Parva.Adhyaya 9.10

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तस्मिन्विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम्द्रवमाणेषु योधेषु निनदत्सु च दन्तिषु

tasminvilulite sainye vadhyamāne parasparamdravamāṇeṣu yodheṣu ninadatsu ca dantiṣu

कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवेविद्रुतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा

kūjatāṃ stanatāṃ caiva padātīnāṃ mahāhavevidruteṣu mahārāja hayeṣu bahudhā tadā

प्रक्षये दारुणे जाते संहारे सर्वदेहिनाम्नानाशस्त्रसमावापे व्यतिषक्तरथद्विपे

prakṣaye dāruṇe jāte saṃhāre sarvadehināmnānāśastrasamāvāpe vyatiṣaktarathadvipe

हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धनेगाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु

harṣaṇe yuddhaśauṇḍānāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanegāhamāneṣu yodheṣu parasparavadhaiṣiṣu

प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरेसंग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने

prāṇādāne mahāghore vartamāne durodaresaṃgrāme ghorarūpe tu yamarāṣṭravivardhane

पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितैः शरैःतथैव तावका योधा जघ्नुः पाण्डवसैनिकान्

pāṇḍavāstāvakaṃ sainyaṃ vyadhamanniśitaiḥ śaraiḥtathaiva tāvakā yodhā jaghnuḥ pāṇḍavasainikān

तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहेपूर्वाह्णे चैव संप्राप्ते भास्करोदयनं प्रति

tasmiṃstathā vartamāne yuddhe bhīrubhayāvahepūrvāhṇe caiva saṃprāpte bhāskarodayanaṃ prati

लब्धलक्षाः परे राजन्रक्षिताश्च महात्मनाअयोधयंस्तव बलं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

labdhalakṣāḥ pare rājanrakṣitāśca mahātmanāayodhayaṃstava balaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

बलिभिः पाण्डवैर्दृप्तैर्लब्धलक्षैः प्रहारिभिःकौरव्यसीदत्पृतना मृगीवाग्निसमाकुला

balibhiḥ pāṇḍavairdṛptairlabdhalakṣaiḥ prahāribhiḥkauravyasīdatpṛtanā mṛgīvāgnisamākulā

तां दृष्ट्वा सीदतीं सेनां पङ्के गामिव दुर्बलाम्उज्जिहीर्षुस्तदा शल्यः प्रायात्पाण्डुचमूं प्रति

tāṃ dṛṣṭvā sīdatīṃ senāṃ paṅke gāmiva durbalāmujjihīrṣustadā śalyaḥ prāyātpāṇḍucamūṃ prati

मद्रराजस्तु संक्रुद्धो गृहीत्वा धनुरुत्तमम्अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाततायिनः

madrarājastu saṃkruddho gṛhītvā dhanuruttamamabhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānātatāyinaḥ

पाण्डवाश्च महाराज समरे जितकाशिनःमद्रराजं समासाद्य विव्यधुर्निशितैः शरैः

pāṇḍavāśca mahārāja samare jitakāśinaḥmadrarājaṃ samāsādya vivyadhurniśitaiḥ śaraiḥ

ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मद्रराजो महाबलःअर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः

tataḥ śaraśataistīkṣṇairmadrarājo mahābalaḥardayāmāsa tāṃ senāṃ dharmarājasya paśyataḥ

प्रादुरासंस्ततो राजन्नानारूपाण्यनेकशःचचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता

prādurāsaṃstato rājannānārūpāṇyanekaśaḥcacāla śabdaṃ kurvāṇā mahī cāpi saparvatā

सदण्डशूला दीप्ताग्राः शीर्यमाणाः समन्ततःउल्का भूमिं दिवः पेतुराहत्य रविमण्डलम्

sadaṇḍaśūlā dīptāgrāḥ śīryamāṇāḥ samantataḥulkā bhūmiṃ divaḥ peturāhatya ravimaṇḍalam

मृगाश्च माहिषाश्चापि पक्षिणश्च विशां पतेअपसव्यं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नृप

mṛgāśca māhiṣāścāpi pakṣiṇaśca viśāṃ pateapasavyaṃ tadā cakruḥ senāṃ te bahuśo nṛpa

ततस्तद्युद्धमत्युग्रमभवत्संघचारिणाम्तथा सर्वाण्यनीकानि संनिपत्य जनाधिपअभ्ययुः कौरवा राजन्पाण्डवानामनीकिनीम्

tatastadyuddhamatyugramabhavatsaṃghacāriṇāmtathā sarvāṇyanīkāni saṃnipatya janādhipaabhyayuḥ kauravā rājanpāṇḍavānāmanīkinīm

शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदृक्अभ्यवर्षददीनात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्

śalyastu śaravarṣeṇa varṣanniva sahasradṛkabhyavarṣadadīnātmā kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram

भीमसेनं शरैश्चापि रुक्मपुङ्खैः शिलाशितःद्रौपदेयांस्तथा सर्वान्माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ

bhīmasenaṃ śaraiścāpi rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaḥdraupadeyāṃstathā sarvānmādrīputrau ca pāṇḍavau

धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि चएकैकं दशभिर्बाणैर्विव्याध च महाबलःततोऽसृजद्बाणवर्षं घर्मान्ते मघवानिव

dhṛṣṭadyumnaṃ ca śaineyaṃ śikhaṇḍinamathāpi caekaikaṃ daśabhirbāṇairvivyādha ca mahābalaḥtato'sṛjadbāṇavarṣaṃ gharmānte maghavāniva

ततः प्रभद्रका राजन्सोमकाश्च सहस्रशःपतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्ते शल्यसायकैः

tataḥ prabhadrakā rājansomakāśca sahasraśaḥpatitāḥ pātyamānāśca dṛśyante śalyasāyakaiḥ

भ्रमराणामिव व्राताः शलभानामिव व्रजाःह्रादिन्य इव मेघेभ्यः शल्यस्य न्यपतञ्शराः

bhramarāṇāmiva vrātāḥ śalabhānāmiva vrajāḥhrādinya iva meghebhyaḥ śalyasya nyapatañśarāḥ

द्विरदास्तुरगाश्चार्ताः पत्तयो रथिनस्तथाशल्यस्य बाणैर्न्यपतन्बभ्रमुर्व्यनदंस्तथा

dviradāsturagāścārtāḥ pattayo rathinastathāśalyasya bāṇairnyapatanbabhramurvyanadaṃstathā

आविष्ट इव मद्रेशो मन्युना पौरुषेण चप्राच्छादयदरीन्संख्ये कालसृष्ट इवान्तकःविनर्दमानो मद्रेशो मेघह्रादो महाबलः

āviṣṭa iva madreśo manyunā pauruṣeṇa caprācchādayadarīnsaṃkhye kālasṛṣṭa ivāntakaḥvinardamāno madreśo meghahrādo mahābalaḥ

सा वध्यमाना शल्येन पाण्डवानामनीकिनीअजातशत्रुं कौन्तेयमभ्यधावद्युधिष्ठिरम्

sā vadhyamānā śalyena pāṇḍavānāmanīkinīajātaśatruṃ kaunteyamabhyadhāvadyudhiṣṭhiram

तां समर्प्य ततः संख्ये लघुहस्तः शितैः शरैःशरवर्षेण महता युधिष्ठिरमपीडयत्

tāṃ samarpya tataḥ saṃkhye laghuhastaḥ śitaiḥ śaraiḥśaravarṣeṇa mahatā yudhiṣṭhiramapīḍayat

तमापतन्तं पत्त्यश्वैः क्रुद्धो राजा युधिष्ठिरःअवारयच्छरैस्तीक्ष्णैर्मत्तं द्विपमिवाङ्कुशैः

tamāpatantaṃ pattyaśvaiḥ kruddho rājā yudhiṣṭhiraḥavārayaccharaistīkṣṇairmattaṃ dvipamivāṅkuśaiḥ

तस्य शल्यः शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम्सोऽभ्यविध्यन्महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम्

tasya śalyaḥ śaraṃ ghoraṃ mumocāśīviṣopamamso'bhyavidhyanmahātmānaṃ vegenābhyapatacca gām

ततो वृकोदरः क्रुद्धः शल्यं विव्याध सप्तभिःपञ्चभिः सहदेवस्तु नकुलो दशभिः शरैः

tato vṛkodaraḥ kruddhaḥ śalyaṃ vivyādha saptabhiḥpañcabhiḥ sahadevastu nakulo daśabhiḥ śaraiḥ

द्रौपदेयाश्च शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरैःअभ्यवर्षन्महाभागं मेघा इव महीधरम्

draupadeyāśca śatrughnaṃ śūramārtāyaniṃ śaraiḥabhyavarṣanmahābhāgaṃ meghā iva mahīdharam

ततो दृष्ट्वा तुद्यमानं शल्यं पार्थैः समन्ततःकृतवर्मा कृपश्चैव संक्रुद्धावभ्यधावताम्

tato dṛṣṭvā tudyamānaṃ śalyaṃ pārthaiḥ samantataḥkṛtavarmā kṛpaścaiva saṃkruddhāvabhyadhāvatām

उलूकश्च पतत्री च शकुनिश्चापि सौबलःस्मयमानश्च शनकैरश्वत्थामा महारथःतव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपुः शल्यमाहवे

ulūkaśca patatrī ca śakuniścāpi saubalaḥsmayamānaśca śanakairaśvatthāmā mahārathaḥtava putrāśca kārtsnyena jugupuḥ śalyamāhave

भीमसेनं त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्मा शिलीमुखैःबाणवर्षेण महता क्रुद्धरूपमवारयत्

bhīmasenaṃ tribhirviddhvā kṛtavarmā śilīmukhaiḥbāṇavarṣeṇa mahatā kruddharūpamavārayat

धृष्टद्युम्नं कृपः क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत्द्रौपदेयांश्च शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात्

dhṛṣṭadyumnaṃ kṛpaḥ kruddho bāṇavarṣairapīḍayatdraupadeyāṃśca śakuniryamau ca drauṇirabhyayāt

दुर्योधनो युधां श्रेष्ठावाहवे केशवार्जुनौसमभ्ययादुग्रतेजाः शरैश्चाभ्यहनद्बली

duryodhano yudhāṃ śreṣṭhāvāhave keśavārjunausamabhyayādugratejāḥ śaraiścābhyahanadbalī

एवं द्वंद्वशतान्यासंस्त्वदीयानां परैः सहघोररूपाणि चित्राणि तत्र तत्र विशां पते

evaṃ dvaṃdvaśatānyāsaṃstvadīyānāṃ paraiḥ sahaghorarūpāṇi citrāṇi tatra tatra viśāṃ pate

ऋश्यवर्णाञ्जघानाश्वान्भोजो भीमस्य संयुगेसोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वः पाण्डुनन्दनःकालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत

ṛśyavarṇāñjaghānāśvānbhojo bhīmasya saṃyugeso'vatīrya rathopasthāddhatāśvaḥ pāṇḍunandanaḥkālo daṇḍamivodyamya gadāpāṇirayudhyata

प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वांश्च मद्रराट्ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोऽसिनावधीत्

pramukhe sahadevasya jaghānāśvāṃśca madrarāṭtataḥ śalyasya tanayaṃ sahadevo'sināvadhīt

गौतमः पुनराचार्यो धृष्टद्युम्नमयोधयत्असंभ्रान्तमसंभ्रान्तो यत्नवान्यत्नवत्तरम्

gautamaḥ punarācāryo dhṛṣṭadyumnamayodhayatasaṃbhrāntamasaṃbhrānto yatnavānyatnavattaram

द्रौपदेयांस्तथा वीरानेकैकं दशभिः शरैःअविध्यदाचार्यसुतो नातिक्रुद्धः स्मयन्निव

draupadeyāṃstathā vīrānekaikaṃ daśabhiḥ śaraiḥavidhyadācāryasuto nātikruddhaḥ smayanniva

शल्योऽपि राजन्संक्रुद्धो निघ्नन्सोमकपाण्डवान्पुनरेव शितैर्बाणैर्युधिष्ठिरमपीडयत्

śalyo'pi rājansaṃkruddho nighnansomakapāṇḍavānpunareva śitairbāṇairyudhiṣṭhiramapīḍayat

तस्य भीमो रणे क्रुद्धः संदष्टदशनच्छदःविनाशायाभिसंधाय गदामादत्त वीर्यवान्

tasya bhīmo raṇe kruddhaḥ saṃdaṣṭadaśanacchadaḥvināśāyābhisaṃdhāya gadāmādatta vīryavān

यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम्गजवाजिमनुष्याणां प्राणान्तकरणीमपि

yamadaṇḍapratīkāśāṃ kālarātrimivodyatāmgajavājimanuṣyāṇāṃ prāṇāntakaraṇīmapi

हेमपट्टपरिक्षिप्तामुल्कां प्रज्वलितामिवशैक्यां व्यालीमिवात्युग्रां वज्रकल्पामयस्मयीम्

hemapaṭṭaparikṣiptāmulkāṃ prajvalitāmivaśaikyāṃ vyālīmivātyugrāṃ vajrakalpāmayasmayīm

चन्दनागुरुपङ्काक्तां प्रमदामीप्सितामिववसामेदोसृगादिग्धां जिह्वां वैवस्वतीमिव

candanāgurupaṅkāktāṃ pramadāmīpsitāmivavasāmedosṛgādigdhāṃ jihvāṃ vaivasvatīmiva

पटुघण्टारवशतां वासवीमशनीमिवनिर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि

paṭughaṇṭāravaśatāṃ vāsavīmaśanīmivanirmuktāśīviṣākārāṃ pṛktāṃ gajamadairapi

त्रासनीं रिपुसैन्यानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम्मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृङ्गविदारिणीम्

trāsanīṃ ripusainyānāṃ svasainyapariharṣiṇīmmanuṣyaloke vikhyātāṃ giriśṛṅgavidāriṇīm

यया कैलासभवने महेश्वरसखं बलीआह्वयामास कौन्तेयः संक्रुद्धमलकाधिपम्

yayā kailāsabhavane maheśvarasakhaṃ balīāhvayāmāsa kaunteyaḥ saṃkruddhamalakādhipam

यया मायाविनो दृप्तान्सुबहून्धनदालयेजघान गुह्यकान्क्रुद्धो मन्दारार्थे महाबलःनिवार्यमाणो बहुभिर्द्रौपद्याः प्रियमास्थितः

yayā māyāvino dṛptānsubahūndhanadālayejaghāna guhyakānkruddho mandārārthe mahābalaḥnivāryamāṇo bahubhirdraupadyāḥ priyamāsthitaḥ

तां वज्रमणिरत्नौघामष्टाश्रिं वज्रगौरवाम्समुद्यम्य महाबाहुः शल्यमभ्यद्रवद्रणे

tāṃ vajramaṇiratnaughāmaṣṭāśriṃ vajragauravāmsamudyamya mahābāhuḥ śalyamabhyadravadraṇe

गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादयापोथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्वान्महाजवान्

gadayā yuddhakuśalastayā dāruṇanādayāpothayāmāsa śalyasya caturo'śvānmahājavān

ततः शल्यो रणे क्रुद्धः पीने वक्षसि तोमरम्निचखान नदन्वीरो वर्म भित्त्वा च सोऽभ्यगात्

tataḥ śalyo raṇe kruddhaḥ pīne vakṣasi tomaramnicakhāna nadanvīro varma bhittvā ca so'bhyagāt

वृकोदरस्त्वसंभ्रातस्तमेवोद्धृत्य तोमरम्यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद ततो हृदि

vṛkodarastvasaṃbhrātastamevoddhṛtya tomaramyantāraṃ madrarājasya nirbibheda tato hṛdi

स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन्वित्रस्तमानसःपपाताभिमुखो दीनो मद्रराजस्त्वपाक्रमत्

sa bhinnavarmā rudhiraṃ vamanvitrastamānasaḥpapātābhimukho dīno madrarājastvapākramat

कृतप्रतिकृतं दृष्ट्वा शल्यो विस्मितमानसःगदामाश्रित्य धीरात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत

kṛtapratikṛtaṃ dṛṣṭvā śalyo vismitamānasaḥgadāmāśritya dhīrātmā pratyamitramavaikṣata

ततः सुमनसः पार्था भीमसेनमपूजयन्तद्दृष्ट्वा कर्म संग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मणः

tataḥ sumanasaḥ pārthā bhīmasenamapūjayantaddṛṣṭvā karma saṃgrāme ghoramakliṣṭakarmaṇaḥ