Parva.Adhyaya 8.55

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

श्रुत्वा च रथनिर्घोषं सिंहनादं च संयुगेअर्जुनः प्राह गोविन्दं शीघ्रं चोदय वाजिनः

śrutvā ca rathanirghoṣaṃ siṃhanādaṃ ca saṃyugearjunaḥ prāha govindaṃ śīghraṃ codaya vājinaḥ

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा गोविन्दोऽर्जुनमब्रवीत्एष गच्छामि सुक्षिप्रं यत्र भीमो व्यवस्थितः

arjunasya vacaḥ śrutvā govindo'rjunamabravīteṣa gacchāmi sukṣipraṃ yatra bhīmo vyavasthitaḥ

आयान्तमश्वैर्हिमशङ्खवर्णैः; सुवर्णमुक्तामणिजालनद्धैःजम्भं जिघांसुं प्रगृहीतवज्रं; जयाय देवेन्द्रमिवोग्रमन्युम्

āyāntamaśvairhimaśaṅkhavarṇaiḥ; suvarṇamuktāmaṇijālanaddhaiḥjambhaṃ jighāṃsuṃ pragṛhītavajraṃ; jayāya devendramivogramanyum

रथाश्वमातङ्गपदातिसंघा; बाणस्वनैर्नेमिखुरस्वनैश्चसंनादयन्तो वसुधां दिशश्च; क्रुद्धा नृसिंहा जयमभ्युदीयुः

rathāśvamātaṅgapadātisaṃghā; bāṇasvanairnemikhurasvanaiścasaṃnādayanto vasudhāṃ diśaśca; kruddhā nṛsiṃhā jayamabhyudīyuḥ

तेषां च पार्थस्य महत्तदासी;द्देहासुपाप्मक्षपणं सुयुद्धम्त्रैलोक्यहेतोरसुरैर्यथासी;द्देवस्य विष्णोर्जयतां वरस्य

teṣāṃ ca pārthasya mahattadāsī;ddehāsupāpmakṣapaṇaṃ suyuddhamtrailokyahetorasurairyathāsī;ddevasya viṣṇorjayatāṃ varasya

तैरस्तमुच्चावचमायुधौघ;मेकः प्रचिच्छेद किरीटमालीक्षुरार्धचन्द्रैर्निशितैश्च बाणैः; शिरांसि तेषां बहुधा च बाहून्

tairastamuccāvacamāyudhaugha;mekaḥ praciccheda kirīṭamālīkṣurārdhacandrairniśitaiśca bāṇaiḥ; śirāṃsi teṣāṃ bahudhā ca bāhūn

छत्राणि वालव्यजनानि केतू;नश्वान्रथान्पत्तिगणान्द्विपांश्चते पेतुरुर्व्यां बहुधा विरूपा; वातप्रभग्नानि यथा वनानि

chatrāṇi vālavyajanāni ketū;naśvānrathānpattigaṇāndvipāṃścate petururvyāṃ bahudhā virūpā; vātaprabhagnāni yathā vanāni

सुवर्णजालावतता महागजाः; सवैजयन्तीध्वजयोधकल्पिताःसुवर्णपुङ्खैरिषुभिः समाचिता;श्चकाशिरे प्रज्वलिता यथाचलाः

suvarṇajālāvatatā mahāgajāḥ; savaijayantīdhvajayodhakalpitāḥsuvarṇapuṅkhairiṣubhiḥ samācitā;ścakāśire prajvalitā yathācalāḥ

विदार्य नागांश्च रथांश्च वाजिनः; शरोत्तमैर्वासववज्रसंनिभैःद्रुतं ययौ कर्णजिघांसया तथा; यथा मरुत्वान्बलभेदने पुरा

vidārya nāgāṃśca rathāṃśca vājinaḥ; śarottamairvāsavavajrasaṃnibhaiḥdrutaṃ yayau karṇajighāṃsayā tathā; yathā marutvānbalabhedane purā

ततः स पुरुषव्याघ्रः सूतसैन्यमरिंदमप्रविवेश महाबाहुर्मकरः सागरं यथा

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ sūtasainyamariṃdamapraviveśa mahābāhurmakaraḥ sāgaraṃ yathā

तं दृष्ट्वा तावका राजन्रथपत्तिसमन्विताःगजाश्वसादिबहुलाः पाण्डवं समुपाद्रवन्

taṃ dṛṣṭvā tāvakā rājanrathapattisamanvitāḥgajāśvasādibahulāḥ pāṇḍavaṃ samupādravan

तत्राभिद्रवतां पार्थमारावः सुमहानभूत्सागरस्येव मत्तस्य यथा स्यात्सलिलस्वनः

tatrābhidravatāṃ pārthamārāvaḥ sumahānabhūtsāgarasyeva mattasya yathā syātsalilasvanaḥ

ते तु तं पुरुषव्याघ्रं व्याघ्रा इव महारथाःअभ्यद्रवन्त संग्रामे त्यक्त्वा प्राणकृतं भयम्

te tu taṃ puruṣavyāghraṃ vyāghrā iva mahārathāḥabhyadravanta saṃgrāme tyaktvā prāṇakṛtaṃ bhayam

तेषामापततां तत्र शरवर्षाणि मुञ्चताम्अर्जुनो व्यधमत्सैन्यं महावातो घनानिव

teṣāmāpatatāṃ tatra śaravarṣāṇi muñcatāmarjuno vyadhamatsainyaṃ mahāvāto ghanāniva

तेऽर्जुनं सहिता भूत्वा रथवंशैः प्रहारिणःअभियाय महेष्वासा विव्यधुर्निशितैः शरैः

te'rjunaṃ sahitā bhūtvā rathavaṃśaiḥ prahāriṇaḥabhiyāya maheṣvāsā vivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ

ततोऽर्जुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम्प्रेषयामास विशिखैर्यमस्य सदनं प्रति

tato'rjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājināmpreṣayāmāsa viśikhairyamasya sadanaṃ prati

ते वध्यमानाः समरे पार्थचापच्युतैः शरैःतत्र तत्र स्म लीयन्ते भये जाते महारथाः

te vadhyamānāḥ samare pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥtatra tatra sma līyante bhaye jāte mahārathāḥ

तेषां चतुःशतान्वीरान्यतमानान्महारथान्अर्जुनो निशितैर्बाणैरनयद्यमसादनम्

teṣāṃ catuḥśatānvīrānyatamānānmahārathānarjuno niśitairbāṇairanayadyamasādanam

ते वध्यमानाः समरे नानालिङ्गैः शितैः शरैःअर्जुनं समभित्यज्य दुद्रुवुर्वै दिशो भयात्

te vadhyamānāḥ samare nānāliṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥarjunaṃ samabhityajya dudruvurvai diśo bhayāt

तेषां शब्दो महानासीद्द्रवतां वाहिनीमुखेमहौघस्येव भद्रं ते गिरिमासाद्य दीर्यतः

teṣāṃ śabdo mahānāsīddravatāṃ vāhinīmukhemahaughasyeva bhadraṃ te girimāsādya dīryataḥ

तां तु सेनां भृशं विद्ध्वा द्रावयित्वार्जुनः शरैःप्रायादभिमुखः पार्थः सूतानीकानि मारिष

tāṃ tu senāṃ bhṛśaṃ viddhvā drāvayitvārjunaḥ śaraiḥprāyādabhimukhaḥ pārthaḥ sūtānīkāni māriṣa

तस्य शब्दो महानासीत्परानभिमुखस्य वैगरुडस्येव पततः पन्नगार्थे यथा पुरा

tasya śabdo mahānāsītparānabhimukhasya vaigaruḍasyeva patataḥ pannagārthe yathā purā

तं तु शब्दमभिश्रुत्य भीमसेनो महाबलःबभूव परमप्रीतः पार्थदर्शनलालसः

taṃ tu śabdamabhiśrutya bhīmaseno mahābalaḥbabhūva paramaprītaḥ pārthadarśanalālasaḥ

श्रुत्वैव पार्थमायान्तं भीमसेनः प्रतापवान्त्यक्त्वा प्राणान्महाराज सेनां तव ममर्द ह

śrutvaiva pārthamāyāntaṃ bhīmasenaḥ pratāpavāntyaktvā prāṇānmahārāja senāṃ tava mamarda ha

स वायुवेगप्रतिमो वायुवेगसमो जवेवायुवद्व्यचरद्भीमो वायुपुत्रः प्रतापवान्

sa vāyuvegapratimo vāyuvegasamo javevāyuvadvyacaradbhīmo vāyuputraḥ pratāpavān

तेनार्द्यमाना राजेन्द्र सेना तव विशां पतेव्यभ्राम्यत महाराज भिन्ना नौरिव सागरे

tenārdyamānā rājendra senā tava viśāṃ patevyabhrāmyata mahārāja bhinnā nauriva sāgare

तां तु सेनां तदा भीमो दर्शयन्पाणिलाघवम्शरैरवचकर्तोग्रैः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम्

tāṃ tu senāṃ tadā bhīmo darśayanpāṇilāghavamśarairavacakartograiḥ preṣayiṣyanyamakṣayam

तत्र भारत भीमस्य बलं दृष्ट्वातिमानुषम्व्यत्रस्यन्त रणे योधाः कालस्येव युगक्षये

tatra bhārata bhīmasya balaṃ dṛṣṭvātimānuṣamvyatrasyanta raṇe yodhāḥ kālasyeva yugakṣaye

तथार्दितान्भीमबलान्भीमसेनेन भारतदृष्ट्वा दुर्योधनो राजा इदं वचनमब्रवीत्

tathārditānbhīmabalānbhīmasenena bhāratadṛṣṭvā duryodhano rājā idaṃ vacanamabravīt

सैनिकान्स महेष्वासो योधांश्च भरतर्षभसमादिशद्रणे सर्वान्हत भीममिति स्म हतस्मिन्हते हतं मन्ये सर्वसैन्यमशेषतः

sainikānsa maheṣvāso yodhāṃśca bharatarṣabhasamādiśadraṇe sarvānhata bhīmamiti sma hatasminhate hataṃ manye sarvasainyamaśeṣataḥ

प्रतिगृह्य च तामाज्ञां तव पुत्रस्य पार्थिवाःभीमं प्रच्छादयामासुः शरवर्षैः समन्ततः

pratigṛhya ca tāmājñāṃ tava putrasya pārthivāḥbhīmaṃ pracchādayāmāsuḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ

गजाश्च बहुला राजन्नराश्च जयगृद्धिनःरथा हयाश्च राजेन्द्र परिवव्रुर्वृकोदरम्

gajāśca bahulā rājannarāśca jayagṛddhinaḥrathā hayāśca rājendra parivavrurvṛkodaram

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो राजन्समन्ततःशुशुभे भरतश्रेष्ठ नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः

sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro rājansamantataḥśuśubhe bharataśreṣṭha nakṣatrairiva candramāḥ

स रराज तथा संख्ये दर्शनीयो नरोत्तमःनिर्विशेषं महाराज यथा हि विजयस्तथा

sa rarāja tathā saṃkhye darśanīyo narottamaḥnirviśeṣaṃ mahārāja yathā hi vijayastathā

तत्र ते पार्थिवाः सर्वे शरवृष्टीः समासृजन्क्रोधरक्तेक्षणाः क्रूरा हन्तुकामा वृकोदरम्

tatra te pārthivāḥ sarve śaravṛṣṭīḥ samāsṛjankrodharaktekṣaṇāḥ krūrā hantukāmā vṛkodaram

स विदार्य महासेनां शरैः संनतपर्वभिःनिश्चक्राम रणाद्भीमो मत्स्यो जालादिवाम्भसि

sa vidārya mahāsenāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥniścakrāma raṇādbhīmo matsyo jālādivāmbhasi

हत्वा दश सहस्राणि गजानामनिवर्तिनाम्नृणां शतसहस्रे द्वे द्वे शते चैव भारत

hatvā daśa sahasrāṇi gajānāmanivartināmnṛṇāṃ śatasahasre dve dve śate caiva bhārata

पञ्च चाश्वसहस्राणि रथानां शतमेव चहत्वा प्रास्यन्दयद्भीमो नदीं शोणितकर्दमाम्

pañca cāśvasahasrāṇi rathānāṃ śatameva cahatvā prāsyandayadbhīmo nadīṃ śoṇitakardamām

शोणितोदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम्नरमीनामश्वनक्रां केशशैवलशाद्वलाम्

śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulāmnaramīnāmaśvanakrāṃ keśaśaivalaśādvalām

संछिन्नभुजनागेन्द्रां बहुरत्नापहारिणीम्ऊरुग्राहां मज्जपङ्कां शीर्षोपलसमाकुलाम्

saṃchinnabhujanāgendrāṃ bahuratnāpahāriṇīmūrugrāhāṃ majjapaṅkāṃ śīrṣopalasamākulām

धनुष्काशां शरावापां गदापरिघकेतनाम्योधव्रातवतीं संख्ये वहन्तीं यमसादनम्

dhanuṣkāśāṃ śarāvāpāṃ gadāparighaketanāmyodhavrātavatīṃ saṃkhye vahantīṃ yamasādanam

क्षणेन पुरुषव्याघ्रः प्रावर्तयत निम्नगाम्यथा वैतरणीमुग्रां दुस्तरामकृतात्मभिः

kṣaṇena puruṣavyāghraḥ prāvartayata nimnagāmyathā vaitaraṇīmugrāṃ dustarāmakṛtātmabhiḥ

यतो यतः पाण्डवेयः प्रवृत्तो रथसत्तमःततस्ततोऽपातयत योधाञ्शतसहस्रशः

yato yataḥ pāṇḍaveyaḥ pravṛtto rathasattamaḥtatastato'pātayata yodhāñśatasahasraśaḥ

एवं दृष्ट्वा कृतं कर्म भीमसेनेन संयुगेदुर्योधनो महाराज शकुनिं वाक्यमब्रवीत्

evaṃ dṛṣṭvā kṛtaṃ karma bhīmasenena saṃyugeduryodhano mahārāja śakuniṃ vākyamabravīt

जय मातुल संग्रामे भीमसेनं महाबलम्अस्मिञ्जिते जितं मन्ये पाण्डवेयं महाबलम्

jaya mātula saṃgrāme bhīmasenaṃ mahābalamasmiñjite jitaṃ manye pāṇḍaveyaṃ mahābalam

ततः प्रायान्महाराज सौबलेयः प्रतापवान्रणाय महते युक्तो भ्रातृभिः परिवारितः

tataḥ prāyānmahārāja saubaleyaḥ pratāpavānraṇāya mahate yukto bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

स समासाद्य संग्रामे भीमं भीमपराक्रमम्वारयामास तं वीरो वेलेव मकरालयम्स न्यवर्तत तं भीमो वार्यमाणः शितैः शरैः

sa samāsādya saṃgrāme bhīmaṃ bhīmaparākramamvārayāmāsa taṃ vīro veleva makarālayamsa nyavartata taṃ bhīmo vāryamāṇaḥ śitaiḥ śaraiḥ

शकुनिस्तस्य राजेन्द्र वामे पार्श्वे स्तनान्तरेप्रेषयामास नाराचान्रुक्मपुङ्खाञ्शिलाशितान्

śakunistasya rājendra vāme pārśve stanāntarepreṣayāmāsa nārācānrukmapuṅkhāñśilāśitān

वर्म भित्त्वा तु सौवर्णं बाणास्तस्य महात्मनःन्यमज्जन्त महाराज कङ्कबर्हिणवाससः

varma bhittvā tu sauvarṇaṃ bāṇāstasya mahātmanaḥnyamajjanta mahārāja kaṅkabarhiṇavāsasaḥ

सोऽतिविद्धो रणे भीमः शरं हेमविभूषितम्प्रेषयामास सहसा सौबलं प्रति भारत

so'tividdho raṇe bhīmaḥ śaraṃ hemavibhūṣitampreṣayāmāsa sahasā saubalaṃ prati bhārata

तमायान्तं शरं घोरं शकुनिः शत्रुतापनःचिच्छेद शतधा राजन्कृतहस्तो महाबलः

tamāyāntaṃ śaraṃ ghoraṃ śakuniḥ śatrutāpanaḥciccheda śatadhā rājankṛtahasto mahābalaḥ

तस्मिन्निपतिते भूमौ भीमः क्रुद्धो विशां पतेधनुश्चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव

tasminnipatite bhūmau bhīmaḥ kruddho viśāṃ patedhanuściccheda bhallena saubalasya hasanniva

तदपास्य धनुश्छिन्नं सौबलेयः प्रतापवान्अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडश

tadapāsya dhanuśchinnaṃ saubaleyaḥ pratāpavānanyadādatta vegena dhanurbhallāṃśca ṣoḍaśa

तैस्तस्य तु महाराज भल्लैः संनतपर्वभिःचतुर्भिः सारथिं ह्यार्च्छद्भीमं पञ्चभिरेव च

taistasya tu mahārāja bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥcaturbhiḥ sārathiṃ hyārcchadbhīmaṃ pañcabhireva ca

ध्वजमेकेन चिच्छेद छत्रं द्वाभ्यां विशां पतेचतुर्भिश्चतुरो वाहान्विव्याध सुबलात्मजः

dhvajamekena ciccheda chatraṃ dvābhyāṃ viśāṃ patecaturbhiścaturo vāhānvivyādha subalātmajaḥ

ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः प्रतापवान्शक्तिं चिक्षेप समरे रुक्मदण्डामयस्मयीम्

tataḥ kruddho mahārāja bhīmasenaḥ pratāpavānśaktiṃ cikṣepa samare rukmadaṇḍāmayasmayīm

सा भीमभुजनिर्मुक्ता नागजिह्वेव चञ्चलानिपपात रथे तूर्णं सौबलस्य महात्मनः

sā bhīmabhujanirmuktā nāgajihveva cañcalānipapāta rathe tūrṇaṃ saubalasya mahātmanaḥ

ततस्तामेव संगृह्य शक्तिं कनकभूषणाम्भीमसेनाय चिक्षेप क्रुद्धरूपो विशां पते

tatastāmeva saṃgṛhya śaktiṃ kanakabhūṣaṇāmbhīmasenāya cikṣepa kruddharūpo viśāṃ pate

सा निर्भिद्य भुजं सव्यं पाण्डवस्य महात्मनःपपात च ततो भूमौ यथा विद्युन्नभश्च्युता

sā nirbhidya bhujaṃ savyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥpapāta ca tato bhūmau yathā vidyunnabhaścyutā

अथोत्क्रुष्टं महाराज धार्तराष्ट्रैः समन्ततःन तु तं ममृषे भीमः सिंहनादं तरस्विनाम्

athotkruṣṭaṃ mahārāja dhārtarāṣṭraiḥ samantataḥna tu taṃ mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ tarasvinām

स संगृह्य धनुः सज्यं त्वरमाणो महारथःमुहूर्तादिव राजेन्द्र छादयामास सायकैःसौबलस्य बलं संख्ये त्यक्त्वात्मानं महाबलः

sa saṃgṛhya dhanuḥ sajyaṃ tvaramāṇo mahārathaḥmuhūrtādiva rājendra chādayāmāsa sāyakaiḥsaubalasya balaṃ saṃkhye tyaktvātmānaṃ mahābalaḥ

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सूतं चैव विशां पतेध्वजं चिच्छेद भल्लेन त्वरमाणः पराक्रमी

tasyāśvāṃścaturo hatvā sūtaṃ caiva viśāṃ patedhvajaṃ ciccheda bhallena tvaramāṇaḥ parākramī

हताश्वं रथमुत्सृज्य त्वरमाणो नरोत्तमःतस्थौ विस्फारयंश्चापं क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्शरैश्च बहुधा राजन्भीममार्च्छत्समन्ततः

hatāśvaṃ rathamutsṛjya tvaramāṇo narottamaḥtasthau visphārayaṃścāpaṃ krodharaktekṣaṇaḥ śvasanśaraiśca bahudhā rājanbhīmamārcchatsamantataḥ

प्रतिहत्य तु वेगेन भीमसेनः प्रतापवान्धनुश्चिच्छेद संक्रुद्धो विव्याध च शितैः शरैः

pratihatya tu vegena bhīmasenaḥ pratāpavāndhanuściccheda saṃkruddho vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनःनिपपात ततो भूमौ किंचित्प्राणो नराधिप

so'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥnipapāta tato bhūmau kiṃcitprāṇo narādhipa

ततस्तं विह्वलं ज्ञात्वा पुत्रस्तव विशां पतेअपोवाह रथेनाजौ भीमसेनस्य पश्यतः

tatastaṃ vihvalaṃ jñātvā putrastava viśāṃ pateapovāha rathenājau bhīmasenasya paśyataḥ

रथस्थे तु नरव्याघ्रे धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाःप्रदुद्रुवुर्दिशो भीता भीमाज्जाते महाभये

rathasthe tu naravyāghre dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥpradudruvurdiśo bhītā bhīmājjāte mahābhaye

सौबले निर्जिते राजन्भीमसेनेन धन्विनाभयेन महता भग्नः पुत्रो दुर्योधनस्तवअपायाज्जवनैरश्वैः सापेक्षो मातुलं प्रति

saubale nirjite rājanbhīmasenena dhanvinābhayena mahatā bhagnaḥ putro duryodhanastavaapāyājjavanairaśvaiḥ sāpekṣo mātulaṃ prati

पराङ्मुखं तु राजानं दृष्ट्वा सैन्यानि भारतविप्रजग्मुः समुत्सृज्य द्वैरथानि समन्ततः

parāṅmukhaṃ tu rājānaṃ dṛṣṭvā sainyāni bhārataviprajagmuḥ samutsṛjya dvairathāni samantataḥ

तान्दृष्ट्वातिरथान्सर्वान्धार्तराष्ट्रान्पराङ्मुखान्जवेनाभ्यपतद्भीमः किरञ्शरशतान्बहून्

tāndṛṣṭvātirathānsarvāndhārtarāṣṭrānparāṅmukhānjavenābhyapatadbhīmaḥ kirañśaraśatānbahūn

ते वध्यमाना भीमेन धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाःकर्णमासाद्य समरे स्थिता राजन्समन्ततःस हि तेषां महावीर्यो द्वीपोऽभूत्सुमहाबलः

te vadhyamānā bhīmena dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhāḥkarṇamāsādya samare sthitā rājansamantataḥsa hi teṣāṃ mahāvīryo dvīpo'bhūtsumahābalaḥ

भिन्ननौका यथा राजन्द्वीपमासाद्य निर्वृताःभवन्ति पुरुषव्याघ्र नाविकाः कालपर्यये

bhinnanaukā yathā rājandvīpamāsādya nirvṛtāḥbhavanti puruṣavyāghra nāvikāḥ kālaparyaye

तथा कर्णं समासाद्य तावका भरतर्षभसमाश्वस्ताः स्थिता राजन्संप्रहृष्टाः परस्परम्समाजग्मुश्च युद्धाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

tathā karṇaṃ samāsādya tāvakā bharatarṣabhasamāśvastāḥ sthitā rājansaṃprahṛṣṭāḥ parasparamsamājagmuśca yuddhāya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam