Parva.Adhyaya 8.5

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

श्रुत्वा कर्णं हतं युद्धे पुत्रांश्चैवापलायिनःनरेन्द्रः किंचिदाश्वस्तो द्विजश्रेष्ठ किमब्रवीत्

śrutvā karṇaṃ hataṃ yuddhe putrāṃścaivāpalāyinaḥnarendraḥ kiṃcidāśvasto dvijaśreṣṭha kimabravīt

प्राप्तवान्परमं दुःखं पुत्रव्यसनजं महत्तस्मिन्यदुक्तवान्काले तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः

prāptavānparamaṃ duḥkhaṃ putravyasanajaṃ mahattasminyaduktavānkāle tanmamācakṣva pṛcchataḥ

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्धेयमिवाद्भुतम्भूतसंमोहनं भीमं मेरोः पर्यसनं यथा

śrutvā karṇasya nidhanamaśraddheyamivādbhutambhūtasaṃmohanaṃ bhīmaṃ meroḥ paryasanaṃ yathā

चित्तमोहमिवायुक्तं भार्गवस्य महामतेःपराजयमिवेन्द्रस्य द्विषद्भ्यो भीमकर्मणः

cittamohamivāyuktaṃ bhārgavasya mahāmateḥparājayamivendrasya dviṣadbhyo bhīmakarmaṇaḥ

दिवः प्रपतनं भानोरुर्व्यामिव महाद्युतेःसंशोषणमिवाचिन्त्यं समुद्रस्याक्षयाम्भसः

divaḥ prapatanaṃ bhānorurvyāmiva mahādyuteḥsaṃśoṣaṇamivācintyaṃ samudrasyākṣayāmbhasaḥ

महीवियद्दिगीशानां सर्वनाशमिवाद्भुतम्कर्मणोरिव वैफल्यमुभयोः पुण्यपापयोः

mahīviyaddigīśānāṃ sarvanāśamivādbhutamkarmaṇoriva vaiphalyamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ

संचिन्त्य निपुणं बुद्ध्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरःनेदमस्तीति संचिन्त्य कर्णस्य निधनं प्रति

saṃcintya nipuṇaṃ buddhyā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥnedamastīti saṃcintya karṇasya nidhanaṃ prati

प्राणिनामेतदात्मत्वात्स्यादपीति विनाशनम्शोकाग्निना दह्यमानो धम्यमान इवाशयः

prāṇināmetadātmatvātsyādapīti vināśanamśokāgninā dahyamāno dhamyamāna ivāśayaḥ

विध्वस्तात्मा श्वसन्दीनो हा हेत्युक्त्वा सुदुःखितःविललाप महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः

vidhvastātmā śvasandīno hā hetyuktvā suduḥkhitaḥvilalāpa mahārāja dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

संजयाधिरथो वीरः सिंहद्विरदविक्रमःवृषमप्रतिमस्कन्धो वृषभाक्षगतिस्वनः

saṃjayādhiratho vīraḥ siṃhadviradavikramaḥvṛṣamapratimaskandho vṛṣabhākṣagatisvanaḥ

वृषभो वृषभस्येव यो युद्धे न निवर्ततेशत्रोरपि महेन्द्रस्य वज्रसंहननो युवा

vṛṣabho vṛṣabhasyeva yo yuddhe na nivartateśatrorapi mahendrasya vajrasaṃhanano yuvā

यस्य ज्यातलशब्देन शरवृष्टिरवेण चरथाश्वनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे

yasya jyātalaśabdena śaravṛṣṭiraveṇa carathāśvanaramātaṅgā nāvatiṣṭhanti saṃyuge

यमाश्रित्य महाबाहुं द्विषत्संघघ्नमच्युतम्दुर्योधनोऽकरोद्वैरं पाण्डुपुत्रैर्महाबलैः

yamāśritya mahābāhuṃ dviṣatsaṃghaghnamacyutamduryodhano'karodvairaṃ pāṇḍuputrairmahābalaiḥ

स कथं रथिनां श्रेष्ठः कर्णः पार्थेन संयुगेनिहतः पुरुषव्याघ्रः प्रसह्यासह्यविक्रमः

sa kathaṃ rathināṃ śreṣṭhaḥ karṇaḥ pārthena saṃyugenihataḥ puruṣavyāghraḥ prasahyāsahyavikramaḥ

यो नामन्यत वै नित्यमच्युतं न धनंजयम्न वृष्णीनपि तानन्यान्स्वबाहुबलमाश्रितः

yo nāmanyata vai nityamacyutaṃ na dhanaṃjayamna vṛṣṇīnapi tānanyānsvabāhubalamāśritaḥ

शार्ङ्गगाण्डीवधन्वानौ सहितावपराजितौअहं दिव्याद्रथादेकः पातयिष्यामि संयुगे

śārṅgagāṇḍīvadhanvānau sahitāvaparājitauahaṃ divyādrathādekaḥ pātayiṣyāmi saṃyuge

इति यः सततं मन्दमवोचल्लोभमोहितम्दुर्योधनमपादीनं राज्यकामुकमातुरम्

iti yaḥ satataṃ mandamavocallobhamohitamduryodhanamapādīnaṃ rājyakāmukamāturam

यश्चाजैषीदतिबलानमित्रानपि दुर्जयान्गान्धारान्मद्रकान्मत्स्यांस्त्रिगर्तांस्तङ्गणाञ्शकान्

yaścājaiṣīdatibalānamitrānapi durjayāngāndhārānmadrakānmatsyāṃstrigartāṃstaṅgaṇāñśakān

पाञ्चालांश्च विदेहांश्च कुणिन्दान्काशिकोसलान्सुह्मानङ्गांश्च पुण्ड्रांश्च निषादान्वङ्गकीचकान्

pāñcālāṃśca videhāṃśca kuṇindānkāśikosalānsuhmānaṅgāṃśca puṇḍrāṃśca niṣādānvaṅgakīcakān

वत्सान्कलिङ्गांस्तरलानश्मकानृषिकांस्तथायो जित्वा समरे वीरश्चक्रे बलिभृतः पुरा

vatsānkaliṅgāṃstaralānaśmakānṛṣikāṃstathāyo jitvā samare vīraścakre balibhṛtaḥ purā

उच्चैःश्रवा वरोऽश्वानां राज्ञां वैश्रवणो वरःवरो महेन्द्रो देवानां कर्णः प्रहरतां वरः

uccaiḥśravā varo'śvānāṃ rājñāṃ vaiśravaṇo varaḥvaro mahendro devānāṃ karṇaḥ praharatāṃ varaḥ

यं लब्ध्वा मागधो राजा सान्त्वमानार्थगौरवैःअरौत्सीत्पार्थिवं क्षत्रमृते कौरवयादवान्

yaṃ labdhvā māgadho rājā sāntvamānārthagauravaiḥarautsītpārthivaṃ kṣatramṛte kauravayādavān

तं श्रुत्वा निहतं कर्णं द्वैरथे सव्यसाचिनाशोकार्णवे निमग्नोऽहमप्लवः सागरे यथा

taṃ śrutvā nihataṃ karṇaṃ dvairathe savyasācināśokārṇave nimagno'hamaplavaḥ sāgare yathā

ईदृशैर्यद्यहं दुःखैर्न विनश्यामि संजयवज्राद्दृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम्

īdṛśairyadyahaṃ duḥkhairna vinaśyāmi saṃjayavajrāddṛḍhataraṃ manye hṛdayaṃ mama durbhidam

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणामिमं श्रुत्वा पराजयम्को मदन्यः पुमाँल्लोके न जह्यात्सूत जीवितम्

jñātisaṃbandhimitrāṇāmimaṃ śrutvā parājayamko madanyaḥ pumām̐lloke na jahyātsūta jīvitam

विषमग्निं प्रपातं वा पर्वताग्रादहं वृणेन हि शक्ष्यामि दुःखानि सोढुं कष्टानि संजय

viṣamagniṃ prapātaṃ vā parvatāgrādahaṃ vṛṇena hi śakṣyāmi duḥkhāni soḍhuṃ kaṣṭāni saṃjaya

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

श्रिया कुलेन यशसा तपसा च श्रुतेन चत्वामद्य सन्तो मन्यन्ते ययातिमिव नाहुषम्

śriyā kulena yaśasā tapasā ca śrutena catvāmadya santo manyante yayātimiva nāhuṣam

श्रुते महर्षिप्रतिमः कृतकृत्योऽसि पार्थिवपर्यवस्थापयात्मानं मा विषादे मनः कृथाः

śrute maharṣipratimaḥ kṛtakṛtyo'si pārthivaparyavasthāpayātmānaṃ mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम्यत्र रामप्रतीकाशः कर्णोऽहन्यत संयुगे

daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakamyatra rāmapratīkāśaḥ karṇo'hanyata saṃyuge

हत्वा युधिष्ठिरानीकं पाञ्चालानां रथव्रजान्प्रताप्य शरवर्षेण दिशः सर्वा महारथः

hatvā yudhiṣṭhirānīkaṃ pāñcālānāṃ rathavrajānpratāpya śaravarṣeṇa diśaḥ sarvā mahārathaḥ

मोहयित्वा रणे पार्थान्वज्रहस्त इवासुरान्स कथं निहतः शेते वातरुग्ण इव द्रुमः

mohayitvā raṇe pārthānvajrahasta ivāsurānsa kathaṃ nihataḥ śete vātarugṇa iva drumaḥ

शोकस्यान्तं न पश्यामि समुद्रस्येव विप्लुकाःचिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चापि जायते

śokasyāntaṃ na paśyāmi samudrasyeva viplukāḥcintā me vardhate tīvrā mumūrṣā cāpi jāyate

कर्णस्य निधनं श्रुत्वा विजयं फल्गुनस्य चअश्रद्धेयमहं मन्ये वधं कर्णस्य संजय

karṇasya nidhanaṃ śrutvā vijayaṃ phalgunasya caaśraddheyamahaṃ manye vadhaṃ karṇasya saṃjaya

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं ममयच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं कर्णं न दीर्यते

vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mamayacchrutvā puruṣavyāghraṃ hataṃ karṇaṃ na dīryate

आयुर्नूनं सुदीर्घं मे विहितं दैवतैः पुरायत्र कर्णं हतं श्रुत्वा जीवामीह सुदुःखितः

āyurnūnaṃ sudīrghaṃ me vihitaṃ daivataiḥ purāyatra karṇaṃ hataṃ śrutvā jīvāmīha suduḥkhitaḥ

धिग्जीवितमिदं मेऽद्य सुहृद्धीनस्य संजयअद्य चाहं दशामेतां गतः संजय गर्हिताम्कृपणं वर्तयिष्यामि शोच्यः सर्वस्य मन्दधीः

dhigjīvitamidaṃ me'dya suhṛddhīnasya saṃjayaadya cāhaṃ daśāmetāṃ gataḥ saṃjaya garhitāmkṛpaṇaṃ vartayiṣyāmi śocyaḥ sarvasya mandadhīḥ

अहमेव पुरा भूत्वा सर्वलोकस्य सत्कृतःपरिभूतः कथं सूत पुनः शक्ष्यामि जीवितुम्दुःखात्सुदुःखं व्यसनं प्राप्तवानस्मि संजय

ahameva purā bhūtvā sarvalokasya satkṛtaḥparibhūtaḥ kathaṃ sūta punaḥ śakṣyāmi jīvitumduḥkhātsuduḥkhaṃ vyasanaṃ prāptavānasmi saṃjaya

तस्माद्भीष्मवधे चैव द्रोणस्य च महात्मनःनात्र शेषं प्रपश्यामि सूतपुत्रे हते युधि

tasmādbhīṣmavadhe caiva droṇasya ca mahātmanaḥnātra śeṣaṃ prapaśyāmi sūtaputre hate yudhi

स हि पारं महानासीत्पुत्राणां मम संजययुद्धे विनिहतः शूरो विसृजन्सायकान्बहून्

sa hi pāraṃ mahānāsītputrāṇāṃ mama saṃjayayuddhe vinihataḥ śūro visṛjansāyakānbahūn

को हि मे जीवितेनार्थस्तमृते पुरुषर्षभम्रथादतिरथो नूनमपतत्सायकार्दितः

ko hi me jīvitenārthastamṛte puruṣarṣabhamrathādatiratho nūnamapatatsāyakārditaḥ

पर्वतस्येव शिखरं वज्रपातविदारितम्शयीत पृथिवीं नूनं शोभयन्रुधिरोक्षितःमातङ्ग इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितः

parvatasyeva śikharaṃ vajrapātavidāritamśayīta pṛthivīṃ nūnaṃ śobhayanrudhirokṣitaḥmātaṅga iva mattena mātaṅgena nipātitaḥ

यद्बलं धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां यतो भयम्सोऽर्जुनेन हतः कर्णः प्रतिमानं धनुष्मताम्

yadbalaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ yato bhayamso'rjunena hataḥ karṇaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām

स हि वीरो महेष्वासः पुत्राणामभयंकरःशेते विनिहतो वीरः शक्रेणेव यथा बलः

sa hi vīro maheṣvāsaḥ putrāṇāmabhayaṃkaraḥśete vinihato vīraḥ śakreṇeva yathā balaḥ

पङ्गोरिवाध्वगमनं दरिद्रस्येव कामितम्दुर्योधनस्य चाकूतं तृषितस्येव पिप्लुकाः

paṅgorivādhvagamanaṃ daridrasyeva kāmitamduryodhanasya cākūtaṃ tṛṣitasyeva piplukāḥ

अन्यथा चिन्तितं कार्यमन्यथा तत्तु जायतेअहो नु बलवद्दैवं कालश्च दुरतिक्रमः

anyathā cintitaṃ kāryamanyathā tattu jāyateaho nu balavaddaivaṃ kālaśca duratikramaḥ

पलायमानः कृपणं दीनात्मा दीनपौरुषःकच्चिन्न निहतः सूत पुत्रो दुःशासनो मम

palāyamānaḥ kṛpaṇaṃ dīnātmā dīnapauruṣaḥkaccinna nihataḥ sūta putro duḥśāsano mama

कच्चिन्न नीचाचरितं कृतवांस्तात संयुगेकच्चिन्न निहतः शूरो यथा न क्षत्रिया हताः

kaccinna nīcācaritaṃ kṛtavāṃstāta saṃyugekaccinna nihataḥ śūro yathā na kṣatriyā hatāḥ

युधिष्ठिरस्य वचनं मा युद्धमिति सर्वदादुर्योधनो नाभ्यगृह्णान्मूढः पथ्यमिवौषधम्

yudhiṣṭhirasya vacanaṃ mā yuddhamiti sarvadāduryodhano nābhyagṛhṇānmūḍhaḥ pathyamivauṣadham

शरतल्पे शयानेन भीष्मेण सुमहात्मनापानीयं याचितः पार्थः सोऽविध्यन्मेदिनीतलम्

śaratalpe śayānena bhīṣmeṇa sumahātmanāpānīyaṃ yācitaḥ pārthaḥ so'vidhyanmedinītalam

जलस्य धारां विहितां दृष्ट्वा तां पाण्डवेन हअब्रवीत्स महाबाहुस्तात संशाम्य पाण्डवैः

jalasya dhārāṃ vihitāṃ dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍavena haabravītsa mahābāhustāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ

प्रशमाद्धि भवेच्छान्तिर्मदन्तं युद्धमस्तु चभ्रातृभावेन पृथिवीं भुङ्क्ष्व पाण्डुसुतैः सह

praśamāddhi bhavecchāntirmadantaṃ yuddhamastu cabhrātṛbhāvena pṛthivīṃ bhuṅkṣva pāṇḍusutaiḥ saha

अकुर्वन्वचनं तस्य नूनं शोचति मे सुतःतदिदं समनुप्राप्तं वचनं दीर्घदर्शिनः

akurvanvacanaṃ tasya nūnaṃ śocati me sutaḥtadidaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ dīrghadarśinaḥ

अहं तु निहतामात्यो हतपुत्रश्च संजयद्यूततः कृच्छ्रमापन्नो लूनपक्ष इव द्विजः

ahaṃ tu nihatāmātyo hataputraśca saṃjayadyūtataḥ kṛcchramāpanno lūnapakṣa iva dvijaḥ

यथा हि शकुनिं गृह्य छित्त्वा पक्षौ च संजयविसर्जयन्ति संहृष्टाः क्रीडमानाः कुमारकाः

yathā hi śakuniṃ gṛhya chittvā pakṣau ca saṃjayavisarjayanti saṃhṛṣṭāḥ krīḍamānāḥ kumārakāḥ

छिन्नपक्षतया तस्य गमनं नोपपद्यतेतथाहमपि संप्राप्तो लूनपक्ष इव द्विजः

chinnapakṣatayā tasya gamanaṃ nopapadyatetathāhamapi saṃprāpto lūnapakṣa iva dvijaḥ

क्षीणः सर्वार्थहीनश्च निर्बन्धुर्ज्ञातिवर्जितःकां दिशं प्रतिपत्स्यामि दीनः शत्रुवशं गतः

kṣīṇaḥ sarvārthahīnaśca nirbandhurjñātivarjitaḥkāṃ diśaṃ pratipatsyāmi dīnaḥ śatruvaśaṃ gataḥ

दुर्योधनस्य वृद्ध्यर्थं पृथिवीं योऽजयत्प्रभुःस जितः पाण्डवैः शूरैः समर्थैर्वीर्यशालिभिः

duryodhanasya vṛddhyarthaṃ pṛthivīṃ yo'jayatprabhuḥsa jitaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samarthairvīryaśālibhiḥ

तस्मिन्हते महेष्वासे कर्णे युधि किरीटिनाके वीराः पर्यवर्तन्त तन्ममाचक्ष्व संजय

tasminhate maheṣvāse karṇe yudhi kirīṭināke vīrāḥ paryavartanta tanmamācakṣva saṃjaya

कच्चिन्नैकः परित्यक्तः पाण्डवैर्निहतो रणेउक्तं त्वया पुरा वीर यथा वीरा निपातिताः

kaccinnaikaḥ parityaktaḥ pāṇḍavairnihato raṇeuktaṃ tvayā purā vīra yathā vīrā nipātitāḥ

भीष्ममप्रतियुध्यन्तं शिखण्डी सायकोत्तमैःपातयामास समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम्

bhīṣmamapratiyudhyantaṃ śikhaṇḍī sāyakottamaiḥpātayāmāsa samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam

तथा द्रौपदिना द्रोणो न्यस्तसर्वायुधो युधियुक्तयोगो महेष्वासः शरैर्बहुभिराचितःनिहतः खड्गमुद्यम्य धृष्टद्युम्नेन संजय

tathā draupadinā droṇo nyastasarvāyudho yudhiyuktayogo maheṣvāsaḥ śarairbahubhirācitaḥnihataḥ khaḍgamudyamya dhṛṣṭadyumnena saṃjaya

अन्तरेण हतावेतौ छलेन च विशेषतःअश्रौषमहमेतद्वै भीष्मद्रोणौ निपातितौ

antareṇa hatāvetau chalena ca viśeṣataḥaśrauṣamahametadvai bhīṣmadroṇau nipātitau

भीष्मद्रोणौ हि समरे न हन्याद्वज्रभृत्स्वयम्न्यायेन युध्यमानौ हि तद्वै सत्यं ब्रवीमि ते

bhīṣmadroṇau hi samare na hanyādvajrabhṛtsvayamnyāyena yudhyamānau hi tadvai satyaṃ bravīmi te

कर्णं त्वस्यन्तमस्त्राणि दिव्यानि च बहूनि चकथमिन्द्रोपमं वीरं मृत्युर्युद्धे समस्पृशत्

karṇaṃ tvasyantamastrāṇi divyāni ca bahūni cakathamindropamaṃ vīraṃ mṛtyuryuddhe samaspṛśat

यस्य विद्युत्प्रभां शक्तिं दिव्यां कनकभूषणाम्प्रायच्छद्द्विषतां हन्त्रीं कुण्डलाभ्यां पुरंदरः

yasya vidyutprabhāṃ śaktiṃ divyāṃ kanakabhūṣaṇāmprāyacchaddviṣatāṃ hantrīṃ kuṇḍalābhyāṃ puraṃdaraḥ

यस्य सर्पमुखो दिव्यः शरः कनकभूषणःअशेत निहतः पत्री चन्दनेष्वरिसूदनः

yasya sarpamukho divyaḥ śaraḥ kanakabhūṣaṇaḥaśeta nihataḥ patrī candaneṣvarisūdanaḥ

भीष्मद्रोणमुखान्वीरान्योऽवमन्य महारथान्जामदग्न्यान्महाघोरं ब्राह्ममस्त्रमशिक्षत

bhīṣmadroṇamukhānvīrānyo'vamanya mahārathānjāmadagnyānmahāghoraṃ brāhmamastramaśikṣata

यश्च द्रोणमुखान्दृष्ट्वा विमुखानर्दिताञ्शरैःसौभद्रस्य महाबाहुर्व्यधमत्कार्मुकं शरैः

yaśca droṇamukhāndṛṣṭvā vimukhānarditāñśaraiḥsaubhadrasya mahābāhurvyadhamatkārmukaṃ śaraiḥ

यश्च नागायुतप्राणं वातरंहसमच्युतम्विरथं भ्रातरं कृत्वा भीमसेनमुपाहसत्

yaśca nāgāyutaprāṇaṃ vātaraṃhasamacyutamvirathaṃ bhrātaraṃ kṛtvā bhīmasenamupāhasat

सहदेवं च निर्जित्य शरैः संनतपर्वभिःकृपया विरथं कृत्वा नाहनद्धर्मवित्तया

sahadevaṃ ca nirjitya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥkṛpayā virathaṃ kṛtvā nāhanaddharmavittayā

यश्च मायासहस्राणि ध्वंसयित्वा रणोत्कटम्घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं शक्रशक्त्याभिजघ्निवान्

yaśca māyāsahasrāṇi dhvaṃsayitvā raṇotkaṭamghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ śakraśaktyābhijaghnivān

एतानि दिवसान्यस्य युद्धे भीतो धनंजयःनागमद्द्वैरथं वीरः स कथं निहतो रणे

etāni divasānyasya yuddhe bhīto dhanaṃjayaḥnāgamaddvairathaṃ vīraḥ sa kathaṃ nihato raṇe

रथसङ्गो न चेत्तस्य धनुर्वा न व्यशीर्यतन चेदस्त्राणि निर्णेशुः स कथं निहतः परैः

rathasaṅgo na cettasya dhanurvā na vyaśīryatana cedastrāṇi nirṇeśuḥ sa kathaṃ nihataḥ paraiḥ

को हि शक्तो रणे कर्णं विधुन्वानं महद्धनुःविमुञ्चन्तं शरान्घोरान्दिव्यान्यस्त्राणि चाहवेजेतुं पुरुषशार्दूलं शार्दूलमिव वेगितम्

ko hi śakto raṇe karṇaṃ vidhunvānaṃ mahaddhanuḥvimuñcantaṃ śarānghorāndivyānyastrāṇi cāhavejetuṃ puruṣaśārdūlaṃ śārdūlamiva vegitam

ध्रुवं तस्य धनुश्छिन्नं रथो वापि गतो महीम्अस्त्राणि वा प्रनष्टानि यथा शंससि मे हतम्न ह्यन्यदनुपश्यामि कारणं तस्य नाशने

dhruvaṃ tasya dhanuśchinnaṃ ratho vāpi gato mahīmastrāṇi vā pranaṣṭāni yathā śaṃsasi me hatamna hyanyadanupaśyāmi kāraṇaṃ tasya nāśane

न हन्यामर्जुनं यावत्तावत्पादौ न धावयेइति यस्य महाघोरं व्रतमासीन्महात्मनः

na hanyāmarjunaṃ yāvattāvatpādau na dhāvayeiti yasya mahāghoraṃ vratamāsīnmahātmanaḥ

यस्य भीतो वने नित्यं धर्मराजो युधिष्ठिरःत्रयोदश समा निद्रां न लेभे पुरुषर्षभः

yasya bhīto vane nityaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥtrayodaśa samā nidrāṃ na lebhe puruṣarṣabhaḥ

यस्य वीर्यवतो वीर्यं समाश्रित्य महात्मनःमम पुत्रः सभां भार्यां पाण्डूनां नीतवान्बलात्

yasya vīryavato vīryaṃ samāśritya mahātmanaḥmama putraḥ sabhāṃ bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ nītavānbalāt

तत्र चापि सभामध्ये पाण्डवानां च पश्यताम्दासभार्येति पाञ्चालीमब्रवीत्कुरुसंसदि

tatra cāpi sabhāmadhye pāṇḍavānāṃ ca paśyatāmdāsabhāryeti pāñcālīmabravītkurusaṃsadi

यश्च गाण्डीवमुक्तानां स्पर्शमुग्रमचिन्तयन्अपतिर्ह्यसि कृष्णेति ब्रुवन्पार्थानवैक्षत

yaśca gāṇḍīvamuktānāṃ sparśamugramacintayanapatirhyasi kṛṣṇeti bruvanpārthānavaikṣata

यस्य नासीद्भयं पार्थैः सपुत्रैः सजनार्दनैःस्वबाहुबलमाश्रित्य मुहूर्तमपि संजय

yasya nāsīdbhayaṃ pārthaiḥ saputraiḥ sajanārdanaiḥsvabāhubalamāśritya muhūrtamapi saṃjaya

तस्य नाहं वधं मन्ये देवैरपि सवासवैःप्रतीपमुपधावद्भिः किं पुनस्तात पाण्डवैः

tasya nāhaṃ vadhaṃ manye devairapi savāsavaiḥpratīpamupadhāvadbhiḥ kiṃ punastāta pāṇḍavaiḥ

न हि ज्यां स्पृशमानस्य तलत्रे चापि गृह्णतःपुमानाधिरथेः कश्चित्प्रमुखे स्थातुमर्हति

na hi jyāṃ spṛśamānasya talatre cāpi gṛhṇataḥpumānādhiratheḥ kaścitpramukhe sthātumarhati

अपि स्यान्मेदिनी हीना सोमसूर्यप्रभांशुभिःन वधः पुरुषेन्द्रस्य समरेष्वपलायिनः

api syānmedinī hīnā somasūryaprabhāṃśubhiḥna vadhaḥ puruṣendrasya samareṣvapalāyinaḥ

यदि मन्दः सहायेन भ्रात्रा दुःशासनेन चवासुदेवस्य दुर्बुद्धिः प्रत्याख्यानमरोचयत्

yadi mandaḥ sahāyena bhrātrā duḥśāsanena cavāsudevasya durbuddhiḥ pratyākhyānamarocayat

स नूनमृषभस्कन्धं दृष्ट्वा कर्णं निपातितम्दुःशासनं च निहतं मन्ये शोचति पुत्रकः

sa nūnamṛṣabhaskandhaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ nipātitamduḥśāsanaṃ ca nihataṃ manye śocati putrakaḥ

हतं वैकर्तनं श्रुत्वा द्वैरथे सव्यसाचिनाजयतः पाण्डवान्दृष्ट्वा किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत्

hataṃ vaikartanaṃ śrutvā dvairathe savyasācinājayataḥ pāṇḍavāndṛṣṭvā kiṃ svidduryodhano'bravīt

दुर्मर्षणं हतं श्रुत्वा वृषसेनं च संयुगेप्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा वध्यमानं महारथैः

durmarṣaṇaṃ hataṃ śrutvā vṛṣasenaṃ ca saṃyugeprabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahārathaiḥ

पराङ्मुखांस्तथा राज्ञः पलायनपरायणान्विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा मन्ये शोचति पुत्रकः

parāṅmukhāṃstathā rājñaḥ palāyanaparāyaṇānvidrutānrathino dṛṣṭvā manye śocati putrakaḥ

अनेयश्चाभिमानेन बालबुद्धिरमर्षणःहतोत्साहं बलं दृष्ट्वा किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत्

aneyaścābhimānena bālabuddhiramarṣaṇaḥhatotsāhaṃ balaṃ dṛṣṭvā kiṃ svidduryodhano'bravīt

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगेरुधिरं पीयमानेन किं स्विद्दुर्योधनोऽब्रवीत्

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyugerudhiraṃ pīyamānena kiṃ svidduryodhano'bravīt

सह गान्धारराजेन सभायां यदभाषतकर्णोऽर्जुनं रणे हन्ता हते तस्मिन्किमब्रवीत्

saha gāndhārarājena sabhāyāṃ yadabhāṣatakarṇo'rjunaṃ raṇe hantā hate tasminkimabravīt

द्यूतं कृत्वा पुरा हृष्टो वञ्चयित्वा च पाण्डवान्शकुनिः सौबलस्तात हते कर्णे किमब्रवीत्

dyūtaṃ kṛtvā purā hṛṣṭo vañcayitvā ca pāṇḍavānśakuniḥ saubalastāta hate karṇe kimabravīt

कृतवर्मा महेष्वासः सात्वतानां महारथःकर्णं विनिहतं दृष्ट्वा हार्दिक्यः किमभाषत

kṛtavarmā maheṣvāsaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥkarṇaṃ vinihataṃ dṛṣṭvā hārdikyaḥ kimabhāṣata

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यस्य शिक्षामुपासतेधनुर्वेदं चिकीर्षन्तो द्रोणपुत्रस्य धीमतः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yasya śikṣāmupāsatedhanurvedaṃ cikīrṣanto droṇaputrasya dhīmataḥ

युवा रूपेण संपन्नो दर्शनीयो महायशाःअश्वत्थामा हते कर्णे किमभाषत संजय

yuvā rūpeṇa saṃpanno darśanīyo mahāyaśāḥaśvatthāmā hate karṇe kimabhāṣata saṃjaya

आचार्यत्वं धनुर्वेदे गतः परमतत्त्ववित्कृपः शारद्वतस्तात हते कर्णे किमब्रवीत्

ācāryatvaṃ dhanurvede gataḥ paramatattvavitkṛpaḥ śāradvatastāta hate karṇe kimabravīt

मद्रराजो महेष्वासः शल्यः समितिशोभनःदिष्टं तेन हि तत्सर्वं यथा कर्णो निपातितः

madrarājo maheṣvāsaḥ śalyaḥ samitiśobhanaḥdiṣṭaṃ tena hi tatsarvaṃ yathā karṇo nipātitaḥ

ये च केचन राजानः पृथिव्यां योद्धुमागताःवैकर्तनं हतं दृष्ट्वा किमभाषन्त संजय

ye ca kecana rājānaḥ pṛthivyāṃ yoddhumāgatāḥvaikartanaṃ hataṃ dṛṣṭvā kimabhāṣanta saṃjaya

कर्णे तु निहते वीरे रथव्याघ्रे नरर्षभेकिं वो मुखमनीकानामासीत्संजय भागशः

karṇe tu nihate vīre rathavyāghre nararṣabhekiṃ vo mukhamanīkānāmāsītsaṃjaya bhāgaśaḥ

मद्रराजः कथं शल्यो नियुक्तो रथिनां वरःवैकर्तनस्य सारथ्ये तन्ममाचक्ष्व संजय

madrarājaḥ kathaṃ śalyo niyukto rathināṃ varaḥvaikartanasya sārathye tanmamācakṣva saṃjaya

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सूतपुत्रस्य संयुगेवामं चक्रं ररक्षुर्वा के वा वीरस्य पृष्ठतः

ke'rakṣandakṣiṇaṃ cakraṃ sūtaputrasya saṃyugevāmaṃ cakraṃ rarakṣurvā ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ

के कर्णं वाजहुः शूराः के क्षुद्राः प्राद्रवन्भयात्कथं च वः समेतानां हतः कर्णो महारथः

ke karṇaṃ vājahuḥ śūrāḥ ke kṣudrāḥ prādravanbhayātkathaṃ ca vaḥ sametānāṃ hataḥ karṇo mahārathaḥ

पाण्डवाश्च कथं शूराः प्रत्युदीयुर्महारथम्सृजन्तं शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदम्

pāṇḍavāśca kathaṃ śūrāḥ pratyudīyurmahārathamsṛjantaṃ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudam

स च सर्पमुखो दिव्यो महेषुप्रवरस्तदाव्यर्थः कथं समभवत्तन्ममाचक्ष्व संजय

sa ca sarpamukho divyo maheṣupravarastadāvyarthaḥ kathaṃ samabhavattanmamācakṣva saṃjaya

मामकस्यास्य सैन्यस्य हृतोत्सेधस्य संजयअवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति

māmakasyāsya sainyasya hṛtotsedhasya saṃjayaavaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati

तौ हि वीरौ महेष्वासौ मदर्थे कुरुसत्तमौभीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा को न्वर्थो जीवितेन मे

tau hi vīrau maheṣvāsau madarthe kurusattamaubhīṣmadroṇau hatau śrutvā ko nvartho jīvitena me

न मृष्यामि च राधेयं हतमाहवशोभिनम्यस्य बाह्वोर्बलं तुल्यं कुञ्जराणां शतं शतम्

na mṛṣyāmi ca rādheyaṃ hatamāhavaśobhinamyasya bāhvorbalaṃ tulyaṃ kuñjarāṇāṃ śataṃ śatam

द्रोणे हते च यद्वृत्तं कौरवाणां परैः सहसंग्रामे नरवीराणां तन्ममाचक्ष्व संजय

droṇe hate ca yadvṛttaṃ kauravāṇāṃ paraiḥ sahasaṃgrāme naravīrāṇāṃ tanmamācakṣva saṃjaya

यथा च कर्णः कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत्यथा च द्विषतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम्

yathā ca karṇaḥ kaunteyaiḥ saha yuddhamayojayatyathā ca dviṣatāṃ hantā raṇe śāntastaducyatām