Parva.Adhyaya 8.65

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तौ शङ्खभेरीनिनदे समृद्धे; समीयतुः श्वेतहयौ नराग्र्यौवैकर्तनः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च; दुर्मन्त्रिते तव पुत्रस्य राजन्

tau śaṅkhabherīninade samṛddhe; samīyatuḥ śvetahayau narāgryauvaikartanaḥ sūtaputro'rjunaśca; durmantrite tava putrasya rājan

यथा गजौ हैमवतौ प्रभिन्नौ; प्रगृह्य दन्ताविव वाशितार्थेतथा समाजग्मतुरुग्रवेगौ; धनंजयश्चाधिरथिश्च वीरौ

yathā gajau haimavatau prabhinnau; pragṛhya dantāviva vāśitārthetathā samājagmaturugravegau; dhanaṃjayaścādhirathiśca vīrau

बलाहकेनेव यथा बलाहको; यदृच्छया वा गिरिणा गिरिर्यथातथा धनुर्ज्यातलनेमिनिस्वनौ; समीयतुस्ताविषुवर्षवर्षिणौ

balāhakeneva yathā balāhako; yadṛcchayā vā giriṇā giriryathātathā dhanurjyātalaneminisvanau; samīyatustāviṣuvarṣavarṣiṇau

प्रवृद्धशृङ्गद्रुमवीरुदोषधी; प्रवृद्धनानाविधपर्वतौकसौयथाचलौ वा गलितौ महाबलौ; तथा महास्त्रैरितरेतरं घ्नतः

pravṛddhaśṛṅgadrumavīrudoṣadhī; pravṛddhanānāvidhaparvataukasauyathācalau vā galitau mahābalau; tathā mahāstrairitaretaraṃ ghnataḥ

स संनिपातस्तु तयोर्महानभू;त्सुरेशवैरोचनयोर्यथा पुराशरैर्विभुग्नाङ्गनियन्तृवाहनः; सुदुःसहोऽन्यैः पटुशोणितोदकः

sa saṃnipātastu tayormahānabhū;tsureśavairocanayoryathā purāśarairvibhugnāṅganiyantṛvāhanaḥ; suduḥsaho'nyaiḥ paṭuśoṇitodakaḥ

प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यकच्छपौ; महाह्रदौ पक्षिगणानुनादितौसुसंनिकृष्टावनिलोद्धतौ यथा; तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतुः

prabhūtapadmotpalamatsyakacchapau; mahāhradau pakṣigaṇānunāditaususaṃnikṛṣṭāvaniloddhatau yathā; tathā rathau tau dhvajinau samīyatuḥ

उभौ महेन्द्रस्य समानविक्रमा;वुभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौमहेन्द्रवज्रप्रतिमैश्च सायकै;र्महेन्द्रवृत्राविव संप्रजह्रतुः

ubhau mahendrasya samānavikramā;vubhau mahendrapratimau mahārathaumahendravajrapratimaiśca sāyakai;rmahendravṛtrāviva saṃprajahratuḥ

सनागपत्त्यश्वरथे उभे बले; विचित्रवर्णाभरणाम्बरस्रजेचकम्पतुश्चोन्नमतः स्म विस्मया;द्वियद्गताश्चार्जुनकर्णसंयुगे

sanāgapattyaśvarathe ubhe bale; vicitravarṇābharaṇāmbarasrajecakampatuśconnamataḥ sma vismayā;dviyadgatāścārjunakarṇasaṃyuge

भुजाः सवज्राङ्गुलयः समुच्छ्रिताः; ससिंहनादा हृषितैर्दिदृक्षुभिःयदार्जुनं मत्तमिव द्विपो द्विपं; समभ्ययादाधिरथिर्जिघांसया

bhujāḥ savajrāṅgulayaḥ samucchritāḥ; sasiṃhanādā hṛṣitairdidṛkṣubhiḥyadārjunaṃ mattamiva dvipo dvipaṃ; samabhyayādādhirathirjighāṃsayā

अभ्यक्रोशन्सोमकास्तत्र पार्थं; त्वरस्व याह्यर्जुन विध्य कर्णम्छिन्ध्यस्य मूर्धानमलं चिरेण; श्रद्धां च राज्याद्धृतराष्ट्रसूनोः

abhyakrośansomakāstatra pārthaṃ; tvarasva yāhyarjuna vidhya karṇamchindhyasya mūrdhānamalaṃ cireṇa; śraddhāṃ ca rājyāddhṛtarāṣṭrasūnoḥ

तथास्माकं बहवस्तत्र योधाः; कर्णं तदा याहि याहीत्यवोचन्जह्यर्जुनं कर्ण ततः सचीराः; पुनर्वनं यान्तु चिराय पार्थाः

tathāsmākaṃ bahavastatra yodhāḥ; karṇaṃ tadā yāhi yāhītyavocanjahyarjunaṃ karṇa tataḥ sacīrāḥ; punarvanaṃ yāntu cirāya pārthāḥ

ततः कर्णः प्रथमं तत्र पार्थं; महेषुभिर्दशभिः पर्यविध्यत्तमर्जुनः प्रत्यविध्यच्छिताग्रैः; कक्षान्तरे दशभिरतीव क्रुद्धः

tataḥ karṇaḥ prathamaṃ tatra pārthaṃ; maheṣubhirdaśabhiḥ paryavidhyattamarjunaḥ pratyavidhyacchitāgraiḥ; kakṣāntare daśabhiratīva kruddhaḥ

परस्परं तौ विशिखैः सुतीक्ष्णै;स्ततक्षतुः सूतपुत्रोऽर्जुनश्चपरस्परस्यान्तरेप्सू विमर्दे; सुभीममभ्याययतुः प्रहृष्टौ

parasparaṃ tau viśikhaiḥ sutīkṣṇai;statakṣatuḥ sūtaputro'rjunaścaparasparasyāntarepsū vimarde; subhīmamabhyāyayatuḥ prahṛṣṭau

अमृष्यमाणश्च महाविमर्दे; तत्राक्रुध्यद्भीमसेनो महात्माअथाब्रवीत्पाणिना पाणिमाघ्न;न्संदष्टौष्ठो नृत्यति वादयन्निवकथं नु त्वां सूतपुत्रः किरीटि;न्महेषुभिर्दशभिरविध्यदग्रे

amṛṣyamāṇaśca mahāvimarde; tatrākrudhyadbhīmaseno mahātmāathābravītpāṇinā pāṇimāghna;nsaṃdaṣṭauṣṭho nṛtyati vādayannivakathaṃ nu tvāṃ sūtaputraḥ kirīṭi;nmaheṣubhirdaśabhiravidhyadagre

यया धृत्या सर्वभूतान्यजैषी;र्ग्रासं ददद्वह्नये खाण्डवे त्वम्तया धृत्या सूतपुत्रं जहि त्व;महं वैनं गदया पोथयिष्ये

yayā dhṛtyā sarvabhūtānyajaiṣī;rgrāsaṃ dadadvahnaye khāṇḍave tvamtayā dhṛtyā sūtaputraṃ jahi tva;mahaṃ vainaṃ gadayā pothayiṣye

अथाब्रवीद्वासुदेवोऽपि पार्थं; दृष्ट्वा रथेषून्प्रतिहन्यमानान्अमीमृदत्सर्वथा तेऽद्य कर्णो; ह्यस्त्रैरस्त्राणि किमिदं किरीटिन्

athābravīdvāsudevo'pi pārthaṃ; dṛṣṭvā ratheṣūnpratihanyamānānamīmṛdatsarvathā te'dya karṇo; hyastrairastrāṇi kimidaṃ kirīṭin

स वीर किं मुह्यसि नावधीयसे; नदन्त्येते कुरवः संप्रहृष्टाःकर्णं पुरस्कृत्य विदुर्हि सर्वे; त्वदस्त्रमस्त्रैर्विनिपात्यमानम्

sa vīra kiṃ muhyasi nāvadhīyase; nadantyete kuravaḥ saṃprahṛṣṭāḥkarṇaṃ puraskṛtya vidurhi sarve; tvadastramastrairvinipātyamānam

यया धृत्या निहतं तामसास्त्रं; युगे युगे राक्षसाश्चापि घोराःदम्भोद्भवाश्चासुराश्चाहवेषु; तया धृत्या त्वं जहि सूतपुत्रम्

yayā dhṛtyā nihataṃ tāmasāstraṃ; yuge yuge rākṣasāścāpi ghorāḥdambhodbhavāścāsurāścāhaveṣu; tayā dhṛtyā tvaṃ jahi sūtaputram

अनेन वास्य क्षुरनेमिनाद्य; संछिन्द्धि मूर्धानमरेः प्रसह्यमया निसृष्टेन सुदर्शनेन; वज्रेण शक्रो नमुचेरिवारेः

anena vāsya kṣuraneminādya; saṃchinddhi mūrdhānamareḥ prasahyamayā nisṛṣṭena sudarśanena; vajreṇa śakro namucerivāreḥ

किरातरूपी भगवान्यया च; त्वया महत्या परितोषितोऽभूत्तां त्वं धृतिं वीर पुनर्गृहीत्वा; सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम्

kirātarūpī bhagavānyayā ca; tvayā mahatyā paritoṣito'bhūttāṃ tvaṃ dhṛtiṃ vīra punargṛhītvā; sahānubandhaṃ jahi sūtaputram

ततो महीं सागरमेखलां त्वं; सपत्तनां ग्रामवतीं समृद्धाम्प्रयच्छ राज्ञे निहतारिसंघां; यशश्च पार्थातुलमाप्नुहि त्वम्

tato mahīṃ sāgaramekhalāṃ tvaṃ; sapattanāṃ grāmavatīṃ samṛddhāmprayaccha rājñe nihatārisaṃghāṃ; yaśaśca pārthātulamāpnuhi tvam

संचोदितो भीमजनार्दनाभ्यां; स्मृत्वा तदात्मानमवेक्ष्य सत्त्वम्महात्मनश्चागमने विदित्वा; प्रयोजनं केशवमित्युवाच

saṃcodito bhīmajanārdanābhyāṃ; smṛtvā tadātmānamavekṣya sattvammahātmanaścāgamane viditvā; prayojanaṃ keśavamityuvāca

प्रादुष्करोम्येष महास्त्रमुग्रं; शिवाय लोकस्य वधाय सौतेःतन्मेऽनुजानातु भवान्सुराश्च; ब्रह्मा भवो ब्रह्मविदश्च सर्वे

prāduṣkaromyeṣa mahāstramugraṃ; śivāya lokasya vadhāya sauteḥtanme'nujānātu bhavānsurāśca; brahmā bhavo brahmavidaśca sarve

इत्यूचिवान्ब्राह्ममसह्यमस्त्रं; प्रादुश्चक्रे मनसा संविधेयम्ततो दिशश्च प्रदिशश्च सर्वाः; समावृणोत्सायकैर्भूरितेजाःससर्ज बाणान्भरतर्षभोऽपि; शतंशतानेकवदाशुवेगान्

ityūcivānbrāhmamasahyamastraṃ; prāduścakre manasā saṃvidheyamtato diśaśca pradiśaśca sarvāḥ; samāvṛṇotsāyakairbhūritejāḥsasarja bāṇānbharatarṣabho'pi; śataṃśatānekavadāśuvegān

वैकर्तनेनापि तथाजिमध्ये; सहस्रशो बाणगणा विसृष्टाःते घोषिणः पाण्डवमभ्युपेयुः; पर्जन्यमुक्ता इव वारिधाराः

vaikartanenāpi tathājimadhye; sahasraśo bāṇagaṇā visṛṣṭāḥte ghoṣiṇaḥ pāṇḍavamabhyupeyuḥ; parjanyamuktā iva vāridhārāḥ

स भीमसेनं च जनार्दनं च; किरीटिनं चाप्यमनुष्यकर्मात्रिभिस्त्रिभिर्भीमबलो निहत्य; ननाद घोरं महता स्वरेण

sa bhīmasenaṃ ca janārdanaṃ ca; kirīṭinaṃ cāpyamanuṣyakarmātribhistribhirbhīmabalo nihatya; nanāda ghoraṃ mahatā svareṇa

स कर्णबाणाभिहतः किरीटी; भीमं तथा प्रेक्ष्य जनार्दनं चअमृष्यमाणः पुनरेव पार्थः; शरान्दशाष्टौ च समुद्बबर्ह

sa karṇabāṇābhihataḥ kirīṭī; bhīmaṃ tathā prekṣya janārdanaṃ caamṛṣyamāṇaḥ punareva pārthaḥ; śarāndaśāṣṭau ca samudbabarha

सुषेणमेकेन शरेण विद्ध्वा; शल्यं चतुर्भिस्त्रिभिरेव कर्णम्ततः सुमुक्तैर्दशभिर्जघान; सभापतिं काञ्चनवर्मनद्धम्

suṣeṇamekena śareṇa viddhvā; śalyaṃ caturbhistribhireva karṇamtataḥ sumuktairdaśabhirjaghāna; sabhāpatiṃ kāñcanavarmanaddham

स राजपुत्रो विशिरा विबाहु;र्विवाजिसूतो विधनुर्विकेतुःततो रथाग्रादपतत्प्रभग्नः; परश्वधैः शाल इवाभिकृत्तः

sa rājaputro viśirā vibāhu;rvivājisūto vidhanurviketuḥtato rathāgrādapatatprabhagnaḥ; paraśvadhaiḥ śāla ivābhikṛttaḥ

पुनश्च कर्णं त्रिभिरष्टभिश्च; द्वाभ्यां चतुर्भिर्दशभिश्च विद्ध्वाचतुःशतान्द्विरदान्सायुधीया;न्हत्वा रथानष्टशतं जघानसहस्रमश्वांश्च पुनश्च सादी;नष्टौ सहस्राणि च पत्तिवीरान्

punaśca karṇaṃ tribhiraṣṭabhiśca; dvābhyāṃ caturbhirdaśabhiśca viddhvācatuḥśatāndviradānsāyudhīyā;nhatvā rathānaṣṭaśataṃ jaghānasahasramaśvāṃśca punaśca sādī;naṣṭau sahasrāṇi ca pattivīrān

दृष्ट्वाजिमुख्यावथ युध्यमानौ; दिदृक्षवः शूरवरावरिघ्नौकर्णं च पार्थं च नियम्य वाहा;न्खस्था महीस्थाश्च जनावतस्थुः

dṛṣṭvājimukhyāvatha yudhyamānau; didṛkṣavaḥ śūravarāvarighnaukarṇaṃ ca pārthaṃ ca niyamya vāhā;nkhasthā mahīsthāśca janāvatasthuḥ

ततो धनुर्ज्या सहसातिकृष्टा; सुघोषमाच्छिद्यत पाण्डवस्यतस्मिन्क्षणे सूतपुत्रस्तु पार्थं; समाचिनोत्क्षुद्रकाणां शतेन

tato dhanurjyā sahasātikṛṣṭā; sughoṣamācchidyata pāṇḍavasyatasminkṣaṇe sūtaputrastu pārthaṃ; samācinotkṣudrakāṇāṃ śatena

निर्मुक्तसर्पप्रतिमैश्च तीक्ष्णै;स्तैलप्रधौतैः खगपत्रवाजैःषष्ट्या नाराचैर्वासुदेवं बिभेद; तदन्तरं सोमकाः प्राद्रवन्त

nirmuktasarpapratimaiśca tīkṣṇai;stailapradhautaiḥ khagapatravājaiḥṣaṣṭyā nārācairvāsudevaṃ bibheda; tadantaraṃ somakāḥ prādravanta

ततो धनुर्ज्यामवधम्य शीघ्रं; शरानस्तानाधिरथेर्विधम्यसुसंरब्धः कर्णशरक्षताङ्गो; रणे पार्थः सोमकान्प्रत्यगृह्णात्न पक्षिणः संपतन्त्यन्तरिक्षे; क्षेपीयसास्त्रेण कृतेऽन्धकारे

tato dhanurjyāmavadhamya śīghraṃ; śarānastānādhirathervidhamyasusaṃrabdhaḥ karṇaśarakṣatāṅgo; raṇe pārthaḥ somakānpratyagṛhṇātna pakṣiṇaḥ saṃpatantyantarikṣe; kṣepīyasāstreṇa kṛte'ndhakāre

शल्यं च पार्थो दशभिः पृषत्कै;र्भृशं तनुत्रे प्रहसन्नविध्यत्ततः कर्णं द्वादशभिः सुमुक्तै;र्विद्ध्वा पुनः सप्तभिरभ्यविध्यत्

śalyaṃ ca pārtho daśabhiḥ pṛṣatkai;rbhṛśaṃ tanutre prahasannavidhyattataḥ karṇaṃ dvādaśabhiḥ sumuktai;rviddhvā punaḥ saptabhirabhyavidhyat

स पार्थबाणासनवेगनुन्नै;र्दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैःविभिन्नगात्रः क्षतजोक्षिताङ्गः; कर्णो बभौ रुद्र इवाततेषुः

sa pārthabāṇāsanaveganunnai;rdṛḍhāhataḥ patribhirugravegaiḥvibhinnagātraḥ kṣatajokṣitāṅgaḥ; karṇo babhau rudra ivātateṣuḥ

ततस्त्रिभिश्च त्रिदशाधिपोपमं; शरैर्बिभेदाधिरथिर्धनंजयम्शरांस्तु पञ्च ज्वलितानिवोरगा;न्प्रवीरयामास जिघांसुरच्युते

tatastribhiśca tridaśādhipopamaṃ; śarairbibhedādhirathirdhanaṃjayamśarāṃstu pañca jvalitānivoragā;npravīrayāmāsa jighāṃsuracyute

ते वर्म भित्त्वा पुरुषोत्तमस्य; सुवर्णचित्रं न्यपतन्सुमुक्ताःवेगेन गामाविविशुः सुवेगाः; स्नात्वा च कर्णाभिमुखाः प्रतीयुः

te varma bhittvā puruṣottamasya; suvarṇacitraṃ nyapatansumuktāḥvegena gāmāviviśuḥ suvegāḥ; snātvā ca karṇābhimukhāḥ pratīyuḥ

तान्पञ्चभल्लैस्त्वरितैः सुमुक्तै;स्त्रिधा त्रिधैकैकमथोच्चकर्तधनंजयस्ते न्यपतन्पृथिव्यां; महाहयस्तक्षकपुत्रपक्षाः

tānpañcabhallaistvaritaiḥ sumuktai;stridhā tridhaikaikamathoccakartadhanaṃjayaste nyapatanpṛthivyāṃ; mahāhayastakṣakaputrapakṣāḥ

ततः प्रजज्वाल किरीटमाली; क्रोधेन कक्षं प्रदहन्निवाग्निःस कर्णमाकर्णविकृष्टसृष्टैः; शरैः शरीरान्तकरैर्ज्वलद्भिःमर्मस्वविध्यत्स चचाल दुःखा;द्धैर्यात्तु तस्थावतिमात्रधैर्यः

tataḥ prajajvāla kirīṭamālī; krodhena kakṣaṃ pradahannivāgniḥsa karṇamākarṇavikṛṣṭasṛṣṭaiḥ; śaraiḥ śarīrāntakarairjvaladbhiḥmarmasvavidhyatsa cacāla duḥkhā;ddhairyāttu tasthāvatimātradhairyaḥ

ततः शरौघैः प्रदिशो दिशश्च; रविप्रभा कर्णरथश्च राजन्अदृश्य आसीत्कुपिते धनंजये; तुषारनीहारवृतं यथा नभः

tataḥ śaraughaiḥ pradiśo diśaśca; raviprabhā karṇarathaśca rājanadṛśya āsītkupite dhanaṃjaye; tuṣāranīhāravṛtaṃ yathā nabhaḥ

स चक्ररक्षानथ पादरक्षा;न्पुरःसरान्पृष्ठगोपांश्च सर्वान्दुर्योधनेनानुमतानरिघ्ना;न्समुच्चितान्सुरथान्सारभूतान्

sa cakrarakṣānatha pādarakṣā;npuraḥsarānpṛṣṭhagopāṃśca sarvānduryodhanenānumatānarighnā;nsamuccitānsurathānsārabhūtān

द्विसाहस्रान्समरे सव्यसाची; कुरुप्रवीरानृषभः कुरूणाम्क्षणेन सर्वान्सरथाश्वसूता;न्निनाय राजन्क्षयमेकवीरः

dvisāhasrānsamare savyasācī; kurupravīrānṛṣabhaḥ kurūṇāmkṣaṇena sarvānsarathāśvasūtā;nnināya rājankṣayamekavīraḥ

अथापलायन्त विहाय कर्णं; तवात्मजाः कुरवश्चावशिष्टाःहतानवाकीर्य शरक्षतांश्च; लालप्यमानांस्तनयान्पितॄंश्च

athāpalāyanta vihāya karṇaṃ; tavātmajāḥ kuravaścāvaśiṣṭāḥhatānavākīrya śarakṣatāṃśca; lālapyamānāṃstanayānpitṝṃśca

स सर्वतः प्रेक्ष्य दिशो विशून्या; भयावदीर्णैः कुरुभिर्विहीनःन विव्यथे भारत तत्र कर्णः; प्रतीपमेवार्जुनमभ्यधावत्

sa sarvataḥ prekṣya diśo viśūnyā; bhayāvadīrṇaiḥ kurubhirvihīnaḥna vivyathe bhārata tatra karṇaḥ; pratīpamevārjunamabhyadhāvat