Parva.Adhyaya 8.31

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः परानीकभिदं व्यूहमप्रतिमं परैःसमीक्ष्य कर्णः पार्थानां धृष्टद्युम्नाभिरक्षितम्

tataḥ parānīkabhidaṃ vyūhamapratimaṃ paraiḥsamīkṣya karṇaḥ pārthānāṃ dhṛṣṭadyumnābhirakṣitam

प्रययौ रथघोषेण सिंहनादरवेण चवादित्राणां च निनदैः कम्पयन्निव मेदिनीम्

prayayau rathaghoṣeṇa siṃhanādaraveṇa cavāditrāṇāṃ ca ninadaiḥ kampayanniva medinīm

वेपमान इव क्रोधाद्युद्धशौण्डः परंतपःप्रतिव्यूह्य महातेजा यथावद्भरतर्षभ

vepamāna iva krodhādyuddhaśauṇḍaḥ paraṃtapaḥprativyūhya mahātejā yathāvadbharatarṣabha

व्यधमत्पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिवयुधिष्ठिरं चाभिभवन्नपसव्यं चकार ह

vyadhamatpāṇḍavīṃ senāmāsurīṃ maghavānivayudhiṣṭhiraṃ cābhibhavannapasavyaṃ cakāra ha

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

कथं संजय राधेयः प्रत्यव्यूहत पाण्डवान्धृष्टद्युम्नमुखान्वीरान्भीमसेनाभिरक्षितान्

kathaṃ saṃjaya rādheyaḥ pratyavyūhata pāṇḍavāndhṛṣṭadyumnamukhānvīrānbhīmasenābhirakṣitān

के च प्रपक्षौ पक्षौ वा मम सैन्यस्य संजयप्रविभज्य यथान्यायं कथं वा समवस्थिताः

ke ca prapakṣau pakṣau vā mama sainyasya saṃjayapravibhajya yathānyāyaṃ kathaṃ vā samavasthitāḥ

कथं पाण्डुसुताश्चापि प्रत्यव्यूहन्त मामकान्कथं चैतन्महायुद्धं प्रावर्तत सुदारुणम्

kathaṃ pāṇḍusutāścāpi pratyavyūhanta māmakānkathaṃ caitanmahāyuddhaṃ prāvartata sudāruṇam

क्व च बीभत्सुरभवद्यत्कर्णोऽयाद्युधिष्ठिरम्को ह्यर्जुनस्य सांनिध्ये शक्तोऽभ्येतुं युधिष्ठिरम्

kva ca bībhatsurabhavadyatkarṇo'yādyudhiṣṭhiramko hyarjunasya sāṃnidhye śakto'bhyetuṃ yudhiṣṭhiram

सर्वभूतानि यो ह्येकः खाण्डवे जितवान्पुराकस्तमन्यत्र राधेयात्प्रतियुध्येज्जिजीविषुः

sarvabhūtāni yo hyekaḥ khāṇḍave jitavānpurākastamanyatra rādheyātpratiyudhyejjijīviṣuḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

शृणु व्यूहस्य रचनामर्जुनश्च यथा गतःपरिदाय नृपं तेभ्यः संग्रामश्चाभवद्यथा

śṛṇu vyūhasya racanāmarjunaśca yathā gataḥparidāya nṛpaṃ tebhyaḥ saṃgrāmaścābhavadyathā

कृपः शारद्वतो राजन्मागधश्च तरस्विनःसात्वतः कृतवर्मा च दक्षिणं पक्षमाश्रिताः

kṛpaḥ śāradvato rājanmāgadhaśca tarasvinaḥsātvataḥ kṛtavarmā ca dakṣiṇaṃ pakṣamāśritāḥ

तेषां प्रपक्षे शकुनिरुलूकश्च महारथःसादिभिर्विमलप्रासैस्तवानीकमरक्षताम्

teṣāṃ prapakṣe śakunirulūkaśca mahārathaḥsādibhirvimalaprāsaistavānīkamarakṣatām

गान्धारिभिरसंभ्रान्तैः पार्वतीयैश्च दुर्जयैःशलभानामिव व्रातैः पिशाचैरिव दुर्दृशैः

gāndhāribhirasaṃbhrāntaiḥ pārvatīyaiśca durjayaiḥśalabhānāmiva vrātaiḥ piśācairiva durdṛśaiḥ

चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि रथानामनिवर्तिनाम्संशप्तका युद्धशौण्डा वामं पार्श्वमपालयन्

catustriṃśatsahasrāṇi rathānāmanivartināmsaṃśaptakā yuddhaśauṇḍā vāmaṃ pārśvamapālayan

समुच्चितास्तव सुतैः कृष्णार्जुनजिघांसवःतेषां प्रपक्षः काम्बोजाः शकाश्च यवनैः सह

samuccitāstava sutaiḥ kṛṣṇārjunajighāṃsavaḥteṣāṃ prapakṣaḥ kāmbojāḥ śakāśca yavanaiḥ saha

निदेशात्सूतपुत्रस्य सरथाः साश्वपत्तयःआह्वयन्तोऽर्जुनं तस्थुः केशवं च महाबलम्

nideśātsūtaputrasya sarathāḥ sāśvapattayaḥāhvayanto'rjunaṃ tasthuḥ keśavaṃ ca mahābalam

मध्येसेनामुखं कर्णो व्यवातिष्ठत दंशितःचित्रवर्माङ्गदः स्रग्वी पालयन्ध्वजिनीमुखम्

madhyesenāmukhaṃ karṇo vyavātiṣṭhata daṃśitaḥcitravarmāṅgadaḥ sragvī pālayandhvajinīmukham

रक्ष्यमाणः सुसंरब्धैः पुत्रैः शस्त्रभृतां वरःवाहिनीप्रमुखं वीरः संप्रकर्षन्नशोभत

rakṣyamāṇaḥ susaṃrabdhaiḥ putraiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥvāhinīpramukhaṃ vīraḥ saṃprakarṣannaśobhata

अयोरत्निर्महाबाहुः सूर्यवैश्वानरद्युतिःमहाद्विपस्कन्धगतः पिङ्गलः प्रियदर्शनःदुःशासनो वृतः सैन्यैः स्थितो व्यूहस्य पृष्ठतः

ayoratnirmahābāhuḥ sūryavaiśvānaradyutiḥmahādvipaskandhagataḥ piṅgalaḥ priyadarśanaḥduḥśāsano vṛtaḥ sainyaiḥ sthito vyūhasya pṛṣṭhataḥ

तमन्वयान्महाराज स्वयं दुर्योधनो नृपःचित्राश्वैश्चित्रसंनाहैः सोदर्यैरभिरक्षितः

tamanvayānmahārāja svayaṃ duryodhano nṛpaḥcitrāśvaiścitrasaṃnāhaiḥ sodaryairabhirakṣitaḥ

रक्ष्यमाणो महावीर्यैः सहितैर्मद्रकेकयैःअशोभत महाराज देवैरिव शतक्रतुः

rakṣyamāṇo mahāvīryaiḥ sahitairmadrakekayaiḥaśobhata mahārāja devairiva śatakratuḥ

अश्वत्थामा कुरूणां च ये प्रवीरा महारथाःनित्यमत्ताश्च मातङ्गाः शूरैर्म्लेच्छैरधिष्ठिताःअन्वयुस्तद्रथानीकं क्षरन्त इव तोयदाः

aśvatthāmā kurūṇāṃ ca ye pravīrā mahārathāḥnityamattāśca mātaṅgāḥ śūrairmlecchairadhiṣṭhitāḥanvayustadrathānīkaṃ kṣaranta iva toyadāḥ

ते ध्वजैर्वैजयन्तीभिर्ज्वलद्भिः परमायुधैःसादिभिश्चास्थिता रेजुर्द्रुमवन्त इवाचलाः

te dhvajairvaijayantībhirjvaladbhiḥ paramāyudhaiḥsādibhiścāsthitā rejurdrumavanta ivācalāḥ

तेषां पदातिनागानां पादरक्षाः सहस्रशःपट्टिशासिधराः शूरा बभूवुरनिवर्तिनः

teṣāṃ padātināgānāṃ pādarakṣāḥ sahasraśaḥpaṭṭiśāsidharāḥ śūrā babhūvuranivartinaḥ

सादिभिः स्यन्दनैर्नागैरधिकं समलंकृतैःस व्यूहराजो विबभौ देवासुरचमूपमः

sādibhiḥ syandanairnāgairadhikaṃ samalaṃkṛtaiḥsa vyūharājo vibabhau devāsuracamūpamaḥ

बार्हस्पत्यः सुविहितो नायकेन विपश्चितानृत्यतीव महाव्यूहः परेषामादधद्भयम्

bārhaspatyaḥ suvihito nāyakena vipaścitānṛtyatīva mahāvyūhaḥ pareṣāmādadhadbhayam

तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यो निष्पतन्ति युयुत्सवःपत्त्यश्वरथमातङ्गाः प्रावृषीव बलाहकाः

tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥpattyaśvarathamātaṅgāḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ

ततः सेनामुखे कर्णं दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरःधनंजयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह

tataḥ senāmukhe karṇaṃ dṛṣṭvā rājā yudhiṣṭhiraḥdhanaṃjayamamitraghnamekavīramuvāca ha

पश्यार्जुन महाव्यूहं कर्णेन विहितं रणेयुक्तं पक्षैः प्रपक्षैश्च सेनानीकं प्रकाशते

paśyārjuna mahāvyūhaṃ karṇena vihitaṃ raṇeyuktaṃ pakṣaiḥ prapakṣaiśca senānīkaṃ prakāśate

तदेतद्वै समालोक्य प्रत्यमित्रं महद्बलम्यथा नाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम्

tadetadvai samālokya pratyamitraṃ mahadbalamyathā nābhibhavatyasmāṃstathā nītirvidhīyatām

एवमुक्तोऽर्जुनो राज्ञा प्राञ्जलिर्नृपमब्रवीत्यथा भवानाह तथा तत्सर्वं न तदन्यथा

evamukto'rjuno rājñā prāñjalirnṛpamabravītyathā bhavānāha tathā tatsarvaṃ na tadanyathā

यस्त्वस्य विहितो घातस्तं करिष्यामि भारतप्रधानवध एवास्य विनाशस्तं करोम्यहम्

yastvasya vihito ghātastaṃ kariṣyāmi bhāratapradhānavadha evāsya vināśastaṃ karomyaham

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

तस्मात्त्वमेव राधेयं भीमसेनः सुयोधनम्वृषसेनं च नकुलः सहदेवोऽपि सौबलम्

tasmāttvameva rādheyaṃ bhīmasenaḥ suyodhanamvṛṣasenaṃ ca nakulaḥ sahadevo'pi saubalam

दुःशासनं शतानीको हार्दिक्यं शिनिपुंगवःधृष्टद्युम्नस्तथा द्रौणिं स्वयं यास्याम्यहं कृपम्

duḥśāsanaṃ śatānīko hārdikyaṃ śinipuṃgavaḥdhṛṣṭadyumnastathā drauṇiṃ svayaṃ yāsyāmyahaṃ kṛpam

द्रौपदेया धार्तराष्ट्राञ्शिष्टान्सह शिखण्डिनाते ते च तांस्तानहितानस्माकं घ्नन्तु मामकाः

draupadeyā dhārtarāṣṭrāñśiṣṭānsaha śikhaṇḍināte te ca tāṃstānahitānasmākaṃ ghnantu māmakāḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनंजयःव्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाच्चमूमुखम्

ityukto dharmarājena tathetyuktvā dhanaṃjayaḥvyādideśa svasainyāni svayaṃ cāgāccamūmukham

अथ तं रथमायान्तं दृष्ट्वात्यद्भुतदर्शनम्उवाचाधिरथिं शल्यः पुनस्तं युद्धदुर्मदम्

atha taṃ rathamāyāntaṃ dṛṣṭvātyadbhutadarśanamuvācādhirathiṃ śalyaḥ punastaṃ yuddhadurmadam

अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिःनिघ्नन्नमित्रान्कौन्तेयो यं यं त्वं परिपृच्छसि

ayaṃ sa ratha āyāti śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥnighnannamitrānkaunteyo yaṃ yaṃ tvaṃ paripṛcchasi

श्रूयते तुमुलः शब्दो रथनेमिस्वनो महान्एष रेणुः समुद्भूतो दिवमावृत्य तिष्ठति

śrūyate tumulaḥ śabdo rathanemisvano mahāneṣa reṇuḥ samudbhūto divamāvṛtya tiṣṭhati

चक्रनेमिप्रणुन्ना च कम्पते कर्ण मेदिनीप्रवात्येष महावायुरभितस्तव वाहिनीम्क्रव्यादा व्याहरन्त्येते मृगाः कुर्वन्ति भैरवम्

cakranemipraṇunnā ca kampate karṇa medinīpravātyeṣa mahāvāyurabhitastava vāhinīmkravyādā vyāharantyete mṛgāḥ kurvanti bhairavam

पश्य कर्ण महाघोरं भयदं लोमहर्षणम्कबन्धं मेघसंकाशं भानुमावृत्य संस्थितम्

paśya karṇa mahāghoraṃ bhayadaṃ lomaharṣaṇamkabandhaṃ meghasaṃkāśaṃ bhānumāvṛtya saṃsthitam

पश्य यूथैर्बहुविधैर्मृगाणां सर्वतोदिशम्बलिभिर्दृप्तशार्दूलैरादित्योऽभिनिरीक्ष्यते

paśya yūthairbahuvidhairmṛgāṇāṃ sarvatodiśambalibhirdṛptaśārdūlairādityo'bhinirīkṣyate

पश्य कङ्कांश्च गृध्रांश्च समवेतान्सहस्रशःस्थितानभिमुखान्घोरानन्योन्यमभिभाषतः

paśya kaṅkāṃśca gṛdhrāṃśca samavetānsahasraśaḥsthitānabhimukhānghorānanyonyamabhibhāṣataḥ

सिताश्चाश्वाः समायुक्तास्तव कर्ण महारथेप्रदराः प्रज्वलन्त्येते ध्वजश्चैव प्रकम्पते

sitāścāśvāḥ samāyuktāstava karṇa mahārathepradarāḥ prajvalantyete dhvajaścaiva prakampate

उदीर्यतो हयान्पश्य महाकायान्महाजवान्प्लवमानान्दर्शनीयानाकाशे गरुडानिव

udīryato hayānpaśya mahākāyānmahājavānplavamānāndarśanīyānākāśe garuḍāniva

ध्रुवमेषु निमित्तेषु भूमिमावृत्य पार्थिवाःस्वप्स्यन्ति निहताः कर्ण शतशोऽथ सहस्रशः

dhruvameṣu nimitteṣu bhūmimāvṛtya pārthivāḥsvapsyanti nihatāḥ karṇa śataśo'tha sahasraśaḥ

शङ्खानां तुमुलः शब्दः श्रूयते लोमहर्षणःआनकानां च राधेय मृदङ्गानां च सर्वशः

śaṅkhānāṃ tumulaḥ śabdaḥ śrūyate lomaharṣaṇaḥānakānāṃ ca rādheya mṛdaṅgānāṃ ca sarvaśaḥ

बाणशब्दान्बहुविधान्नराश्वरथनिस्वनान्ज्यातलत्रेषुशब्दांश्च शृणु कर्ण महात्मनाम्

bāṇaśabdānbahuvidhānnarāśvarathanisvanānjyātalatreṣuśabdāṃśca śṛṇu karṇa mahātmanām

हेमरूप्यप्रमृष्टानां वाससां शिल्पिनिर्मिताःनानावर्णा रथे भान्ति श्वसनेन प्रकम्पिताः

hemarūpyapramṛṣṭānāṃ vāsasāṃ śilpinirmitāḥnānāvarṇā rathe bhānti śvasanena prakampitāḥ

सहेमचन्द्रतारार्काः पताकाः किङ्किणीयुताःपश्य कर्णार्जुनस्यैताः सौदामिन्य इवाम्बुदे

sahemacandratārārkāḥ patākāḥ kiṅkiṇīyutāḥpaśya karṇārjunasyaitāḥ saudāminya ivāmbude

ध्वजाः कणकणायन्ते वातेनाभिसमीरिताःसपताका रथाश्चापि पाञ्चालानां महात्मनाम्

dhvajāḥ kaṇakaṇāyante vātenābhisamīritāḥsapatākā rathāścāpi pāñcālānāṃ mahātmanām

नागाश्वरथपत्त्यौघांस्तावकान्समभिघ्नतःध्वजाग्रं दृश्यते त्वस्य ज्याशब्दश्चापि श्रूयते

nāgāśvarathapattyaughāṃstāvakānsamabhighnataḥdhvajāgraṃ dṛśyate tvasya jyāśabdaścāpi śrūyate

अद्य द्रष्टासि तं वीरं श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्निघ्नन्तं शात्रवान्संख्ये यं कर्ण परिपृच्छसि

adya draṣṭāsi taṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathimnighnantaṃ śātravānsaṃkhye yaṃ karṇa paripṛcchasi

अद्य तौ पुरुषव्याघ्रौ लोहिताक्षौ परंतपौवासुदेवार्जुनौ कर्ण द्रष्टास्येकरथस्थितौ

adya tau puruṣavyāghrau lohitākṣau paraṃtapauvāsudevārjunau karṇa draṣṭāsyekarathasthitau

सारथिर्यस्य वार्ष्णेयो गाण्डीवं यस्य कार्मुकम्तं चेद्धन्तासि राधेय त्वं नो राजा भविष्यसि

sārathiryasya vārṣṇeyo gāṇḍīvaṃ yasya kārmukamtaṃ ceddhantāsi rādheya tvaṃ no rājā bhaviṣyasi

एष संशप्तकाहूतस्तानेवाभिमुखो गतःकरोति कदनं चैषां संग्रामे द्विषतां बलीइति ब्रुवाणं मद्रेशं कर्णः प्राहातिमन्युमान्

eṣa saṃśaptakāhūtastānevābhimukho gataḥkaroti kadanaṃ caiṣāṃ saṃgrāme dviṣatāṃ balīiti bruvāṇaṃ madreśaṃ karṇaḥ prāhātimanyumān

पश्य संशप्तकैः क्रुद्धैः सर्वतः समभिद्रुतःएष सूर्य इवाम्भोदैश्छन्नः पार्थो न दृश्यतेएतदन्तोऽर्जुनः शल्य निमग्नः शोकसागरे

paśya saṃśaptakaiḥ kruddhaiḥ sarvataḥ samabhidrutaḥeṣa sūrya ivāmbhodaiśchannaḥ pārtho na dṛśyateetadanto'rjunaḥ śalya nimagnaḥ śokasāgare

शल्य उवाच · śalya uvāca

वरुणं कोऽम्भसा हन्यादिन्धनेन च पावकम्को वानिलं निगृह्णीयात्पिबेद्वा को महार्णवम्

varuṇaṃ ko'mbhasā hanyādindhanena ca pāvakamko vānilaṃ nigṛhṇīyātpibedvā ko mahārṇavam

ईदृग्रूपमहं मन्ये पार्थस्य युधि निग्रहम्न हि शक्योऽर्जुनो जेतुं सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः

īdṛgrūpamahaṃ manye pārthasya yudhi nigrahamna hi śakyo'rjuno jetuṃ sendraiḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ

अथैवं परितोषस्ते वाचोक्त्वा सुमना भवन स शक्यो युधा जेतुमन्यं कुरु मनोरथम्

athaivaṃ paritoṣaste vācoktvā sumanā bhavana sa śakyo yudhā jetumanyaṃ kuru manoratham

बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाःपातयेत्त्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत्

bāhubhyāmuddharedbhūmiṃ dahetkruddha imāḥ prajāḥpātayettridivāddevānyo'rjunaṃ samare jayet

पश्य कुन्तीसुतं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम्प्रभासन्तं महाबाहुं स्थितं मेरुमिवाचलम्

paśya kuntīsutaṃ vīraṃ bhīmamakliṣṭakāriṇamprabhāsantaṃ mahābāhuṃ sthitaṃ merumivācalam

अमर्षी नित्यसंरब्धश्चिरं वैरमनुस्मरन्एष भीमो जयप्रेप्सुर्युधि तिष्ठति वीर्यवान्

amarṣī nityasaṃrabdhaściraṃ vairamanusmaraneṣa bhīmo jayaprepsuryudhi tiṣṭhati vīryavān

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो धर्मराजो युधिष्ठिरःतिष्ठत्यसुकरः संख्ये परैः परपुरंजयः

eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥtiṣṭhatyasukaraḥ saṃkhye paraiḥ parapuraṃjayaḥ

एतौ च पुरुषव्याघ्रावश्विनाविव सोदरौनकुलः सहदेवश्च तिष्ठतो युधि दुर्जयौ

etau ca puruṣavyāghrāvaśvināviva sodaraunakulaḥ sahadevaśca tiṣṭhato yudhi durjayau

दृश्यन्त एते कार्ष्णेयाः पञ्च पञ्चाचला इवव्यवस्थिता योत्स्यमानाः सर्वेऽर्जुनसमा युधि

dṛśyanta ete kārṣṇeyāḥ pañca pañcācalā ivavyavasthitā yotsyamānāḥ sarve'rjunasamā yudhi

एते द्रुपदपुत्राश्च धृष्टद्युम्नपुरोगमाःहीनाः सत्यजिता वीरास्तिष्ठन्ति परमौजसः

ete drupadaputrāśca dhṛṣṭadyumnapurogamāḥhīnāḥ satyajitā vīrāstiṣṭhanti paramaujasaḥ

इति संवदतोरेव तयोः पुरुषसिंहयोःते सेने समसज्जेतां गङ्गायमुनवद्भृशम्

iti saṃvadatoreva tayoḥ puruṣasiṃhayoḥte sene samasajjetāṃ gaṅgāyamunavadbhṛśam