Parva.Adhyaya 8.8

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ते सेनेऽन्योन्यमासाद्य प्रहृष्टाश्वनरद्विपेबृहत्यौ संप्रजह्राते देवासुरचमूपमे

te sene'nyonyamāsādya prahṛṣṭāśvanaradvipebṛhatyau saṃprajahrāte devāsuracamūpame

ततो गजा रथाश्चाश्वाः पत्तयश्च महाहवेसंप्रहारं परं चक्रुर्देहपाप्मप्रणाशनम्

tato gajā rathāścāśvāḥ pattayaśca mahāhavesaṃprahāraṃ paraṃ cakrurdehapāpmapraṇāśanam

पूर्णचन्द्रार्कपद्मानां कान्तित्विड्गन्धतः समैःउत्तमाङ्गैर्नृसिंहानां नृसिंहास्तस्तरुर्महीम्

pūrṇacandrārkapadmānāṃ kāntitviḍgandhataḥ samaiḥuttamāṅgairnṛsiṃhānāṃ nṛsiṃhāstastarurmahīm

अर्धचन्द्रैस्तथा भल्लैः क्षुरप्रैरसिपट्टिशैःपरश्वधैश्चाप्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि युध्यताम्

ardhacandraistathā bhallaiḥ kṣuraprairasipaṭṭiśaiḥparaśvadhaiścāpyakṛntannuttamāṅgāni yudhyatām

व्यायतायतबाहूनां व्यायतायतबाहुभिःव्यायता बाहवः पेतुश्छिन्नमुष्ट्यायुधाङ्गदाः

vyāyatāyatabāhūnāṃ vyāyatāyatabāhubhiḥvyāyatā bāhavaḥ petuśchinnamuṣṭyāyudhāṅgadāḥ

तैः स्फुरद्भिर्मही भाति रक्ताङ्गुलितलैस्तदागरुडप्रहतैरुग्रैः पञ्चास्यैरिव पन्नगैः

taiḥ sphuradbhirmahī bhāti raktāṅgulitalaistadāgaruḍaprahatairugraiḥ pañcāsyairiva pannagaiḥ

हयस्यन्दननागेभ्यः पेतुर्वीरा द्विषद्धताःविमानेभ्यो यथा क्षीणे पुण्ये स्वर्गसदस्तथा

hayasyandananāgebhyaḥ peturvīrā dviṣaddhatāḥvimānebhyo yathā kṣīṇe puṇye svargasadastathā

गदाभिरन्यैर्गुर्वीभिः परिघैर्मुसलैरपिपोथिताः शतशः पेतुर्वीरा वीरतरै रणे

gadābhiranyairgurvībhiḥ parighairmusalairapipothitāḥ śataśaḥ peturvīrā vīratarai raṇe

रथा रथैर्विनिहता मत्ता मत्तैर्द्विपैर्द्विपाःसादिनः सादिभिश्चैव तस्मिन्परमसंकुले

rathā rathairvinihatā mattā mattairdvipairdvipāḥsādinaḥ sādibhiścaiva tasminparamasaṃkule

रथा वररथैर्नागैरश्वारोहाश्च पत्तिभिःअश्वारोहैः पदाताश्च निहता युधि शेरते

rathā vararathairnāgairaśvārohāśca pattibhiḥaśvārohaiḥ padātāśca nihatā yudhi śerate

रथाश्वपत्तयो नागै रथैर्नागाश्च पत्तयःरथपत्तिद्विपाश्चाश्वैर्नृभिश्चाश्वरथद्विपाः

rathāśvapattayo nāgai rathairnāgāśca pattayaḥrathapattidvipāścāśvairnṛbhiścāśvarathadvipāḥ

रथाश्वेभनराणां च नराश्वेभरथैः कृतम्पाणिपादैश्च शस्त्रैश्च रथैश्च कदनं महत्

rathāśvebhanarāṇāṃ ca narāśvebharathaiḥ kṛtampāṇipādaiśca śastraiśca rathaiśca kadanaṃ mahat

तथा तस्मिन्बले शूरैर्वध्यमाने हतेऽपि चअस्मानभ्यागमन्पार्था वृकोदरपुरोगमाः

tathā tasminbale śūrairvadhyamāne hate'pi caasmānabhyāgamanpārthā vṛkodarapurogamāḥ

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाःसात्यकिश्चेकितानश्च द्रविडैः सैनिकैः सह

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥsātyakiścekitānaśca draviḍaiḥ sainikaiḥ saha

भृता वित्तेन महता पाण्ड्याश्चौड्राः सकेरलाःव्यूढोरस्का दीर्घभुजाः प्रांशवः प्रियदर्शनाः

bhṛtā vittena mahatā pāṇḍyāścauḍrāḥ sakeralāḥvyūḍhoraskā dīrghabhujāḥ prāṃśavaḥ priyadarśanāḥ

आपीडिनो रक्तदन्ता मत्तमातङ्गविक्रमाःनानाविरागवसना गन्धचूर्णावचूर्णिताः

āpīḍino raktadantā mattamātaṅgavikramāḥnānāvirāgavasanā gandhacūrṇāvacūrṇitāḥ

बद्धासयः पाशहस्ता वारणप्रतिवारणाःसमानमृत्यवो राजन्ननीकस्थाः परस्परम्

baddhāsayaḥ pāśahastā vāraṇaprativāraṇāḥsamānamṛtyavo rājannanīkasthāḥ parasparam

कलापिनश्चापहस्ता दीर्घकेशाः प्रियाहवाःपत्तयः सात्यकेरन्ध्रा घोररूपपराक्रमाः

kalāpinaścāpahastā dīrghakeśāḥ priyāhavāḥpattayaḥ sātyakerandhrā ghorarūpaparākramāḥ

अथापरे पुनः शूराश्चेदिपाञ्चालकेकयाःकरूषाः कोसलाः काश्या मागधाश्चापि दुद्रुवुः

athāpare punaḥ śūrāścedipāñcālakekayāḥkarūṣāḥ kosalāḥ kāśyā māgadhāścāpi dudruvuḥ

तेषां रथाश्च नागाश्च प्रवराश्चापि पत्तयःनानाविधरवैर्हृष्टा नृत्यन्ति च हसन्ति च

teṣāṃ rathāśca nāgāśca pravarāścāpi pattayaḥnānāvidharavairhṛṣṭā nṛtyanti ca hasanti ca

तस्य सैन्यस्य महतो महामात्रवरैर्वृतःमध्यं वृकोदरोऽभ्यागात्त्वदीयं नागधूर्गतः

tasya sainyasya mahato mahāmātravarairvṛtaḥmadhyaṃ vṛkodaro'bhyāgāttvadīyaṃ nāgadhūrgataḥ

स नागप्रवरोऽत्युग्रो विधिवत्कल्पितो बभौउदयाद्र्यग्र्यभवनं यथाभ्युदितभास्करम्

sa nāgapravaro'tyugro vidhivatkalpito babhauudayādryagryabhavanaṃ yathābhyuditabhāskaram

तस्यायसं वर्मवरं वररत्नविभूषितम्तारोद्भासस्य नभसः शारदस्य समत्विषम्

tasyāyasaṃ varmavaraṃ vararatnavibhūṣitamtārodbhāsasya nabhasaḥ śāradasya samatviṣam

स तोमरप्रासकरश्चारुमौलिः स्वलंकृतःचरन्मध्यंदिनार्काभस्तेजसा व्यदहद्रिपून्

sa tomaraprāsakaraścārumauliḥ svalaṃkṛtaḥcaranmadhyaṃdinārkābhastejasā vyadahadripūn

तं दृष्ट्वा द्विरदं दूरात्क्षेमधूर्तिर्द्विपस्थितःआह्वयानोऽभिदुद्राव प्रमनाः प्रमनस्तरम्

taṃ dṛṣṭvā dviradaṃ dūrātkṣemadhūrtirdvipasthitaḥāhvayāno'bhidudrāva pramanāḥ pramanastaram

तयोः समभवद्युद्धं द्विपयोरुग्ररूपयोःयदृच्छया द्रुमवतोर्महापर्वतयोरिव

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ dvipayorugrarūpayoḥyadṛcchayā drumavatormahāparvatayoriva

संसक्तनागौ तौ वीरौ तोमरैरितरेतरम्बलवत्सूर्यरश्म्याभैर्भित्त्वा भित्त्वा विनेदतुः

saṃsaktanāgau tau vīrau tomarairitaretarambalavatsūryaraśmyābhairbhittvā bhittvā vinedatuḥ

व्यपसृत्य तु नागाभ्यां मण्डलानि विचेरतुःप्रगृह्य चैव धनुषी जघ्नतुर्वै परस्परम्

vyapasṛtya tu nāgābhyāṃ maṇḍalāni viceratuḥpragṛhya caiva dhanuṣī jaghnaturvai parasparam

क्ष्वेडितास्फोटितरवैर्बाणशब्दैश्च सर्वशःतौ जनान्हर्षयित्वा च सिंहनादान्प्रचक्रतुः

kṣveḍitāsphoṭitaravairbāṇaśabdaiśca sarvaśaḥtau janānharṣayitvā ca siṃhanādānpracakratuḥ

समुद्यतकराभ्यां तौ द्विपाभ्यां कृतिनावुभौवातोद्धूतपताकाभ्यां युयुधाते महाबलौ

samudyatakarābhyāṃ tau dvipābhyāṃ kṛtināvubhauvātoddhūtapatākābhyāṃ yuyudhāte mahābalau

तावन्योन्यस्य धनुषी छित्त्वान्योन्यं विनेदतुःशक्तितोमरवर्षेण प्रावृण्मेघाविवाम्बुभिः

tāvanyonyasya dhanuṣī chittvānyonyaṃ vinedatuḥśaktitomaravarṣeṇa prāvṛṇmeghāvivāmbubhiḥ

क्षेमधूर्तिस्तदा भीमं तोमरेण स्तनान्तरेनिर्बिभेद तु वेगेन षड्भिश्चाप्यपरैर्नदन्

kṣemadhūrtistadā bhīmaṃ tomareṇa stanāntarenirbibheda tu vegena ṣaḍbhiścāpyaparairnadan

स भीमसेनः शुशुभे तोमरैरङ्गमाश्रितैःक्रोधदीप्तवपुर्मेघैः सप्तसप्तिरिवांशुमान्

sa bhīmasenaḥ śuśubhe tomarairaṅgamāśritaiḥkrodhadīptavapurmeghaiḥ saptasaptirivāṃśumān

ततो भास्करवर्णाभमञ्जोगतिमयस्मयम्ससर्ज तोमरं भीमः प्रत्यमित्राय यत्नवान्

tato bhāskaravarṇābhamañjogatimayasmayamsasarja tomaraṃ bhīmaḥ pratyamitrāya yatnavān

ततः कुलूताधिपतिश्चापमायम्य सायकैःदशभिस्तोमरं छित्त्वा शक्त्या विव्याध पाण्डवम्

tataḥ kulūtādhipatiścāpamāyamya sāyakaiḥdaśabhistomaraṃ chittvā śaktyā vivyādha pāṇḍavam

अथ कार्मुकमादाय महाजलदनिस्वनम्रिपोरभ्यर्दयन्नागमुन्मदः पाण्डवः शरैः

atha kārmukamādāya mahājaladanisvanamriporabhyardayannāgamunmadaḥ pāṇḍavaḥ śaraiḥ

स शरौघार्दितो नागो भीमसेनेन संयुगेनिगृह्यमाणो नातिष्ठद्वातध्वस्त इवाम्बुदः

sa śaraughārdito nāgo bhīmasenena saṃyugenigṛhyamāṇo nātiṣṭhadvātadhvasta ivāmbudaḥ

तामभ्यधावद्द्विरदं भीमसेनस्य नागराट्महावातेरितं मेघं वातोद्धूत इवाम्बुदः

tāmabhyadhāvaddviradaṃ bhīmasenasya nāgarāṭmahāvāteritaṃ meghaṃ vātoddhūta ivāmbudaḥ

संनिवर्त्यात्मनो नागं क्षेमधूर्तिः प्रयत्नतःविव्याधाभिद्रुतं बाणैर्भीमसेनं सकुञ्जरम्

saṃnivartyātmano nāgaṃ kṣemadhūrtiḥ prayatnataḥvivyādhābhidrutaṃ bāṇairbhīmasenaṃ sakuñjaram

ततः साधुविसृष्टेन क्षुरेण पुरुषर्षभःछित्त्वा शरासनं शत्रोर्नागमामित्रमार्दयत्

tataḥ sādhuvisṛṣṭena kṣureṇa puruṣarṣabhaḥchittvā śarāsanaṃ śatrornāgamāmitramārdayat

ततः खजाकया भीमं क्षेमधूर्तिः पराभिनत्जघान चास्य द्विरदं नाराचैः सर्वमर्मसु

tataḥ khajākayā bhīmaṃ kṣemadhūrtiḥ parābhinatjaghāna cāsya dviradaṃ nārācaiḥ sarvamarmasu

पुरा नागस्य पतनादवप्लुत्य स्थितो महीम्भीमसेनो रिपोर्नागं गदया समपोथयत्

purā nāgasya patanādavaplutya sthito mahīmbhīmaseno ripornāgaṃ gadayā samapothayat

तस्मात्प्रमथितान्नागात्क्षेमधूर्तिमवद्रुतम्उद्यतासिमुपायान्तं गदयाहन्वृकोदरः

tasmātpramathitānnāgātkṣemadhūrtimavadrutamudyatāsimupāyāntaṃ gadayāhanvṛkodaraḥ

स पपात हतः सासिर्व्यसुः स्वमभितो द्विपम्वज्रप्ररुग्णमचलं सिंहो वज्रहतो यथा

sa papāta hataḥ sāsirvyasuḥ svamabhito dvipamvajraprarugṇamacalaṃ siṃho vajrahato yathā

निहतं नृपतिं दृष्ट्वा कुलूतानां यशस्करम्प्राद्रवद्व्यथिता सेना त्वदीया भरतर्षभ

nihataṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā kulūtānāṃ yaśaskaramprādravadvyathitā senā tvadīyā bharatarṣabha