Parva.Adhyaya 8.64

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तद्देवनागासुरसिद्धसंघै;र्गन्धर्वयक्षाप्सरसां च संघैःब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं; बभौ वियद्विस्मयनीयरूपम्

taddevanāgāsurasiddhasaṃghai;rgandharvayakṣāpsarasāṃ ca saṃghaiḥbrahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ; babhau viyadvismayanīyarūpam

नानद्यमानं निनदैर्मनोज्ञै;र्वादित्रगीतस्तुतिभिश्च नृत्तैःसर्वेऽन्तरिक्षे ददृशुर्मनुष्याः; खस्थांश्च तान्विस्मयनीयरूपान्

nānadyamānaṃ ninadairmanojñai;rvāditragītastutibhiśca nṛttaiḥsarve'ntarikṣe dadṛśurmanuṣyāḥ; khasthāṃśca tānvismayanīyarūpān

ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा; वादित्रपत्रायुधसिंहनादैःनिनादयन्तो वसुधां दिशश्च; स्वनेन सर्वे द्विषतो निजघ्नुः

tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā; vāditrapatrāyudhasiṃhanādaiḥninādayanto vasudhāṃ diśaśca; svanena sarve dviṣato nijaghnuḥ

नानाश्वमातङ्गरथायुताकुलं; वरासिशक्त्यृष्टिनिपातदुःसहम्अभीरुजुष्टं हतदेहसंकुलं; रणाजिरं लोहितरक्तमाबभौ

nānāśvamātaṅgarathāyutākulaṃ; varāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsahamabhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṃkulaṃ; raṇājiraṃ lohitaraktamābabhau

तथा प्रवृत्तेऽस्त्रभृतां पराभवे; धनंजयश्चाधिरथिश्च सायकैःदिशश्च सैन्यं च शितैरजिह्मगैः; परस्परं प्रोर्णुवतुः स्म दंशितौ

tathā pravṛtte'strabhṛtāṃ parābhave; dhanaṃjayaścādhirathiśca sāyakaiḥdiśaśca sainyaṃ ca śitairajihmagaiḥ; parasparaṃ prorṇuvatuḥ sma daṃśitau

ततस्त्वदीयाश्च परे च सायकैः; कृतेऽन्धकारे विविदुर्न किंचनभयात्तु तावेव रथौ समाश्रयं;स्तमोनुदौ खे प्रसृता इवांशवः

tatastvadīyāśca pare ca sāyakaiḥ; kṛte'ndhakāre vividurna kiṃcanabhayāttu tāveva rathau samāśrayaṃ;stamonudau khe prasṛtā ivāṃśavaḥ

ततोऽस्त्रमस्त्रेण परस्परस्य तौ; विधूय वाताविव पूर्वपश्चिमौघनान्धकारे वितते तमोनुदौ; यथोदितौ तद्वदतीव रेजतुः

tato'stramastreṇa parasparasya tau; vidhūya vātāviva pūrvapaścimaughanāndhakāre vitate tamonudau; yathoditau tadvadatīva rejatuḥ

न चाभिमन्तव्यमिति प्रचोदिताः; परे त्वदीयाश्च तदावतस्थिरेमहारथौ तौ परिवार्य सर्वतः; सुरासुरा वासवशम्बराविव

na cābhimantavyamiti pracoditāḥ; pare tvadīyāśca tadāvatasthiremahārathau tau parivārya sarvataḥ; surāsurā vāsavaśambarāviva

मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनै;र्निनादिते भारत शङ्खनिस्वनैःससिंहनादौ बभतुर्नरोत्तमौ; शशाङ्कसूर्याविव मेघसंप्लवे

mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanai;rninādite bhārata śaṅkhanisvanaiḥsasiṃhanādau babhaturnarottamau; śaśāṅkasūryāviva meghasaṃplave

महाधनुर्मण्डलमध्यगावुभौ; सुवर्चसौ बाणसहस्ररश्मिनौदिधक्षमाणौ सचराचरं जग;द्युगास्तसूर्याविव दुःसहौ रणे

mahādhanurmaṇḍalamadhyagāvubhau; suvarcasau bāṇasahasraraśminaudidhakṣamāṇau sacarācaraṃ jaga;dyugāstasūryāviva duḥsahau raṇe

उभावजेयावहितान्तकावुभौ; जिघांसतुस्तौ कृतिनौ परस्परम्महाहवे वीरवरौ समीयतु;र्यथेन्द्रजम्भाविव कर्णपाण्डवौ

ubhāvajeyāvahitāntakāvubhau; jighāṃsatustau kṛtinau parasparammahāhave vīravarau samīyatu;ryathendrajambhāviva karṇapāṇḍavau

ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ; विमुञ्चमानाविषुभिर्भयानकैःनराश्वनागानमितौ निजघ्नतुः; परस्परं जघ्नतुरुत्तमेषुभिः

tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau; vimuñcamānāviṣubhirbhayānakaiḥnarāśvanāgānamitau nijaghnatuḥ; parasparaṃ jaghnaturuttameṣubhiḥ

ततो विसस्रुः पुनरर्दिताः शरै;र्नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाःसनागपत्त्यश्वरथा दिशो गता;स्तथा यथा सिंहभयाद्वनौकसः

tato visasruḥ punararditāḥ śarai;rnarottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥsanāgapattyaśvarathā diśo gatā;stathā yathā siṃhabhayādvanaukasaḥ

ततस्तु दुर्योधनभोजसौबलाः; कृपश्च शारद्वतसूनुना सहमहारथाः पञ्च धनंजयाच्युतौ; शरैः शरीरान्तकरैरताडयन्

tatastu duryodhanabhojasaubalāḥ; kṛpaśca śāradvatasūnunā sahamahārathāḥ pañca dhanaṃjayācyutau; śaraiḥ śarīrāntakarairatāḍayan

धनूंषि तेषामिषुधीन्हयान्ध्वजा;न्रथांश्च सूतांश्च धनंजयः शरैःसमं च चिच्छेद पराभिनच्च ता;ञ्शरोत्तमैर्द्वादशभिश्च सूतजम्

dhanūṃṣi teṣāmiṣudhīnhayāndhvajā;nrathāṃśca sūtāṃśca dhanaṃjayaḥ śaraiḥsamaṃ ca ciccheda parābhinacca tā;ñśarottamairdvādaśabhiśca sūtajam

अथाभ्यधावंस्त्वरिताः शतं रथाः; शतं च नागार्जुनमाततायिनःशकास्तुखारा यवनाश्च सादिनः; सहैव काम्बोजवरैर्जिघांसवः

athābhyadhāvaṃstvaritāḥ śataṃ rathāḥ; śataṃ ca nāgārjunamātatāyinaḥśakāstukhārā yavanāśca sādinaḥ; sahaiva kāmbojavarairjighāṃsavaḥ

वरायुधान्पाणिगतान्करैः सह; क्षुरैर्न्यकृन्तंस्त्वरिताः शिरांसि चहयांश्च नागांश्च रथांश्च युध्यतां; धनंजयः शत्रुगणं तमक्षिणोत्

varāyudhānpāṇigatānkaraiḥ saha; kṣurairnyakṛntaṃstvaritāḥ śirāṃsi cahayāṃśca nāgāṃśca rathāṃśca yudhyatāṃ; dhanaṃjayaḥ śatrugaṇaṃ tamakṣiṇot

ततोऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिस्वनाः; ससाधुवादा हृषितैः समीरिताःनिपेतुरप्युत्तमपुष्पवृष्टयः; सुरूपगन्धाः पवनेरिताः शिवाः

tato'ntarikṣe suratūryanisvanāḥ; sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥnipeturapyuttamapuṣpavṛṣṭayaḥ; surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śivāḥ

तदद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं; समीक्ष्य भूतानि विसिष्मियुर्नृपतवात्मजः सूतसुतश्च न व्यथां; न विस्मयं जग्मतुरेकनिश्चयौ

tadadbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ; samīkṣya bhūtāni visiṣmiyurnṛpatavātmajaḥ sūtasutaśca na vyathāṃ; na vismayaṃ jagmaturekaniścayau

अथाब्रवीद्द्रोणसुतस्तवात्मजं; करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन्प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवै;रलं विरोधेन धिगस्तु विग्रहम्

athābravīddroṇasutastavātmajaṃ; karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayanprasīda duryodhana śāmya pāṇḍavai;ralaṃ virodhena dhigastu vigraham

हतो गुरुर्ब्रह्मसमो महास्त्रवि;त्तथैव भीष्मप्रमुखा नरर्षभाःअहं त्ववध्यो मम चापि मातुलः; प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश्चिरम्

hato gururbrahmasamo mahāstravi;ttathaiva bhīṣmapramukhā nararṣabhāḥahaṃ tvavadhyo mama cāpi mātulaḥ; praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiściram

धनंजयः स्थास्यति वारितो मया; जनार्दनो नैव विरोधमिच्छतियुधिष्ठिरो भूतहिते सदा रतो; वृकोदरस्तद्वशगस्तथा यमौ

dhanaṃjayaḥ sthāsyati vārito mayā; janārdano naiva virodhamicchatiyudhiṣṭhiro bhūtahite sadā rato; vṛkodarastadvaśagastathā yamau

त्वया च पार्थैश्च परस्परेण; प्रजाः शिवं प्राप्नुयुरिच्छति त्वयिव्रजन्तु शेषाः स्वपुराणि पार्थिवा; निवृत्तवैराश्च भवन्तु सैनिकाः

tvayā ca pārthaiśca paraspareṇa; prajāḥ śivaṃ prāpnuyuricchati tvayivrajantu śeṣāḥ svapurāṇi pārthivā; nivṛttavairāśca bhavantu sainikāḥ

न चेद्वचः श्रोष्यसि मे नराधिप; ध्रुवं प्रतप्तासि हतोऽरिभिर्युधिइदं च दृष्टं जगता सह त्वया; कृतं यदेकेन किरीटमालिनायथा न कुर्याद्बलभिन्न चान्तको; न च प्रचेता भगवान्न यक्षराट्

na cedvacaḥ śroṣyasi me narādhipa; dhruvaṃ prataptāsi hato'ribhiryudhiidaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā; kṛtaṃ yadekena kirīṭamālināyathā na kuryādbalabhinna cāntako; na ca pracetā bhagavānna yakṣarāṭ

अतोऽपि भूयांश्च गुणैर्धनंजयः; स चाभिपत्स्यत्यखिलं वचो ममतवानुयात्रां च तथा करिष्यति; प्रसीद राजञ्जगतः शमाय वै

ato'pi bhūyāṃśca guṇairdhanaṃjayaḥ; sa cābhipatsyatyakhilaṃ vaco mamatavānuyātrāṃ ca tathā kariṣyati; prasīda rājañjagataḥ śamāya vai

ममापि मानः परमः सदा त्वयि; ब्रवीम्यतस्त्वां परमाच्च सौहृदात्निवारयिष्यामि हि कर्णमप्यहं; यदा भवान्सप्रणयो भविष्यति

mamāpi mānaḥ paramaḥ sadā tvayi; bravīmyatastvāṃ paramācca sauhṛdātnivārayiṣyāmi hi karṇamapyahaṃ; yadā bhavānsapraṇayo bhaviṣyati

वदन्ति मित्रं सहजं विचक्षणा;स्तथैव साम्ना च धनेन चार्जितम्प्रतापतश्चोपनतं चतुर्विधं; तदस्ति सर्वं त्वयि पाण्डवेषु च

vadanti mitraṃ sahajaṃ vicakṣaṇā;stathaiva sāmnā ca dhanena cārjitampratāpataścopanataṃ caturvidhaṃ; tadasti sarvaṃ tvayi pāṇḍaveṣu ca

निसर्गतस्ते तव वीर बान्धवाः; पुनश्च साम्ना च समाप्नुहि स्थिरम्त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रतामियु;र्ध्रुवं नरेन्द्रेन्द्र तथा त्वमाचर

nisargataste tava vīra bāndhavāḥ; punaśca sāmnā ca samāpnuhi sthiramtvayi prasanne yadi mitratāmiyu;rdhruvaṃ narendrendra tathā tvamācara

स एवमुक्तः सुहृदा वचो हितं; विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाब्रवीत्यथा भवानाह सखे तथैव त;न्ममापि च ज्ञापयतो वचः शृणु

sa evamuktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ; vicintya niḥśvasya ca durmanābravītyathā bhavānāha sakhe tathaiva ta;nmamāpi ca jñāpayato vacaḥ śṛṇu

निहत्य दुःशासनमुक्तवान्बहु; प्रसह्य शार्दूलवदेष दुर्मतिःवृकोदरस्तद्धृदये मम स्थितं; न तत्परोक्षं भवतः कुतः शमः

nihatya duḥśāsanamuktavānbahu; prasahya śārdūlavadeṣa durmatiḥvṛkodarastaddhṛdaye mama sthitaṃ; na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ

न चापि कर्णं गुरुपुत्र संस्तवा;दुपारमेत्यर्हसि वक्तुमच्युतश्रमेण युक्तो महताद्य फल्गुन;स्तमेष कर्णः प्रसभं हनिष्यति

na cāpi karṇaṃ guruputra saṃstavā;dupārametyarhasi vaktumacyutaśrameṇa yukto mahatādya phalguna;stameṣa karṇaḥ prasabhaṃ haniṣyati

तमेवमुक्त्वाभ्यनुनीय चासकृ;त्तवात्मजः स्वाननुशास्ति सैनिकान्समाघ्नताभिद्रवताहितानिमा;न्सबाणशब्दान्किमु जोषमास्यते

tamevamuktvābhyanunīya cāsakṛ;ttavātmajaḥ svānanuśāsti sainikānsamāghnatābhidravatāhitānimā;nsabāṇaśabdānkimu joṣamāsyate