Parva.Adhyaya 8.4

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एतच्छ्रुत्वा महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतःअब्रवीत्संजयं सूतं शोकव्याकुलचेतनः

etacchrutvā mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥabravītsaṃjayaṃ sūtaṃ śokavyākulacetanaḥ

दुष्प्रणीतेन मे तात मनसाभिप्लुतात्मनःहतं वैकर्तनं श्रुत्वा शोको मर्माणि कृन्तति

duṣpraṇītena me tāta manasābhiplutātmanaḥhataṃ vaikartanaṃ śrutvā śoko marmāṇi kṛntati

कृतास्त्रपरमाः शल्ये दुःखपारं तितीर्षवःकुरूणां सृञ्जयानां च के नु जीवन्ति के मृताः

kṛtāstraparamāḥ śalye duḥkhapāraṃ titīrṣavaḥkurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca ke nu jīvanti ke mṛtāḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

हतः शांतनवो राजन्दुराधर्षः प्रतापवान्हत्वा पाण्डवयोधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः

hataḥ śāṃtanavo rājandurādharṣaḥ pratāpavānhatvā pāṇḍavayodhānāmarbudaṃ daśabhirdinaiḥ

ततो द्रोणो महेष्वासः पाञ्चालानां रथव्रजान्निहत्य युधि दुर्धर्षः पश्चाद्रुक्मरथो हतः

tato droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālānāṃ rathavrajānnihatya yudhi durdharṣaḥ paścādrukmaratho hataḥ

हतशिष्टस्य भीष्मेण द्रोणेन च महात्मनाअर्धं निहत्य सैन्यस्य कर्णो वैकर्तनो हतः

hataśiṣṭasya bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanāardhaṃ nihatya sainyasya karṇo vaikartano hataḥ

विविंशतिर्महाराज राजपुत्रो महाबलःआनर्तयोधाञ्शतशो निहत्य निहतो रणे

viviṃśatirmahārāja rājaputro mahābalaḥānartayodhāñśataśo nihatya nihato raṇe

अथ पुत्रो विकर्णस्ते क्षत्रव्रतमनुस्मरन्क्षीणवाहायुधः शूरः स्थितोऽभिमुखतः परान्

atha putro vikarṇaste kṣatravratamanusmarankṣīṇavāhāyudhaḥ śūraḥ sthito'bhimukhataḥ parān

घोररूपान्परिक्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून्प्रतिज्ञां स्मरता चैव भीमसेनेन पातितः

ghorarūpānparikleśānduryodhanakṛtānbahūnpratijñāṃ smaratā caiva bhīmasenena pātitaḥ

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ राजपुत्रौ महाबलौकृत्वा नसुकरं कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्

vindānuvindāvāvantyau rājaputrau mahābalaukṛtvā nasukaraṃ karma gatau vaivasvatakṣayam

सिन्धुराष्ट्रमुखानीह दश राष्ट्राणि यस्य वैवशे तिष्ठन्ति वीरस्य यः स्थितस्तव शासने

sindhurāṣṭramukhānīha daśa rāṣṭrāṇi yasya vaivaśe tiṣṭhanti vīrasya yaḥ sthitastava śāsane

अक्षौहिणीर्दशैकां च निर्जित्य निशितैः शरैःअर्जुनेन हतो राजन्महावीर्यो जयद्रथः

akṣauhiṇīrdaśaikāṃ ca nirjitya niśitaiḥ śaraiḥarjunena hato rājanmahāvīryo jayadrathaḥ

तथा दुर्योधनसुतस्तरस्वी युद्धदुर्मदःवर्तमानः पितुः शास्त्रे सौभद्रेण निपातितः

tathā duryodhanasutastarasvī yuddhadurmadaḥvartamānaḥ pituḥ śāstre saubhadreṇa nipātitaḥ

तथा दौःशासनिर्वीरो बाहुशाली रणोत्कटःद्रौपदेयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

tathā dauḥśāsanirvīro bāhuśālī raṇotkaṭaḥdraupadeyena vikramya gamito yamasādanam

किरातानामधिपतिः सागरानूपवासिनाम्देवराजस्य धर्मात्मा प्रियो बहुमतः सखा

kirātānāmadhipatiḥ sāgarānūpavāsināmdevarājasya dharmātmā priyo bahumataḥ sakhā

भगदत्तो महीपालः क्षत्रधर्मरतः सदाधनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

bhagadatto mahīpālaḥ kṣatradharmarataḥ sadādhanaṃjayena vikramya gamito yamasādanam

तथा कौरवदायादः सौमदत्तिर्महायशाःहतो भूरिश्रवा राजञ्शूरः सात्यकिना युधि

tathā kauravadāyādaḥ saumadattirmahāyaśāḥhato bhūriśravā rājañśūraḥ sātyakinā yudhi

श्रुतायुरपि चाम्बष्ठः क्षत्रियाणां धनुर्धरःचरन्नभीतवत्संख्ये निहतः सव्यसाचिना

śrutāyurapi cāmbaṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanurdharaḥcarannabhītavatsaṃkhye nihataḥ savyasācinā

तव पुत्रः सदा संख्ये कृतास्त्रो युद्धदुर्मदःदुःशासनो महाराज भीमसेनेन पातितः

tava putraḥ sadā saṃkhye kṛtāstro yuddhadurmadaḥduḥśāsano mahārāja bhīmasenena pātitaḥ

यस्य राजन्गजानीकं बहुसाहस्रमद्भुतम्सुदक्षिणः स संग्रामे निहतः सव्यसाचिना

yasya rājangajānīkaṃ bahusāhasramadbhutamsudakṣiṇaḥ sa saṃgrāme nihataḥ savyasācinā

कोसलानामधिपतिर्हत्वा बहुशतान्परान्सौभद्रेण हि विक्रम्य गमितो यमसादनम्

kosalānāmadhipatirhatvā bahuśatānparānsaubhadreṇa hi vikramya gamito yamasādanam

बहुशो योधयित्वा च भीमसेनं महारथःचित्रसेनस्तव सुतो भीमसेनेन पातितः

bahuśo yodhayitvā ca bhīmasenaṃ mahārathaḥcitrasenastava suto bhīmasenena pātitaḥ

मद्रराजात्मजः शूरः परेषां भयवर्धनःअसिचर्मधरः श्रीमान्सौभद्रेण निपातितः

madrarājātmajaḥ śūraḥ pareṣāṃ bhayavardhanaḥasicarmadharaḥ śrīmānsaubhadreṇa nipātitaḥ

समः कर्णस्य समरे यः स कर्णस्य पश्यतःवृषसेनो महातेजाः शीघ्रास्त्रः कृतनिश्चयः

samaḥ karṇasya samare yaḥ sa karṇasya paśyataḥvṛṣaseno mahātejāḥ śīghrāstraḥ kṛtaniścayaḥ

अभिमन्योर्वधं स्मृत्वा प्रतिज्ञामपि चात्मनःधनंजयेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

abhimanyorvadhaṃ smṛtvā pratijñāmapi cātmanaḥdhanaṃjayena vikramya gamito yamasādanam

नित्यप्रसक्तवैरो यः पाण्डवैः पृथिवीपतिःविश्राव्य वैरं पार्थेन श्रुतायुः स निपातितः

nityaprasaktavairo yaḥ pāṇḍavaiḥ pṛthivīpatiḥviśrāvya vairaṃ pārthena śrutāyuḥ sa nipātitaḥ

शल्यपुत्रस्तु विक्रान्तः सहदेवेन मारिषहतो रुक्मरथो राजन्भ्राता मातुलजो युधि

śalyaputrastu vikrāntaḥ sahadevena māriṣahato rukmaratho rājanbhrātā mātulajo yudhi

राजा भगीरथो वृद्धो बृहत्क्षत्रश्च केकयःपराक्रमन्तौ विक्रान्तौ निहतौ वीर्यवत्तरौ

rājā bhagīratho vṛddho bṛhatkṣatraśca kekayaḥparākramantau vikrāntau nihatau vīryavattarau

भगदत्तसुतो राजन्कृतप्रज्ञो महाबलःश्येनवच्चरता संख्ये नकुलेन निपातितः

bhagadattasuto rājankṛtaprajño mahābalaḥśyenavaccaratā saṃkhye nakulena nipātitaḥ

पितामहस्तव तथा बाह्लिकः सह बाह्लिकैःभीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

pitāmahastava tathā bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥbhīmasenena vikramya gamito yamasādanam

जयत्सेनस्तथा राजञ्जारासंधिर्महाबलःमागधो निहतः संख्ये सौभद्रेण महात्मना

jayatsenastathā rājañjārāsaṃdhirmahābalaḥmāgadho nihataḥ saṃkhye saubhadreṇa mahātmanā

पुत्रस्ते दुर्मुखो राजन्दुःसहश्च महारथःगदया भीमसेनेन निहतौ शूरमानिनौ

putraste durmukho rājanduḥsahaśca mahārathaḥgadayā bhīmasenena nihatau śūramāninau

दुर्मर्षणो दुर्विषहो दुर्जयश्च महारथःकृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्

durmarṣaṇo durviṣaho durjayaśca mahārathaḥkṛtvā nasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam

सचिवो वृषवर्मा ते सूतः परमवीर्यवान्भीमसेनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

sacivo vṛṣavarmā te sūtaḥ paramavīryavānbhīmasenena vikramya gamito yamasādanam

नागायुतबलो राजा नागायुतबलो महान्सगणः पाण्डुपुत्रेण निहतः सव्यसाचिना

nāgāyutabalo rājā nāgāyutabalo mahānsagaṇaḥ pāṇḍuputreṇa nihataḥ savyasācinā

वसातयो महाराज द्विसाहस्राः प्रहारिणःशूरसेनाश्च विक्रान्ताः सर्वे युधि निपातिताः

vasātayo mahārāja dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥśūrasenāśca vikrāntāḥ sarve yudhi nipātitāḥ

अभीषाहाः कवचिनः प्रहरन्तो मदोत्कटाःशिबयश्च रथोदाराः कलिङ्गसहिता हताः

abhīṣāhāḥ kavacinaḥ praharanto madotkaṭāḥśibayaśca rathodārāḥ kaliṅgasahitā hatāḥ

गोकुले नित्यसंवृद्धा युद्धे परमकोविदाःश्रेणयो बहुसाहस्राः संशप्तकगणाश्च येते सर्वे पार्थमासाद्य गता वैवस्वतक्षयम्

gokule nityasaṃvṛddhā yuddhe paramakovidāḥśreṇayo bahusāhasrāḥ saṃśaptakagaṇāśca yete sarve pārthamāsādya gatā vaivasvatakṣayam

स्यालौ तव महाराज राजानौ वृषकाचलौत्वदर्थे संपराक्रान्तौ निहतौ सव्यसाचिना

syālau tava mahārāja rājānau vṛṣakācalautvadarthe saṃparākrāntau nihatau savyasācinā

उग्रकर्मा महेष्वासो नामतः कर्मतस्तथाशाल्वराजो महाराज भीमसेनेन पातितः

ugrakarmā maheṣvāso nāmataḥ karmatastathāśālvarājo mahārāja bhīmasenena pātitaḥ

ओघवांश्च महाराज बृहन्तः सहितो रणेपराक्रमन्तौ मित्रार्थे गतौ वैवस्वतक्षयम्

oghavāṃśca mahārāja bṛhantaḥ sahito raṇeparākramantau mitrārthe gatau vaivasvatakṣayam

तथैव रथिनां श्रेष्ठः क्षेमधूर्तिर्विशां पतेनिहतो गदया राजन्भीमसेनेन संयुगे

tathaiva rathināṃ śreṣṭhaḥ kṣemadhūrtirviśāṃ patenihato gadayā rājanbhīmasenena saṃyuge

तथा राजा महेष्वासो जलसंधो महाबलःसुमहत्कदनं कृत्वा हतः सात्यकिना रणे

tathā rājā maheṣvāso jalasaṃdho mahābalaḥsumahatkadanaṃ kṛtvā hataḥ sātyakinā raṇe

अलायुधो राक्षसेन्द्रः खरबन्धुरयानगःघटोत्कचेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

alāyudho rākṣasendraḥ kharabandhurayānagaḥghaṭotkacena vikramya gamito yamasādanam

राधेयाः सूतपुत्राश्च भ्रातरश्च महारथाःकेकयाः सर्वशश्चापि निहताः सव्यसाचिना

rādheyāḥ sūtaputrāśca bhrātaraśca mahārathāḥkekayāḥ sarvaśaścāpi nihatāḥ savyasācinā

मालवा मद्रकाश्चैव द्रविडाश्चोग्रविक्रमाःयौधेयाश्च ललित्थाश्च क्षुद्रकाश्चाप्युशीनराः

mālavā madrakāścaiva draviḍāścogravikramāḥyaudheyāśca lalitthāśca kṣudrakāścāpyuśīnarāḥ

मावेल्लकास्तुण्डिकेराः सावित्रीपुत्रकाञ्चलाःप्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च मारिष

māvellakāstuṇḍikerāḥ sāvitrīputrakāñcalāḥprācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca māriṣa

पत्तीनां निहताः संघा हयानामयुतानि चरथव्रजाश्च निहता हताश्च वरवारणाः

pattīnāṃ nihatāḥ saṃghā hayānāmayutāni carathavrajāśca nihatā hatāśca varavāraṇāḥ

सध्वजाः सायुधाः शूराः सवर्माम्बरभूषणाःकालेन महता यत्ताः कुले ये च विवर्धिताः

sadhvajāḥ sāyudhāḥ śūrāḥ savarmāmbarabhūṣaṇāḥkālena mahatā yattāḥ kule ye ca vivardhitāḥ

ते हताः समरे राजन्पार्थेनाक्लिष्टकर्मणाअन्ये तथामितबलाः परस्परवधैषिणः

te hatāḥ samare rājanpārthenākliṣṭakarmaṇāanye tathāmitabalāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ

एते चान्ये च बहवो राजानः सगणा रणेहताः सहस्रशो राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसिएवमेष क्षयो वृत्तः कर्णार्जुनसमागमे

ete cānye ca bahavo rājānaḥ sagaṇā raṇehatāḥ sahasraśo rājanyanmāṃ tvaṃ paripṛcchasievameṣa kṣayo vṛttaḥ karṇārjunasamāgame

महेन्द्रेण यथा वृत्रो यथा रामेण रावणःयथा कृष्णेन निहतो मुरो रणनिपातितःकार्तवीर्यश्च रामेण भार्गवेण हतो यथा

mahendreṇa yathā vṛtro yathā rāmeṇa rāvaṇaḥyathā kṛṣṇena nihato muro raṇanipātitaḥkārtavīryaśca rāmeṇa bhārgaveṇa hato yathā

सज्ञातिबान्धवः शूरः समरे युद्धदुर्मदःरणे कृत्वा महायुद्धं घोरं त्रैलोक्यविश्रुतम्

sajñātibāndhavaḥ śūraḥ samare yuddhadurmadaḥraṇe kṛtvā mahāyuddhaṃ ghoraṃ trailokyaviśrutam

तथार्जुनेन निहतो द्वैरथे युद्धदुर्मदःसामात्यबान्धवो राजन्कर्णः प्रहरतां वरः

tathārjunena nihato dvairathe yuddhadurmadaḥsāmātyabāndhavo rājankarṇaḥ praharatāṃ varaḥ

जयाशा धार्तराष्ट्राणां वैरस्य च मुखं यतःतीर्णं तत्पाण्डवै राजन्यत्पुरा नावबुध्यसे

jayāśā dhārtarāṣṭrāṇāṃ vairasya ca mukhaṃ yataḥtīrṇaṃ tatpāṇḍavai rājanyatpurā nāvabudhyase

उच्यमानो महाराज बन्धुभिर्हितकाङ्क्षिभिःतदिदं समनुप्राप्तं व्यसनं त्वां महात्ययम्

ucyamāno mahārāja bandhubhirhitakāṅkṣibhiḥtadidaṃ samanuprāptaṃ vyasanaṃ tvāṃ mahātyayam

पुत्राणां राज्यकामानां त्वया राजन्हितैषिणाअहितानीव चीर्णानि तेषां ते फलमागतम्

putrāṇāṃ rājyakāmānāṃ tvayā rājanhitaiṣiṇāahitānīva cīrṇāni teṣāṃ te phalamāgatam

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

आख्याता मामकास्तात निहता युधि पाण्डवैःनिहतान्पाण्डवेयानां मामकैर्ब्रूहि संजय

ākhyātā māmakāstāta nihatā yudhi pāṇḍavaiḥnihatānpāṇḍaveyānāṃ māmakairbrūhi saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबलाःसानुबन्धाः सहामात्या भीष्मेण युधि पातिताः

kuntayo yudhi vikrāntā mahāsattvā mahābalāḥsānubandhāḥ sahāmātyā bhīṣmeṇa yudhi pātitāḥ

समः किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन चसत्यजित्सत्यसंधेन द्रोणेन निहतो रणे

samaḥ kirīṭinā saṃkhye vīryeṇa ca balena casatyajitsatyasaṃdhena droṇena nihato raṇe

तथा विराटद्रुपदौ वृद्धौ सहसुतौ नृपौपराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन निहतौ रणे

tathā virāṭadrupadau vṛddhau sahasutau nṛpauparākramantau mitrārthe droṇena nihatau raṇe

यो बाल एव समरे संमितः सव्यसाचिनाकेशवेन च दुर्धर्षो बलदेवेन चाभिभूः

yo bāla eva samare saṃmitaḥ savyasācinākeśavena ca durdharṣo baladevena cābhibhūḥ

स एष कदनं कृत्वा महद्रणविशारदःपरिवार्य महामात्रैः षड्भिः परमकै रथैःअशक्नुवद्भिर्बीभत्सुमभिमन्युर्निपातितः

sa eṣa kadanaṃ kṛtvā mahadraṇaviśāradaḥparivārya mahāmātraiḥ ṣaḍbhiḥ paramakai rathaiḥaśaknuvadbhirbībhatsumabhimanyurnipātitaḥ

तं कृतं विरथं वीरं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्दौःशासनिर्महाराज सौभद्रं हतवान्रणे

taṃ kṛtaṃ virathaṃ vīraṃ kṣatradharme vyavasthitamdauḥśāsanirmahārāja saubhadraṃ hatavānraṇe

बृहन्तस्तु महेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदःदुःशासनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

bṛhantastu maheṣvāsaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥduḥśāsanena vikramya gamito yamasādanam

मणिमान्दण्डधारश्च राजानौ युद्धदुर्मदौपराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन विनिपातितौ

maṇimāndaṇḍadhāraśca rājānau yuddhadurmadauparākramantau mitrārthe droṇena vinipātitau

अंशुमान्भोजराजस्तु सहसैन्यो महारथःभारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

aṃśumānbhojarājastu sahasainyo mahārathaḥbhāradvājena vikramya gamito yamasādanam

चित्रायुधश्चित्रयोधी कृत्वा तौ कदनं महत्चित्रमार्गेण विक्रम्य कर्णेन निहतौ युधि

citrāyudhaścitrayodhī kṛtvā tau kadanaṃ mahatcitramārgeṇa vikramya karṇena nihatau yudhi

वृकोदरसमो युद्धे दृढः केकयजो युधिकेकयेनैव विक्रम्य भ्रात्रा भ्राता निपातितः

vṛkodarasamo yuddhe dṛḍhaḥ kekayajo yudhikekayenaiva vikramya bhrātrā bhrātā nipātitaḥ

जनमेजयो गदायोधी पार्वतीयः प्रतापवान्दुर्मुखेन महाराज तव पुत्रेण पातितः

janamejayo gadāyodhī pārvatīyaḥ pratāpavāndurmukhena mahārāja tava putreṇa pātitaḥ

रोचमानौ नरव्याघ्रौ रोचमानौ ग्रहाविवद्रोणेन युगपद्राजन्दिवं संप्रेषितौ शरैः

rocamānau naravyāghrau rocamānau grahāvivadroṇena yugapadrājandivaṃ saṃpreṣitau śaraiḥ

नृपाश्च प्रतियुध्यन्तः पराक्रान्ता विशां पतेकृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्

nṛpāśca pratiyudhyantaḥ parākrāntā viśāṃ patekṛtvā nasukaraṃ karma gatā vaivasvatakṣayam

पुरुजित्कुन्तिभोजश्च मातुलः सव्यसाचिनःसंग्रामनिर्जिताँल्लोकान्गमितो द्रोणसायकैः

purujitkuntibhojaśca mātulaḥ savyasācinaḥsaṃgrāmanirjitām̐llokāngamito droṇasāyakaiḥ

अभिभूः काशिराजश्च काशिकैर्बहुभिर्वृतःवसुदानस्य पुत्रेण न्यासितो देहमाहवे

abhibhūḥ kāśirājaśca kāśikairbahubhirvṛtaḥvasudānasya putreṇa nyāsito dehamāhave

अमितौजा युधामन्युरुत्तमौजाश्च वीर्यवान्निहत्य शतशः शूरान्परैर्विनिहतौ रणे

amitaujā yudhāmanyuruttamaujāśca vīryavānnihatya śataśaḥ śūrānparairvinihatau raṇe

क्षत्रधर्मा च पाञ्चाल्यः क्षत्रवर्मा च मारिषद्रोणेन परमेष्वासौ गमितौ यमसादनम्

kṣatradharmā ca pāñcālyaḥ kṣatravarmā ca māriṣadroṇena parameṣvāsau gamitau yamasādanam

शिखण्डितनयो युद्धे क्षत्रदेवो युधां पतिःलक्ष्मणेन हतो राजंस्तव पौत्रेण भारत

śikhaṇḍitanayo yuddhe kṣatradevo yudhāṃ patiḥlakṣmaṇena hato rājaṃstava pautreṇa bhārata

सुचित्रश्चित्रधर्मा च पितापुत्रौ महारथौप्रचरन्तौ महावीर्यौ द्रोणेन निहतौ रणे

sucitraścitradharmā ca pitāputrau mahārathaupracarantau mahāvīryau droṇena nihatau raṇe

वार्धक्षेमिर्महाराज कृत्वा कदनमाहवेबाह्लिकेन महाराज कौरवेण निपातितः

vārdhakṣemirmahārāja kṛtvā kadanamāhavebāhlikena mahārāja kauraveṇa nipātitaḥ

धृष्टकेतुर्महाराज चेदीनां प्रवरो रथःकृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम्

dhṛṣṭaketurmahārāja cedīnāṃ pravaro rathaḥkṛtvā nasukaraṃ karma gato vaivasvatakṣayam

तथा सत्यधृतिस्तात कृत्वा कदनमाहवेपाण्डवार्थे पराक्रान्तो गमितो यमसादनम्

tathā satyadhṛtistāta kṛtvā kadanamāhavepāṇḍavārthe parākrānto gamito yamasādanam

पुत्रस्तु शिशुपालस्य सुकेतुः पृथिवीपतेनिहत्य शात्रवान्संख्ये द्रोणेन निहतो युधि

putrastu śiśupālasya suketuḥ pṛthivīpatenihatya śātravānsaṃkhye droṇena nihato yudhi

तथा सत्यधृतिर्वीरो मदिराश्वश्च वीर्यवान्सूर्यदत्तश्च विक्रान्तो निहतो द्रोणसायकैः

tathā satyadhṛtirvīro madirāśvaśca vīryavānsūryadattaśca vikrānto nihato droṇasāyakaiḥ

श्रेणिमांश्च महाराज युध्यमानः पराक्रमीकृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम्

śreṇimāṃśca mahārāja yudhyamānaḥ parākramīkṛtvā nasukaraṃ karma gato vaivasvatakṣayam

तथैव युधि विक्रान्तो मागधः परवीरहाभीष्मेण निहतो राजन्युध्यमानः पराक्रमी

tathaiva yudhi vikrānto māgadhaḥ paravīrahābhīṣmeṇa nihato rājanyudhyamānaḥ parākramī

वसुदानश्च कदनं कुर्वाणोऽतीव संयुगेभारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्

vasudānaśca kadanaṃ kurvāṇo'tīva saṃyugebhāradvājena vikramya gamito yamasādanam

एते चान्ये च बहवः पाण्डवानां महारथाःहता द्रोणेन विक्रम्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि

ete cānye ca bahavaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥhatā droṇena vikramya yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मामके वदतां वरअहताञ्शंस मे सूत येऽत्र जीवन्ति केचन

hatapravīre sainye'sminmāmake vadatāṃ varaahatāñśaṃsa me sūta ye'tra jīvanti kecana

एतेषु निहतेष्वद्य ये त्वया परिकीर्तिताःअहतान्मन्यसे यांस्त्वं तेऽपि स्वर्गजितो मताः

eteṣu nihateṣvadya ye tvayā parikīrtitāḥahatānmanyase yāṃstvaṃ te'pi svargajito matāḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

यस्मिन्महास्त्राणि समर्पितानि; चित्राणि शुभ्राणि चतुर्विधानिदिव्यानि राजन्निहितानि चैव; द्रोणेन वीरद्विजसत्तमेन

yasminmahāstrāṇi samarpitāni; citrāṇi śubhrāṇi caturvidhānidivyāni rājannihitāni caiva; droṇena vīradvijasattamena

महारथः कृतिमान्क्षिप्रहस्तो; दृढायुधो दृढमुष्टिर्दृढेषुःस वीर्यवान्द्रोणपुत्रस्तरस्वी; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे

mahārathaḥ kṛtimānkṣiprahasto; dṛḍhāyudho dṛḍhamuṣṭirdṛḍheṣuḥsa vīryavāndroṇaputrastarasvī; vyavasthito yoddhukāmastvadarthe

आनर्तवासी हृदिकात्मजोऽसौ; महारथः सात्वतानां वरिष्ठःस्वयं भोजः कृतवर्मा कृतास्त्रो; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे

ānartavāsī hṛdikātmajo'sau; mahārathaḥ sātvatānāṃ variṣṭhaḥsvayaṃ bhojaḥ kṛtavarmā kṛtāstro; vyavasthito yoddhukāmastvadarthe

शारद्वतो गौतमश्चापि राज;न्महाबलो बहुचित्रास्त्रयोधीधनुश्चित्रं सुमहद्भारसाहं; व्यवस्थितो योत्स्यमानः प्रगृह्य

śāradvato gautamaścāpi rāja;nmahābalo bahucitrāstrayodhīdhanuścitraṃ sumahadbhārasāhaṃ; vyavasthito yotsyamānaḥ pragṛhya

आर्तायनिः समरे दुष्प्रकम्प्यः; सेनाग्रणीः प्रथमस्तावकानाम्स्वस्रेयांस्तान्पाण्डवेयान्विसृज्य; सत्यां वाचं तां चिकीर्षुस्तरस्वी

ārtāyaniḥ samare duṣprakampyaḥ; senāgraṇīḥ prathamastāvakānāmsvasreyāṃstānpāṇḍaveyānvisṛjya; satyāṃ vācaṃ tāṃ cikīrṣustarasvī

तेजोवधं सूतपुत्रस्य संख्ये; प्रतिश्रुत्वाजातशत्रोः पुरस्तात्दुराधर्षः शक्रसमानवीर्यः; शल्यः स्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे

tejovadhaṃ sūtaputrasya saṃkhye; pratiśrutvājātaśatroḥ purastātdurādharṣaḥ śakrasamānavīryaḥ; śalyaḥ sthito yoddhukāmastvadarthe

आजानेयैः सैन्धवैः पार्वतीयै;र्नदीजकाम्बोजवनायुबाह्लिकैःगान्धारराजः स्वबलेन युक्तो; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे

ājāneyaiḥ saindhavaiḥ pārvatīyai;rnadījakāmbojavanāyubāhlikaiḥgāndhārarājaḥ svabalena yukto; vyavasthito yoddhukāmastvadarthe

तथा सुतस्ते ज्वलनार्कवर्णं; रथं समास्थाय कुरुप्रवीरव्यवस्थितः कुरुमित्रो नरेन्द्र; व्यभ्रे सूर्यो भ्राजमानो यथा वै

tathā sutaste jvalanārkavarṇaṃ; rathaṃ samāsthāya kurupravīravyavasthitaḥ kurumitro narendra; vyabhre sūryo bhrājamāno yathā vai

दुर्योधनो नागकुलस्य मध्ये; महावीर्यः सह सैन्यप्रवीरैःरथेन जाम्बूनदभूषणेन; व्यवस्थितः समरे योद्धुकामः

duryodhano nāgakulasya madhye; mahāvīryaḥ saha sainyapravīraiḥrathena jāmbūnadabhūṣaṇena; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥ

स राजमध्ये पुरुषप्रवीरो; रराज जाम्बूनदचित्रवर्मापद्मप्रभो वह्निरिवाल्पधूमो; मेघान्तरे सूर्य इव प्रकाशः

sa rājamadhye puruṣapravīro; rarāja jāmbūnadacitravarmāpadmaprabho vahnirivālpadhūmo; meghāntare sūrya iva prakāśaḥ

तथा सुषेणोऽप्यसिचर्मपाणि;स्तवात्मजः सत्यसेनश्च वीरःव्यवस्थितौ चित्रसेनेन सार्धं; हृष्टात्मानौ समरे योद्धुकामौ

tathā suṣeṇo'pyasicarmapāṇi;stavātmajaḥ satyasenaśca vīraḥvyavasthitau citrasenena sārdhaṃ; hṛṣṭātmānau samare yoddhukāmau

ह्रीनिषेधा भरता राजपुत्रा;श्चित्रायुधः श्रुतकर्मा जयश्चशलश्च सत्यव्रतदुःशलौ च; व्यवस्थिता बलिनो योद्धुकामाः

hrīniṣedhā bharatā rājaputrā;ścitrāyudhaḥ śrutakarmā jayaścaśalaśca satyavrataduḥśalau ca; vyavasthitā balino yoddhukāmāḥ

कैतव्यानामधिपः शूरमानी; रणे रणे शत्रुहा राजपुत्रःपत्री हयी नागरथप्रयायी; व्यवस्थितो योद्धुकामस्त्वदर्थे

kaitavyānāmadhipaḥ śūramānī; raṇe raṇe śatruhā rājaputraḥpatrī hayī nāgarathaprayāyī; vyavasthito yoddhukāmastvadarthe

वीरः श्रुतायुश्च श्रुतायुधश्च; चित्राङ्गदश्चित्रवर्मा स वीरःव्यवस्थिता ये तु सैन्ये नराग्र्याः; प्रहारिणो मानिनः सत्यसंधाः

vīraḥ śrutāyuśca śrutāyudhaśca; citrāṅgadaścitravarmā sa vīraḥvyavasthitā ye tu sainye narāgryāḥ; prahāriṇo māninaḥ satyasaṃdhāḥ

कर्णात्मजः सत्यसेनो महात्मा; व्यवस्थितः समरे योद्धुकामःअथापरौ कर्णसुतौ वरार्हौ; व्यवस्थितौ लघुहस्तौ नरेन्द्रबलं महद्दुर्भिदमल्पधैर्यैः; समाश्रितौ योत्स्यमानौ त्वदर्थे

karṇātmajaḥ satyaseno mahātmā; vyavasthitaḥ samare yoddhukāmaḥathāparau karṇasutau varārhau; vyavasthitau laghuhastau narendrabalaṃ mahaddurbhidamalpadhairyaiḥ; samāśritau yotsyamānau tvadarthe

एतैश्च मुख्यैरपरैश्च राज;न्योधप्रवीरैरमितप्रभावैःव्यवस्थितो नागकुलस्य मध्ये; यथा महेन्द्रः कुरुराजो जयाय

etaiśca mukhyairaparaiśca rāja;nyodhapravīrairamitaprabhāvaiḥvyavasthito nāgakulasya madhye; yathā mahendraḥ kururājo jayāya

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

आख्याता जीवमाना ये परेभ्योऽन्ये यथातथम्इतीदमभिगच्छामि व्यक्तमर्थाभिपत्तितः

ākhyātā jīvamānā ye parebhyo'nye yathātathamitīdamabhigacchāmi vyaktamarthābhipattitaḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

एवं ब्रुवन्नेव तदा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतःहतप्रवीरं विध्वस्तं किंचिच्छेषं स्वकं बलम्श्रुत्वा व्यामोहमगमच्छोकव्याकुलितेन्द्रियः

evaṃ bruvanneva tadā dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥhatapravīraṃ vidhvastaṃ kiṃciccheṣaṃ svakaṃ balamśrutvā vyāmohamagamacchokavyākulitendriyaḥ

मुह्यमानोऽब्रवीच्चापि मुहूर्तं तिष्ठ संजयव्याकुलं मे मनस्तात श्रुत्वा सुमहदप्रियम्नष्टचित्तस्ततः सोऽथ बभूव जगतीपतिः

muhyamāno'bravīccāpi muhūrtaṃ tiṣṭha saṃjayavyākulaṃ me manastāta śrutvā sumahadapriyamnaṣṭacittastataḥ so'tha babhūva jagatīpatiḥ