Parva.Adhyaya 8.54

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

अथ त्विदानीं तुमुले विमर्दे; द्विषद्भिरेको बहुभिः समावृतःमहाभये सारथिमित्युवाच; भीमश्चमूं वारयन्धार्तराष्ट्रीम्त्वं सारथे याहि जवेन वाहै;र्नयाम्येतान्धार्तराष्ट्रान्यमाय

atha tvidānīṃ tumule vimarde; dviṣadbhireko bahubhiḥ samāvṛtaḥmahābhaye sārathimityuvāca; bhīmaścamūṃ vārayandhārtarāṣṭrīmtvaṃ sārathe yāhi javena vāhai;rnayāmyetāndhārtarāṣṭrānyamāya

संचोदितो भीमसेनेन चैवं; स सारथिः पुत्रबलं त्वदीयम्प्रायात्ततः सारथिरुग्रवेगो; यतो भीमस्तद्बलं गन्तुमैच्छत्

saṃcodito bhīmasenena caivaṃ; sa sārathiḥ putrabalaṃ tvadīyamprāyāttataḥ sārathirugravego; yato bhīmastadbalaṃ gantumaicchat

ततोऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः; प्रत्युद्ययुः कुरवस्तं समन्तात्भीमस्य वाहाग्र्यमुदारवेगं; समन्ततो बाणगणैर्निजघ्नुः

tato'pare nāgarathāśvapattibhiḥ; pratyudyayuḥ kuravastaṃ samantātbhīmasya vāhāgryamudāravegaṃ; samantato bāṇagaṇairnijaghnuḥ

ततः शरानापततो महात्मा; चिच्छेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैःते वै निपेतुस्तपनीयपुङ्खा; द्विधा त्रिधा भीमशरैर्निकृत्ताः

tataḥ śarānāpatato mahātmā; ciccheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥte vai nipetustapanīyapuṅkhā; dvidhā tridhā bhīmaśarairnikṛttāḥ

ततो राजन्नागरथाश्वयूनां; भीमाहतानां तव राजमध्येघोरो निनादः प्रबभौ नरेन्द्र; वज्राहतानामिव पर्वतानाम्

tato rājannāgarathāśvayūnāṃ; bhīmāhatānāṃ tava rājamadhyeghoro ninādaḥ prababhau narendra; vajrāhatānāmiva parvatānām

ते वध्यमानाश्च नरेन्द्रमुख्या; निर्भिन्ना वै भीमसेनप्रवेकैःभीमं समन्तात्समरेऽध्यरोह;न्वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतोः

te vadhyamānāśca narendramukhyā; nirbhinnā vai bhīmasenapravekaiḥbhīmaṃ samantātsamare'dhyaroha;nvṛkṣaṃ śakuntā iva puṣpahetoḥ

ततोऽभिपातं तव सैन्यमध्ये; प्रादुश्चक्रे वेगमिवात्तवेगःयथान्तकाले क्षपयन्दिधक्षु;र्भूतान्तकृत्काल इवात्तदण्डः

tato'bhipātaṃ tava sainyamadhye; prāduścakre vegamivāttavegaḥyathāntakāle kṣapayandidhakṣu;rbhūtāntakṛtkāla ivāttadaṇḍaḥ

तस्यातिवेगस्य रणेऽतिवेगं; नाशक्नुवन्धारयितुं त्वदीयाःव्यात्ताननस्यापततो यथैव; कालस्य काले हरतः प्रजा वै

tasyātivegasya raṇe'tivegaṃ; nāśaknuvandhārayituṃ tvadīyāḥvyāttānanasyāpatato yathaiva; kālasya kāle harataḥ prajā vai

ततो बलं भारत भारतानां; प्रदह्यमानं समरे महात्मन्भीतं दिशोऽकीर्यत भीमनुन्नं; महानिलेनाभ्रगणो यथैव

tato balaṃ bhārata bhāratānāṃ; pradahyamānaṃ samare mahātmanbhītaṃ diśo'kīryata bhīmanunnaṃ; mahānilenābhragaṇo yathaiva

ततो धीमान्सारथिमब्रवीद्बली; स भीमसेनः पुनरेव हृष्टःसूताभिजानीहि परान्स्वकान्वा; रथान्ध्वजांश्चापततः समेतान्युध्यन्नहं नाभिजानामि किंचि;न्मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये पृषत्कैः

tato dhīmānsārathimabravīdbalī; sa bhīmasenaḥ punareva hṛṣṭaḥsūtābhijānīhi parānsvakānvā; rathāndhvajāṃścāpatataḥ sametānyudhyannahaṃ nābhijānāmi kiṃci;nmā sainyaṃ svaṃ chādayiṣye pṛṣatkaiḥ

अरीन्विशोकाभिनिरीक्ष्य सर्वतो; मनस्तु चिन्ता प्रदुनोति मे भृशम्राजातुरो नागमद्यत्किरीटी; बहूनि दुःखान्यभिजातोऽस्मि सूत

arīnviśokābhinirīkṣya sarvato; manastu cintā pradunoti me bhṛśamrājāturo nāgamadyatkirīṭī; bahūni duḥkhānyabhijāto'smi sūta

एतद्दुःखं सारथे धर्मराजो; यन्मां हित्वा यातवाञ्शत्रुमध्येनैनं जीवन्नापि जानाम्यजीव;न्बीभत्सुं वा तन्ममाद्यातिदुःखम्

etadduḥkhaṃ sārathe dharmarājo; yanmāṃ hitvā yātavāñśatrumadhyenainaṃ jīvannāpi jānāmyajīva;nbībhatsuṃ vā tanmamādyātiduḥkham

सोऽहं द्विषत्सैन्यमुदग्रकल्पं; विनाशयिष्ये परमप्रतीतःएतान्निहत्याजिमध्ये समेता;न्प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य

so'haṃ dviṣatsainyamudagrakalpaṃ; vināśayiṣye paramapratītaḥetānnihatyājimadhye sametā;nprīto bhaviṣyāmi saha tvayādya

सर्वांस्तूणीरान्मार्गणान्वान्ववेक्ष्य; किं शिष्टं स्यात्सायकानां रथे मेका वा जातिः किं प्रमाणं च तेषां; ज्ञात्वा व्यक्तं तन्ममाचक्ष्व सूत

sarvāṃstūṇīrānmārgaṇānvānvavekṣya; kiṃ śiṣṭaṃ syātsāyakānāṃ rathe mekā vā jātiḥ kiṃ pramāṇaṃ ca teṣāṃ; jñātvā vyaktaṃ tanmamācakṣva sūta

विशोक उवाच · viśoka uvāca

षण्मार्गणानामयुतानि वीर; क्षुराश्च भल्लाश्च तथायुताख्याःनाराचानां द्वे सहस्रे तु वीर; त्रीण्येव च प्रदराणां च पार्थ

ṣaṇmārgaṇānāmayutāni vīra; kṣurāśca bhallāśca tathāyutākhyāḥnārācānāṃ dve sahasre tu vīra; trīṇyeva ca pradarāṇāṃ ca pārtha

अस्त्यायुधं पाण्डवेयावशिष्टं; न यद्वहेच्छकटं षड्गवीयम्एतद्विद्वन्मुञ्च सहस्रशोऽपि; गदासिबाहुद्रविणं च तेऽस्ति

astyāyudhaṃ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṃ; na yadvahecchakaṭaṃ ṣaḍgavīyametadvidvanmuñca sahasraśo'pi; gadāsibāhudraviṇaṃ ca te'sti

भीम उवाच · bhīma uvāca

सूताद्येमं पश्य भीमप्रमुक्तैः; संभिन्दद्भिः पार्थिवानाशुवेगैःउग्रैर्बाणैराहवं घोररूपं; नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम्

sūtādyemaṃ paśya bhīmapramuktaiḥ; saṃbhindadbhiḥ pārthivānāśuvegaiḥugrairbāṇairāhavaṃ ghorarūpaṃ; naṣṭādityaṃ mṛtyulokena tulyam

अद्यैव तद्विदितं पार्थिवानां; भविष्यति आकुमारं च सूतनिमग्नो वा समरे भीमसेन; एकः कुरून्वा समरे विजेता

adyaiva tadviditaṃ pārthivānāṃ; bhaviṣyati ākumāraṃ ca sūtanimagno vā samare bhīmasena; ekaḥ kurūnvā samare vijetā

सर्वे संख्ये कुरवो निष्पतन्तु; मां वा लोकाः कीर्तयन्त्वाकुमारम्सर्वानेकस्तानहं पातयिष्ये; ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु

sarve saṃkhye kuravo niṣpatantu; māṃ vā lokāḥ kīrtayantvākumāramsarvānekastānahaṃ pātayiṣye; te vā sarve bhīmasenaṃ tudantu

आशास्तारः कर्म चाप्युत्तमं वा; तन्मे देवाः केवलं साधयन्तुआयात्विहाद्यार्जुनः शत्रुघाती; शक्रस्तूर्णं यज्ञ इवोपहूतः

āśāstāraḥ karma cāpyuttamaṃ vā; tanme devāḥ kevalaṃ sādhayantuāyātvihādyārjunaḥ śatrughātī; śakrastūrṇaṃ yajña ivopahūtaḥ

ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणा;मेते कस्माद्विद्रवन्ते नरेन्द्राःव्यक्तं धीमान्सव्यसाची नराग्र्यः; सैन्यं ह्येतच्छादयत्याशु बाणैः

īkṣasvaitāṃ bhāratīṃ dīryamāṇā;mete kasmādvidravante narendrāḥvyaktaṃ dhīmānsavyasācī narāgryaḥ; sainyaṃ hyetacchādayatyāśu bāṇaiḥ

पश्य ध्वजांश्च द्रवतो विशोक; नागान्हयान्पत्तिसंघांश्च संख्येरथान्विशीर्णाञ्शरशक्तिताडिता;न्पश्यस्वैतान्रथिनश्चैव सूत

paśya dhvajāṃśca dravato viśoka; nāgānhayānpattisaṃghāṃśca saṃkhyerathānviśīrṇāñśaraśaktitāḍitā;npaśyasvaitānrathinaścaiva sūta

आपूर्यते कौरवी चाप्यभीक्ष्णं; सेना ह्यसौ सुभृशं हन्यमानाधनंजयस्याशनितुल्यवेगै;र्ग्रस्ता शरैर्बर्हिसुवर्णवाजैः

āpūryate kauravī cāpyabhīkṣṇaṃ; senā hyasau subhṛśaṃ hanyamānādhanaṃjayasyāśanitulyavegai;rgrastā śarairbarhisuvarṇavājaiḥ

एते द्रवन्ति स्म रथाश्वनागाः; पदातिसंघानवमर्दयन्तःसंमुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव; द्रवन्ति नागा इव दावभीताःहाहाकृताश्चैव रणे विशोक; मुञ्चन्ति नादान्विपुलान्गजेन्द्राः

ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ; padātisaṃghānavamardayantaḥsaṃmuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva; dravanti nāgā iva dāvabhītāḥhāhākṛtāścaiva raṇe viśoka; muñcanti nādānvipulāngajendrāḥ

विशोक उवाच · viśoka uvāca

सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः; कपिध्वजो दृश्यते हस्तिसैन्येनीलाद्धनाद्विद्युतमुच्चरन्तीं; तथापश्यं विस्फुरद्वै धनुस्तत्

sarve kāmāḥ pāṇḍava te samṛddhāḥ; kapidhvajo dṛśyate hastisainyenīlāddhanādvidyutamuccarantīṃ; tathāpaśyaṃ visphuradvai dhanustat

कपिर्ह्यसौ वीक्ष्यते सर्वतो वै; ध्वजाग्रमारुह्य धनंजयस्यदिवाकराभो मणिरेष दिव्यो; विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः

kapirhyasau vīkṣyate sarvato vai; dhvajāgramāruhya dhanaṃjayasyadivākarābho maṇireṣa divyo; vibhrājate caiva kirīṭasaṃsthaḥ

पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं; पश्येमं त्वं देवदत्तं सुघोषम्अभीशुहस्तस्य जनार्दनस्य; विगाहमानस्य चमूं परेषाम्

pārśve bhīmaṃ pāṇḍurābhraprakāśaṃ; paśyemaṃ tvaṃ devadattaṃ sughoṣamabhīśuhastasya janārdanasya; vigāhamānasya camūṃ pareṣām

रविप्रभं वज्रनाभं क्षुरान्तं; पार्श्वे स्थितं पश्य जनार्दनस्यचक्रं यशो वर्धयत्केशवस्य; सदार्चितं यदुभिः पश्य वीर

raviprabhaṃ vajranābhaṃ kṣurāntaṃ; pārśve sthitaṃ paśya janārdanasyacakraṃ yaśo vardhayatkeśavasya; sadārcitaṃ yadubhiḥ paśya vīra

भीम उवाच · bhīma uvāca

ददामि ते ग्रामवरांश्चतुर्दश; प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्नःदसीशतं चापि रथांश्च विंशतिं; यदर्जुनं वेदयसे विशोक

dadāmi te grāmavarāṃścaturdaśa; priyākhyāne sārathe suprasannaḥdasīśataṃ cāpi rathāṃśca viṃśatiṃ; yadarjunaṃ vedayase viśoka