Parva.Adhyaya 8.28

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वचो युद्धाभिनन्दिनःशल्योऽब्रवीत्पुनः कर्णं निदर्शनमुदाहरन्

māriṣādhiratheḥ śrutvā vaco yuddhābhinandinaḥśalyo'bravītpunaḥ karṇaṃ nidarśanamudāharan

यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा न च वा तथातथाहं त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सामि सुहृत्तया

yathaiva matto madyena tvaṃ tathā na ca vā tathātathāhaṃ tvāṃ pramādyantaṃ cikitsāmi suhṛttayā

इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मेश्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं विहीन कुलपांसन

imāṃ kākopamāṃ karṇa procyamānāṃ nibodha meśrutvā yatheṣṭaṃ kuryāstvaṃ vihīna kulapāṃsana

नाहमात्मनि किंचिद्वै किल्बिषं कर्ण संस्मरेयेन त्वं मां महाबाहो हन्तुमिच्छस्यनागसम्

nāhamātmani kiṃcidvai kilbiṣaṃ karṇa saṃsmareyena tvaṃ māṃ mahābāho hantumicchasyanāgasam

अवश्यं तु मया वाच्यं बुध्यतां यदि ते हितम्विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा

avaśyaṃ tu mayā vācyaṃ budhyatāṃ yadi te hitamviśeṣato rathasthena rājñaścaiva hitaiṣiṇā

समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम्श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह

samaṃ ca viṣamaṃ caiva rathinaśca balābalamśramaḥ khedaśca satataṃ hayānāṃ rathinā saha

आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम्भारश्चाप्यतिभारश्च शल्यानां च प्रतिक्रिया

āyudhasya parijñānaṃ rutaṃ ca mṛgapakṣiṇāmbhāraścāpyatibhāraśca śalyānāṃ ca pratikriyā

अस्त्रयोगश्च युद्धं च निमित्तानि तथैव चसर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिनाअतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः

astrayogaśca yuddhaṃ ca nimittāni tathaiva casarvametanmayā jñeyaṃ rathasyāsya kuṭumbināatastvāṃ kathaye karṇa nidarśanamidaṃ punaḥ

वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान्यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थोऽभवच्छुचिः

vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavānyajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho'bhavacchuciḥ

बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकःराज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः

bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥrājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ

पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम्काको बहूनामभवदुच्छिष्टकृतभोजनः

putrāṇāṃ tasya bālānāṃ kumārāṇāṃ yaśasvināmkāko bahūnāmabhavaducchiṣṭakṛtabhojanaḥ

तस्मै सदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाःमांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी

tasmai sadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥmāṃsodanaṃ dadhi kṣīraṃ pāyasaṃ madhusarpiṣī

स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैःसदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयसश्चावमन्यते

sa cocchiṣṭabhṛtaḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥsadṛśānpakṣiṇo dṛptaḥ śreyasaścāvamanyate

अथ हंसाः समुद्रान्ते कदाचिदभिपातिनःगरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः

atha haṃsāḥ samudrānte kadācidabhipātinaḥgaruḍasya gatau tulyāścakrāṅgā hṛṣṭacetasaḥ

कुमारकास्ततो हंसान्दृष्ट्वा काकमथाब्रुवन्भवानेव विशिष्टो हि पतत्रिभ्यो विहंगम

kumārakāstato haṃsāndṛṣṭvā kākamathābruvanbhavāneva viśiṣṭo hi patatribhyo vihaṃgama

प्रतार्यमाणस्तु स तैरल्पबुद्धिभिरण्डजःतद्वचः सत्यमित्येव मौर्ख्याद्दर्पाच्च मन्यते

pratāryamāṇastu sa tairalpabuddhibhiraṇḍajaḥtadvacaḥ satyamityeva maurkhyāddarpācca manyate

तान्सोऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभागितिउच्छिष्टदर्पितः काको बहूनां दूरपातिनाम्

tānso'bhipatya jijñāsuḥ ka eṣāṃ śreṣṭhabhāgitiucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāṃ dūrapātinām

तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम्तमाह्वयत दुर्बुद्धिः पताम इति पक्षिणम्

teṣāṃ yaṃ pravaraṃ mene haṃsānāṃ dūrapātināmtamāhvayata durbuddhiḥ patāma iti pakṣiṇam

तच्छ्रुत्वा प्राहसन्हंसा ये तत्रासन्समागताःभाषतो बहु काकस्य बलिनः पततां वराःइदमूचुश्च चक्राङ्गा वचः काकं विहंगमाः

tacchrutvā prāhasanhaṃsā ye tatrāsansamāgatāḥbhāṣato bahu kākasya balinaḥ patatāṃ varāḥidamūcuśca cakrāṅgā vacaḥ kākaṃ vihaṃgamāḥ

वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसःपक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः

vayaṃ haṃsāścarāmemāṃ pṛthivīṃ mānasaukasaḥpakṣiṇāṃ ca vayaṃ nityaṃ dūrapātena pūjitāḥ

कथं नु हंसं बलिनं वज्राङ्गं दूरपातिनम्काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मतेकथं त्वं पतनं काक सहास्माभिर्ब्रवीषि तत्

kathaṃ nu haṃsaṃ balinaṃ vajrāṅgaṃ dūrapātinamkāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmatekathaṃ tvaṃ patanaṃ kāka sahāsmābhirbravīṣi tat

अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनःप्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात्

atha haṃsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥprajagādottaraṃ kākaḥ katthano jātilāghavāt

शतमेकं च पातानां पतितास्मि न संशयःशतयोजनमेकैकं विचित्रं विविधं तथा

śatamekaṃ ca pātānāṃ patitāsmi na saṃśayaḥśatayojanamekaikaṃ vicitraṃ vividhaṃ tathā

उड्डीनमवडीनं च प्रडीनं डीनमेव चनिडीनमथ संडीनं तिर्यक्चातिगतानि च

uḍḍīnamavaḍīnaṃ ca praḍīnaṃ ḍīnameva caniḍīnamatha saṃḍīnaṃ tiryakcātigatāni ca

विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम्अतिडीनं महाडीनं निडीनं परिडीनकम्

viḍīnaṃ pariḍīnaṃ ca parāḍīnaṃ suḍīnakamatiḍīnaṃ mahāḍīnaṃ niḍīnaṃ pariḍīnakam

गतागतप्रतिगता बह्वीश्च निकुडीनिकाःकर्तास्मि मिषतां वोऽद्य ततो द्रक्ष्यथ मे बलम्

gatāgatapratigatā bahvīśca nikuḍīnikāḥkartāsmi miṣatāṃ vo'dya tato drakṣyatha me balam

एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमःउवाच हंसस्तं काकं वचनं तन्निबोध मे

evamukte tu kākena prahasyaiko vihaṃgamaḥuvāca haṃsastaṃ kākaṃ vacanaṃ tannibodha me

शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम्एकमेव तु ये पातं विदुः सर्वे विहंगमाः

śatamekaṃ ca pātānāṃ tvaṃ kāka patitā dhruvamekameva tu ye pātaṃ viduḥ sarve vihaṃgamāḥ

तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कंचनपत त्वमपि रक्ताक्ष येन वा तेन मन्यसे

tamahaṃ patitā kāka nānyaṃ jānāmi kaṃcanapata tvamapi raktākṣa yena vā tena manyase

अथ काकाः प्रजहसुर्ये तत्रासन्समागताःकथमेकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत्

atha kākāḥ prajahasurye tatrāsansamāgatāḥkathamekena pātena haṃsaḥ pātaśataṃ jayet

एकेनैव शतस्यैकं पातेनाभिभविष्यतिहंसस्य पतितं काको बलवानाशुविक्रमः

ekenaiva śatasyaikaṃ pātenābhibhaviṣyatihaṃsasya patitaṃ kāko balavānāśuvikramaḥ

प्रपेततुः स्पर्धयाथ ततस्तौ हंसवायसौएकपाती च चक्राङ्गः काकः पातशतेन च

prapetatuḥ spardhayātha tatastau haṃsavāyasauekapātī ca cakrāṅgaḥ kākaḥ pātaśatena ca

पेतिवानथ चक्राङ्गः पेतिवानथ वायसःविसिस्मापयिषुः पातैराचक्षाणोऽऽत्मनः क्रियाम्

petivānatha cakrāṅgaḥ petivānatha vāyasaḥvisismāpayiṣuḥ pātairācakṣāṇo''tmanaḥ kriyām

अथ काकस्य चित्राणि पतितानीतराणि चदृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरथ तैः स्वरैः

atha kākasya citrāṇi patitānītarāṇi cadṛṣṭvā pramuditāḥ kākā vineduratha taiḥ svaraiḥ

हंसांश्चावहसन्ति स्म प्रावदन्नप्रियाणि चउत्पत्योत्पत्य च प्राहुर्मुहूर्तमिति चेति च

haṃsāṃścāvahasanti sma prāvadannapriyāṇi cautpatyotpatya ca prāhurmuhūrtamiti ceti ca

वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश्च निपतन्त्युत्पतन्ति चकुर्वाणा विविधान्रावानाशंसन्तस्तदा जयम्

vṛkṣāgrebhyaḥ sthalebhyaśca nipatantyutpatanti cakurvāṇā vividhānrāvānāśaṃsantastadā jayam

हंसस्तु मृदुकेनैव विक्रान्तुमुपचक्रमेप्रत्यहीयत काकाच्च मुहूर्तमिव मारिष

haṃsastu mṛdukenaiva vikrāntumupacakramepratyahīyata kākācca muhūrtamiva māriṣa

अवमन्य रयं हंसानिदं वचनमब्रवीत्योऽसावुत्पतितो हंसः सोऽसावेव प्रहीयते

avamanya rayaṃ haṃsānidaṃ vacanamabravītyo'sāvutpatito haṃsaḥ so'sāveva prahīyate

अथ हंसः स तच्छ्रुत्वा प्रापतत्पश्चिमां दिशम्उपर्युपरि वेगेन सागरं वरुणालयम्

atha haṃsaḥ sa tacchrutvā prāpatatpaścimāṃ diśamuparyupari vegena sāgaraṃ varuṇālayam

ततो भीः प्राविशत्काकं तदा तत्र विचेतसम्द्वीपद्रुमानपश्यन्तं निपतन्तं श्रमान्वितम्निपतेयं क्व नु श्रान्त इति तस्मिञ्जलार्णवे

tato bhīḥ prāviśatkākaṃ tadā tatra vicetasamdvīpadrumānapaśyantaṃ nipatantaṃ śramānvitamnipateyaṃ kva nu śrānta iti tasmiñjalārṇave

अविषह्यः समुद्रो हि बहुसत्त्वगणालयःमहाभूतशतोद्भासी नभसोऽपि विशिष्यते

aviṣahyaḥ samudro hi bahusattvagaṇālayaḥmahābhūtaśatodbhāsī nabhaso'pi viśiṣyate

गाम्भीर्याद्धि समुद्रस्य न विशेषः कुलाधमदिगम्बराम्भसां कर्ण समुद्रस्था हि दुर्जयाःविदूरपातात्तोयस्य किं पुनः कर्ण वायसः

gāmbhīryāddhi samudrasya na viśeṣaḥ kulādhamadigambarāmbhasāṃ karṇa samudrasthā hi durjayāḥvidūrapātāttoyasya kiṃ punaḥ karṇa vāyasaḥ

अथ हंसोऽभ्यतिक्रम्य मुहूर्तमिति चेति चअवेक्षमाणस्तं काकं नाशक्नोद्व्यपसर्पितुम्अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत

atha haṃso'bhyatikramya muhūrtamiti ceti caavekṣamāṇastaṃ kākaṃ nāśaknodvyapasarpitumatikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṃ taṃ samudaikṣata

तं तथा हीयमानं च हंसो दृष्ट्वाब्रवीदिदम्उज्जिहीर्षुर्निमज्जन्तं स्मरन्सत्पुरुषव्रतम्

taṃ tathā hīyamānaṃ ca haṃso dṛṣṭvābravīdidamujjihīrṣurnimajjantaṃ smaransatpuruṣavratam

बहूनि पतनानि त्वमाचक्षाणो मुहुर्मुहुःपतस्यव्याहरंश्चेदं न नो गुह्यं प्रभाषसे

bahūni patanāni tvamācakṣāṇo muhurmuhuḥpatasyavyāharaṃścedaṃ na no guhyaṃ prabhāṣase

किं नाम पतनं काक यत्त्वं पतसि सांप्रतम्जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः

kiṃ nāma patanaṃ kāka yattvaṃ patasi sāṃpratamjalaṃ spṛśasi pakṣābhyāṃ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ

स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन जलमर्णवेकाको दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह

sa pakṣābhyāṃ spṛśannārtastuṇḍena jalamarṇavekāko dṛḍhaṃ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha

हंस उवाच · haṃsa uvāca

शतमेकं च पातानां यत्प्रभाषसि वायसनानाविधानीह पुरा तच्चानृतमिहाद्य ते

śatamekaṃ ca pātānāṃ yatprabhāṣasi vāyasanānāvidhānīha purā taccānṛtamihādya te

काक उवाच · kāka uvāca

उच्छिष्टदर्पितो हंस मन्येऽऽत्मानं सुपर्णवत्अवमन्य बहूंश्चाहं काकानन्यांश्च पक्षिणःप्राणैर्हंस प्रपद्ये त्वां द्वीपान्तं प्रापयस्व माम्

ucchiṣṭadarpito haṃsa manye''tmānaṃ suparṇavatavamanya bahūṃścāhaṃ kākānanyāṃśca pakṣiṇaḥprāṇairhaṃsa prapadye tvāṃ dvīpāntaṃ prāpayasva mām

यद्यहं स्वस्तिमान्हंस स्वदेशं प्राप्नुयां पुनःन कंचिदवमन्येयमापदो मां समुद्धर

yadyahaṃ svastimānhaṃsa svadeśaṃ prāpnuyāṃ punaḥna kaṃcidavamanyeyamāpado māṃ samuddhara

तमेवंवादिनं दीनं विलपन्तमचेतनम्काक काकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे

tamevaṃvādinaṃ dīnaṃ vilapantamacetanamkāka kāketi vāśantaṃ nimajjantaṃ mahārṇave

तथैत्य वायसं हंसो जलक्लिन्नं सुदुर्दशम्पद्भ्यामुत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठमारोपयच्छनैः

tathaitya vāyasaṃ haṃso jalaklinnaṃ sudurdaśampadbhyāmutkṣipya vepantaṃ pṛṣṭhamāropayacchanaiḥ

आरोप्य पृष्ठं काकं तं हंसः कर्ण विचेतसम्आजगाम पुनर्द्वीपं स्पर्धया पेततुर्यतः

āropya pṛṣṭhaṃ kākaṃ taṃ haṃsaḥ karṇa vicetasamājagāma punardvīpaṃ spardhayā petaturyataḥ

संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्वास्य च खेचरम्गतो यथेप्सितं देशं हंसो मन इवाशुगः

saṃsthāpya taṃ cāpi punaḥ samāśvāsya ca khecaramgato yathepsitaṃ deśaṃ haṃso mana ivāśugaḥ

उच्छिष्टभोजनात्काको यथा वैश्यकुले तु सःएवं त्वमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्रैर्न संशयःसदृशाञ्श्रेयसश्चापि सर्वान्कर्णातिमन्यसे

ucchiṣṭabhojanātkāko yathā vaiśyakule tu saḥevaṃ tvamucchiṣṭabhṛto dhārtarāṣṭrairna saṃśayaḥsadṛśāñśreyasaścāpi sarvānkarṇātimanyase

द्रोणद्रौणिकृपैर्गुप्तो भीष्मेणान्यैश्च कौरवैःविराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा

droṇadrauṇikṛpairgupto bhīṣmeṇānyaiśca kauravaiḥvirāṭanagare pārthamekaṃ kiṃ nāvadhīstadā

यत्र व्यस्ताः समस्ताश्च निर्जिताः स्थ किरीटिनासृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्यमभूत्तदा

yatra vyastāḥ samastāśca nirjitāḥ stha kirīṭināsṛgālā iva siṃhena kva te vīryamabhūttadā

भ्रातरं च हतं दृष्ट्वा निर्जितः सव्यसाचिनापश्यतां कुरुवीराणां प्रथमं त्वं पलायथाः

bhrātaraṃ ca hataṃ dṛṣṭvā nirjitaḥ savyasācināpaśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ prathamaṃ tvaṃ palāyathāḥ

तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतःकुरून्समग्रानुत्सृज्य प्रथमं त्वं पलायथाः

tathā dvaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutaḥkurūnsamagrānutsṛjya prathamaṃ tvaṃ palāyathāḥ

हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश्चित्रसेनमुखान्रणेकर्ण दुर्योधनं पार्थः सभार्यं सममोचयत्

hatvā jitvā ca gandharvāṃścitrasenamukhānraṇekarṇa duryodhanaṃ pārthaḥ sabhāryaṃ samamocayat

पुनः प्रभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य चकथितः कर्ण रामेण सभायां राजसंसदि

punaḥ prabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya cakathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṃ rājasaṃsadi

सततं च तदश्रौषीर्वचनं द्रोणभीष्मयोःअवध्यौ वदतोः कृष्णौ संनिधौ वै महीक्षिताम्

satataṃ ca tadaśrauṣīrvacanaṃ droṇabhīṣmayoḥavadhyau vadatoḥ kṛṣṇau saṃnidhau vai mahīkṣitām

कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येन येन धनंजयःत्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा

kiyantaṃ tatra vakṣyāmi yena yena dhanaṃjayaḥtvatto'tiriktaḥ sarvebhyo bhūtebhyo brāhmaṇo yathā

इदानीमेव द्रष्टासि प्रधने स्यन्दने स्थितौपुत्रं च वसुदेवस्य पाण्डवं च धनंजयम्

idānīmeva draṣṭāsi pradhane syandane sthitauputraṃ ca vasudevasya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam

देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरर्षभौप्रकाशेनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन्नृषु

devāsuramanuṣyeṣu prakhyātau yau nararṣabhauprakāśenābhivikhyātau tvaṃ tu khadyotavannṛṣu

एवं विद्वान्मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौनृसिंहौ तौ नरश्वा त्वं जोषमास्स्व विकत्थन

evaṃ vidvānmāvamaṃsthāḥ sūtaputrācyutārjunaunṛsiṃhau tau naraśvā tvaṃ joṣamāssva vikatthana