhūmāvatiṣṭhatavyasṛjatsāyakāṃścaiva svarṇapuṅkhāñśilāśitān

छादयामासुरथ ते तव स्यालस्य तं रथम्पतंगानामिव व्राताः शरव्राता महारथम्

chādayāmāsuratha te tava syālasya taṃ rathampataṃgānāmiva vrātāḥ śaravrātā mahāratham

रथोपस्थान्समीक्ष्यापि विव्यथे नैव सौबलःप्रमृद्नंश्च शरांस्तांस्ताञ्शरव्रातैर्महायशाः

rathopasthānsamīkṣyāpi vivyathe naiva saubalaḥpramṛdnaṃśca śarāṃstāṃstāñśaravrātairmahāyaśāḥ

तत्रातुष्यन्त योधाश्च सिद्धाश्चापि दिवि स्थिताःसुतसोमस्य तत्कर्म दृष्ट्वाश्रद्धेयमद्भुतम्रथस्थं नृपतिं तं तु पदातिः सन्नयोधयत्

tatrātuṣyanta yodhāśca siddhāścāpi divi sthitāḥsutasomasya tatkarma dṛṣṭvāśraddheyamadbhutamrathasthaṃ nṛpatiṃ taṃ tu padātiḥ sannayodhayat

तस्य तीक्ष्णैर्महावेगैर्भल्लैः संनतपर्वभिःव्यहनत्कार्मुकं राजा तूणीरं चैव सर्वशः

tasya tīkṣṇairmahāvegairbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥvyahanatkārmukaṃ rājā tūṇīraṃ caiva sarvaśaḥ

स च्छिन्नधन्वा समरे खड्गमुद्यम्य नानदन्वैडूर्योत्पलवर्णाभं हस्तिदन्तमयत्सरुम्

sa cchinnadhanvā samare khaḍgamudyamya nānadanvaiḍūryotpalavarṇābhaṃ hastidantamayatsarum

भ्राम्यमाणं ततस्तं तु विमलाम्बरवर्चसम्कालोपमं ततो मेने सुतसोमस्य धीमतः

bhrāmyamāṇaṃ tatastaṃ tu vimalāmbaravarcasamkālopamaṃ tato mene sutasomasya dhīmataḥ

सोऽचरत्सहसा खड्गी मण्डलानि सहस्रशःचतुर्विंशन्महाराज शिक्षाबलसमन्वितः

so'caratsahasā khaḍgī maṇḍalāni sahasraśaḥcaturviṃśanmahārāja śikṣābalasamanvitaḥ

सौबलस्तु ततस्तस्य शरांश्चिक्षेप वीर्यवान्तानापतत एवाशु चिच्छेद परमासिना

saubalastu tatastasya śarāṃścikṣepa vīryavāntānāpatata evāśu ciccheda paramāsinā

ततः क्रुद्धो महाराज सौबलः परवीरहाप्राहिणोत्सुतसोमस्य शरानाशीविषोपमान्

tataḥ kruddho mahārāja saubalaḥ paravīrahāprāhiṇotsutasomasya śarānāśīviṣopamān

चिच्छेद तांश्च खड्गेन शिक्षया च बलेन चदर्शयँल्लाघवं युद्धे तार्क्ष्यवीर्यसमद्युतिः

ciccheda tāṃśca khaḍgena śikṣayā ca balena cadarśayam̐llāghavaṃ yuddhe tārkṣyavīryasamadyutiḥ

तस्य संचरतो राजन्मण्डलावर्तने तदाक्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन खड्गं चिच्छेद सुप्रभम्

tasya saṃcarato rājanmaṇḍalāvartane tadākṣurapreṇa sutīkṣṇena khaḍgaṃ ciccheda suprabham

स च्छिन्नः सहसा भूमौ निपपात महानसिःअवशस्य स्थितं हस्ते तं खड्गं सत्सरुं तदा

sa cchinnaḥ sahasā bhūmau nipapāta mahānasiḥavaśasya sthitaṃ haste taṃ khaḍgaṃ satsaruṃ tadā

छिन्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट्प्राविध्यत ततः शेषं सुतसोमो महारथः

chinnamājñāya nistriṃśamavaplutya padāni ṣaṭprāvidhyata tataḥ śeṣaṃ sutasomo mahārathaḥ

स च्छित्त्वा सगुणं चापं रणे तस्य महात्मनःपपात धरणीं तूर्णं स्वर्णवज्रविभूषितःसुतसोमस्ततोऽगच्छच्छ्रुतकीर्तेर्महारथम्

sa cchittvā saguṇaṃ cāpaṃ raṇe tasya mahātmanaḥpapāta dharaṇīṃ tūrṇaṃ svarṇavajravibhūṣitaḥsutasomastato'gacchacchrutakīrtermahāratham

सौबलोऽपि धनुर्गृह्य घोरमन्यत्सुदुःसहम्अभ्ययात्पाण्डवानीकं निघ्नञ्शत्रुगणान्बहून्

saubalo'pi dhanurgṛhya ghoramanyatsuduḥsahamabhyayātpāṇḍavānīkaṃ nighnañśatrugaṇānbahūn

तत्र नादो महानासीत्पाण्डवानां विशां पतेसौबलं समरे दृष्ट्वा विचरन्तमभीतवत्

tatra nādo mahānāsītpāṇḍavānāṃ viśāṃ patesaubalaṃ samare dṛṣṭvā vicarantamabhītavat

तान्यनीकानि दृप्तानि शस्त्रवन्ति महान्ति चद्राव्यमाणान्यदृश्यन्त सौबलेन महात्मना

tānyanīkāni dṛptāni śastravanti mahānti cadrāvyamāṇānyadṛśyanta saubalena mahātmanā

यथा दैत्यचमूं राजन्देवराजो ममर्द हतथैव पाण्डवीं सेनां सौबलेयो व्यनाशयत्

yathā daityacamūṃ rājandevarājo mamarda hatathaiva pāṇḍavīṃ senāṃ saubaleyo vyanāśayat

धृष्टद्युम्नं कृपो राजन्वारयामास संयुगेयथा दृप्तं वने नागं शरभो वारयेद्युधि

dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpo rājanvārayāmāsa saṃyugeyathā dṛptaṃ vane nāgaṃ śarabho vārayedyudhi

निरुद्धः पार्षतस्तेन गौतमेन बलीयसापदात्पदं विचलितुं नाशक्नोत्तत्र भारत

niruddhaḥ pārṣatastena gautamena balīyasāpadātpadaṃ vicalituṃ nāśaknottatra bhārata

गौतमस्य वपुर्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नरथं प्रतिवित्रेसुः सर्वभूतानि क्षयं प्राप्तं च मेनिरे

gautamasya vapurdṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnarathaṃ prativitresuḥ sarvabhūtāni kṣayaṃ prāptaṃ ca menire

तत्रावोचन्विमनसो रथिनः सादिनस्तथाद्रोणस्य निधने नूनं संक्रुद्धो द्विपदां वरः

tatrāvocanvimanaso rathinaḥ sādinastathādroṇasya nidhane nūnaṃ saṃkruddho dvipadāṃ varaḥ

शारद्वतो महातेजा दिव्यास्त्रविदुदारधीःअपि स्वस्ति भवेदद्य धृष्टद्युम्नस्य गौतमात्

śāradvato mahātejā divyāstravidudāradhīḥapi svasti bhavedadya dhṛṣṭadyumnasya gautamāt

अपीयं वाहिनी कृत्स्ना मुच्येत महतो भयात्अप्ययं ब्राह्मणः सर्वान्न नो हन्यात्समागतान्

apīyaṃ vāhinī kṛtsnā mucyeta mahato bhayātapyayaṃ brāhmaṇaḥ sarvānna no hanyātsamāgatān

यादृशं दृश्यते रूपमन्तकप्रतिमं भृशम्गमिष्यत्यद्य पदवीं भारद्वाजस्य संयुगे

yādṛśaṃ dṛśyate rūpamantakapratimaṃ bhṛśamgamiṣyatyadya padavīṃ bhāradvājasya saṃyuge

आचार्यः क्षिप्रहस्तश्च विजयी च सदा युधिअस्त्रवान्वीर्यसंपन्नः क्रोधेन च समन्वितः

ācāryaḥ kṣiprahastaśca vijayī ca sadā yudhiastravānvīryasaṃpannaḥ krodhena ca samanvitaḥ

पार्षतश्च भृशं युद्धे विमुखोऽद्यापि लक्ष्यतेइत्येवं विविधा वाचस्तावकानां परैः सह

pārṣataśca bhṛśaṃ yuddhe vimukho'dyāpi lakṣyateityevaṃ vividhā vācastāvakānāṃ paraiḥ saha

विनिःश्वस्य ततः क्रुद्धः कृपः शारद्वतो नृपपार्षतं छादयामास निश्चेष्टं सर्वमर्मसु

viniḥśvasya tataḥ kruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato nṛpapārṣataṃ chādayāmāsa niśceṣṭaṃ sarvamarmasu

स वध्यमानः समरे गौतमेन महात्मनाकर्तव्यं न प्रजानाति मोहितः परमाहवे

sa vadhyamānaḥ samare gautamena mahātmanākartavyaṃ na prajānāti mohitaḥ paramāhave

तमब्रवीत्ततो यन्ता कच्चित्क्षेमं नु पार्षतईदृशं व्यसनं युद्धे न ते दृष्टं कदाचन

tamabravīttato yantā kaccitkṣemaṃ nu pārṣataīdṛśaṃ vyasanaṃ yuddhe na te dṛṣṭaṃ kadācana

दैवयोगात्तु ते बाणा नातरन्मर्मभेदिनःप्रेषिता द्विजमुख्येन मर्माण्युद्दिश्य सर्वशः

daivayogāttu te bāṇā nātaranmarmabhedinaḥpreṣitā dvijamukhyena marmāṇyuddiśya sarvaśaḥ

व्यावर्तये तत्र रथं नदीवेगमिवार्णवात्अवध्यं ब्राह्मणं मन्ये येन ते विक्रमो हतः

vyāvartaye tatra rathaṃ nadīvegamivārṇavātavadhyaṃ brāhmaṇaṃ manye yena te vikramo hataḥ

धृष्टद्युम्नस्ततो राजञ्शनकैरब्रवीद्वचःमुह्यते मे मनस्तात गात्रे स्वेदश्च जायते

dhṛṣṭadyumnastato rājañśanakairabravīdvacaḥmuhyate me manastāta gātre svedaśca jāyate

वेपथुं च शरीरे मे रोमहर्षं च पश्य वैवर्जयन्ब्राह्मणं युद्धे शनैर्याहि यतोऽच्युतः

vepathuṃ ca śarīre me romaharṣaṃ ca paśya vaivarjayanbrāhmaṇaṃ yuddhe śanairyāhi yato'cyutaḥ

अर्जुनं भीमसेनं वा समरे प्राप्य सारथेक्षेममद्य भवेद्यन्तरिति मे नैष्ठिकी मतिः

arjunaṃ bhīmasenaṃ vā samare prāpya sārathekṣemamadya bhavedyantariti me naiṣṭhikī matiḥ

ततः प्रायान्महाराज सारथिस्त्वरयन्हयान्यतो भीमो महेष्वासो युयुधे तव सैनिकैः

tataḥ prāyānmahārāja sārathistvarayanhayānyato bhīmo maheṣvāso yuyudhe tava sainikaiḥ

प्रद्रुतं तु रथं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य मारिषकिरञ्शरशतान्येव गौतमोऽनुययौ तदा

pradrutaṃ tu rathaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnasya māriṣakirañśaraśatānyeva gautamo'nuyayau tadā

शङ्खं च पूरयामास मुहुर्मुहुररिंदमःपार्षतं प्राद्रवद्यन्तं महेन्द्र इव शम्बरम्

śaṅkhaṃ ca pūrayāmāsa muhurmuhurariṃdamaḥpārṣataṃ prādravadyantaṃ mahendra iva śambaram

शिखण्डिनं तु समरे भीष्ममृत्युं दुरासदम्हार्दिक्यो वारयामास स्मयन्निव मुहुर्मुहुः

śikhaṇḍinaṃ tu samare bhīṣmamṛtyuṃ durāsadamhārdikyo vārayāmāsa smayanniva muhurmuhuḥ

शिखण्डी च समासाद्य हृदिकानां महारथम्पञ्चभिर्निशितैर्भल्लैर्जत्रुदेशे समार्दयत्

śikhaṇḍī ca samāsādya hṛdikānāṃ mahārathampañcabhirniśitairbhallairjatrudeśe samārdayat

कृतवर्मा तु संक्रुद्धो भित्त्वा षष्टिभिराशुगैःधनुरेकेन चिच्छेद हसन्राजन्महारथः

kṛtavarmā tu saṃkruddho bhittvā ṣaṣṭibhirāśugaiḥdhanurekena ciccheda hasanrājanmahārathaḥ

अथान्यद्धनुरादाय द्रुपदस्यात्मजो बलीतिष्ठ तिष्ठेति संक्रुद्धो हार्दिक्यं प्रत्यभाषत

athānyaddhanurādāya drupadasyātmajo balītiṣṭha tiṣṭheti saṃkruddho hārdikyaṃ pratyabhāṣata

ततोऽस्य नवतिं बाणान्रुक्मपुङ्खान्सुतेजनान्प्रेषयामास राजेन्द्र तेऽस्याभ्रश्यन्त वर्मणः

tato'sya navatiṃ bāṇānrukmapuṅkhānsutejanānpreṣayāmāsa rājendra te'syābhraśyanta varmaṇaḥ

वितथांस्तान्समालक्ष्य पतितांश्च महीतलेक्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन कार्मुकं चिच्छिदे बली

vitathāṃstānsamālakṣya patitāṃśca mahītalekṣurapreṇa sutīkṣṇena kārmukaṃ cicchide balī

अथैनं छिन्नधन्वानं भग्नशृङ्गमिवर्षभम्अशीत्या मार्गणैः क्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्दयत्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ bhagnaśṛṅgamivarṣabhamaśītyā mārgaṇaiḥ kruddho bāhvorurasi cārdayat

कृतवर्मा तु संक्रुद्धो मार्गणैः कृतविक्षतःधनुरन्यत्समादाय समार्गणगणं प्रभोशिखण्डिनं बाणवरैः स्कन्धदेशेऽभ्यताडयत्

kṛtavarmā tu saṃkruddho mārgaṇaiḥ kṛtavikṣataḥdhanuranyatsamādāya samārgaṇagaṇaṃ prabhośikhaṇḍinaṃ bāṇavaraiḥ skandhadeśe'bhyatāḍayat

स्कन्धदेशे स्थितैर्बाणैः शिखण्डी च रराज हशाखाप्रतानैर्विमलैः सुमहान्स यथा द्रुमः

skandhadeśe sthitairbāṇaiḥ śikhaṇḍī ca rarāja haśākhāpratānairvimalaiḥ sumahānsa yathā drumaḥ

तावन्योन्यं भृशं विद्ध्वा रुधिरेण समुक्षितौअन्योन्यशृङ्गाभिहतौ रेजतुर्वृषभाविव

tāvanyonyaṃ bhṛśaṃ viddhvā rudhireṇa samukṣitauanyonyaśṛṅgābhihatau rejaturvṛṣabhāviva

अन्योन्यस्य वधे यत्नं कुर्वाणौ तौ महारथौरथाभ्यां चेरतुस्तत्र मण्डलानि सहस्रशः

anyonyasya vadhe yatnaṃ kurvāṇau tau mahārathaurathābhyāṃ ceratustatra maṇḍalāni sahasraśaḥ

कृतवर्मा महाराज पार्षतं निशितैः शरैःरणे विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः

kṛtavarmā mahārāja pārṣataṃ niśitaiḥ śaraiḥraṇe vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ

ततोऽस्य समरे बाणं भोजः प्रहरतां वरःजीवितान्तकरं घोरं व्यसृजत्त्वरयान्वितः

tato'sya samare bāṇaṃ bhojaḥ praharatāṃ varaḥjīvitāntakaraṃ ghoraṃ vyasṛjattvarayānvitaḥ

स तेनाभिहतो राजन्मूर्छामाशु समाविशत्ध्वजयष्टिं च सहसा शिश्रिये कश्मलावृतः

sa tenābhihato rājanmūrchāmāśu samāviśatdhvajayaṣṭiṃ ca sahasā śiśriye kaśmalāvṛtaḥ

अपोवाह रणात्तं तु सारथी रथिनां वरम्हार्दिक्यशरसंतप्तं निःश्वसन्तं पुनः पुनः

apovāha raṇāttaṃ tu sārathī rathināṃ varamhārdikyaśarasaṃtaptaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ

पराजिते ततः शूरे द्रुपदस्य सुते प्रभोप्राद्रवत्पाण्डवी सेना वध्यमाना समन्ततः

parājite tataḥ śūre drupadasya sute prabhoprādravatpāṇḍavī senā vadhyamānā samantataḥ