Parva.Adhyaya 9.9

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा मद्रराजः प्रतापवान्उवाच सारथिं तूर्णं चोदयाश्वान्महाजवान्

tatprabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā madrarājaḥ pratāpavānuvāca sārathiṃ tūrṇaṃ codayāśvānmahājavān

एष तिष्ठति वै राजा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरःछत्रेण ध्रियमाणेन पाण्डुरेण विराजता

eṣa tiṣṭhati vai rājā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥchatreṇa dhriyamāṇena pāṇḍureṇa virājatā

अत्र मां प्रापय क्षिप्रं पश्य मे सारथे बलम्न समर्था हि मे पार्थाः स्थातुमद्य पुरो युधि

atra māṃ prāpaya kṣipraṃ paśya me sārathe balamna samarthā hi me pārthāḥ sthātumadya puro yudhi

एवमुक्तस्ततः प्रायान्मद्रराजस्य सारथिःयत्र राजा सत्यसंधो धर्मराजो युधिष्ठिरः

evamuktastataḥ prāyānmadrarājasya sārathiḥyatra rājā satyasaṃdho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

आपतन्तं च सहसा पाण्डवानां महद्बलम्दधारैको रणे शल्यो वेलेवोद्धृतमर्णवम्

āpatantaṃ ca sahasā pāṇḍavānāṃ mahadbalamdadhāraiko raṇe śalyo velevoddhṛtamarṇavam

पाण्डवानां बलौघस्तु शल्यमासाद्य मारिषव्यतिष्ठत तदा युद्धे सिन्धोर्वेग इवाचलम्

pāṇḍavānāṃ balaughastu śalyamāsādya māriṣavyatiṣṭhata tadā yuddhe sindhorvega ivācalam

मद्रराजं तु समरे दृष्ट्वा युद्धाय विष्ठितम्कुरवः संन्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

madrarājaṃ tu samare dṛṣṭvā yuddhāya viṣṭhitamkuravaḥ saṃnyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

तेषु राजन्निवृत्तेषु व्यूढानीकेषु भागशःप्रावर्तत महारौद्रः संग्रामः शोणितोदकःसमार्छच्चित्रसेनेन नकुलो युद्धदुर्मदः

teṣu rājannivṛtteṣu vyūḍhānīkeṣu bhāgaśaḥprāvartata mahāraudraḥ saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥsamārchaccitrasenena nakulo yuddhadurmadaḥ

तौ परस्परमासाद्य चित्रकार्मुकधारिणौमेघाविव यथोद्वृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ

tau parasparamāsādya citrakārmukadhāriṇaumeghāviva yathodvṛttau dakṣiṇottaravarṣiṇau

शरतोयैः सिषिचतुस्तौ परस्परमाहवेनान्तरं तत्र पश्यामि पाण्डवस्येतरस्य वा

śaratoyaiḥ siṣicatustau parasparamāhavenāntaraṃ tatra paśyāmi pāṇḍavasyetarasya vā

उभौ कृतास्त्रौ बलिनौ रथचर्याविशारदौपरस्परवधे यत्तौ छिद्रान्वेषणतत्परौ

ubhau kṛtāstrau balinau rathacaryāviśāradauparasparavadhe yattau chidrānveṣaṇatatparau

चित्रसेनस्तु भल्लेन पीतेन निशितेन चनकुलस्य महाराज मुष्टिदेशेऽच्छिनद्धनुः

citrasenastu bhallena pītena niśitena canakulasya mahārāja muṣṭideśe'cchinaddhanuḥ

अथैनं छिन्नधन्वानं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैःत्रिभिः शरैरसंभ्रान्तो ललाटे वै समर्पयत्

athainaṃ chinnadhanvānaṃ rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥtribhiḥ śarairasaṃbhrānto lalāṭe vai samarpayat

हयांश्चास्य शरैस्तीक्ष्णैः प्रेषयामास मृत्यवेतथा ध्वजं सारथिं च त्रिभिस्त्रिभिरपातयत्

hayāṃścāsya śaraistīkṣṇaiḥ preṣayāmāsa mṛtyavetathā dhvajaṃ sārathiṃ ca tribhistribhirapātayat

स शत्रुभुजनिर्मुक्तैर्ललाटस्थैस्त्रिभिः शरैःनकुलः शुशुभे राजंस्त्रिशृङ्ग इव पर्वतः

sa śatrubhujanirmuktairlalāṭasthaistribhiḥ śaraiḥnakulaḥ śuśubhe rājaṃstriśṛṅga iva parvataḥ

स छिन्नधन्वा विरथः खड्गमादाय चर्म चरथादवातरद्वीरः शैलाग्रादिव केसरी

sa chinnadhanvā virathaḥ khaḍgamādāya carma carathādavātaradvīraḥ śailāgrādiva kesarī

पद्भ्यामापततस्तस्य शरवृष्टिमवासृजत्नकुलोऽप्यग्रसत्तां वै चर्मणा लघुविक्रमः

padbhyāmāpatatastasya śaravṛṣṭimavāsṛjatnakulo'pyagrasattāṃ vai carmaṇā laghuvikramaḥ

चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रमःआरुरोह महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः

citrasenarathaṃ prāpya citrayodhī jitaśramaḥāruroha mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ

सकुण्डलं समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम्चित्रसेनशिरः कायादपाहरत पाण्डवःस पपात रथोपस्थाद्दिवाकरसमप्रभः

sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ sunasaṃ svāyatekṣaṇamcitrasenaśiraḥ kāyādapāharata pāṇḍavaḥsa papāta rathopasthāddivākarasamaprabhaḥ

चित्रसेनं विशस्तं तु दृष्ट्वा तत्र महारथाःसाधुवादस्वनांश्चक्रुः सिंहनादांश्च पुष्कलान्

citrasenaṃ viśastaṃ tu dṛṣṭvā tatra mahārathāḥsādhuvādasvanāṃścakruḥ siṃhanādāṃśca puṣkalān

विशस्तं भ्रातरं दृष्ट्वा कर्णपुत्रौ महारथौसुषेणः सत्यसेनश्च मुञ्चन्तौ निशिताञ्शरान्

viśastaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā karṇaputrau mahārathausuṣeṇaḥ satyasenaśca muñcantau niśitāñśarān

ततोऽभ्यधावतां तूर्णं पाण्डवं रथिनां वरम्जिघांसन्तौ यथा नागं व्याघ्रौ राजन्महावने

tato'bhyadhāvatāṃ tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ rathināṃ varamjighāṃsantau yathā nāgaṃ vyāghrau rājanmahāvane

तावभ्यधावतां तीक्ष्णौ द्वावप्येनं महारथम्शरौघान्सम्यगस्यन्तौ जीमूतौ सलिलं यथा

tāvabhyadhāvatāṃ tīkṣṇau dvāvapyenaṃ mahārathamśaraughānsamyagasyantau jīmūtau salilaṃ yathā

स शरैः सर्वतो विद्धः प्रहृष्ट इव पाण्डवःअन्यत्कार्मुकमादाय रथमारुह्य वीर्यवान्अतिष्ठत रणे वीरः क्रुद्धरूप इवान्तकः

sa śaraiḥ sarvato viddhaḥ prahṛṣṭa iva pāṇḍavaḥanyatkārmukamādāya rathamāruhya vīryavānatiṣṭhata raṇe vīraḥ kruddharūpa ivāntakaḥ

तस्य तौ भ्रातरौ राजञ्शरैः संनतपर्वभिःरथं विशकलीकर्तुं समारब्धौ विशां पते

tasya tau bhrātarau rājañśaraiḥ saṃnataparvabhiḥrathaṃ viśakalīkartuṃ samārabdhau viśāṃ pate

ततः प्रहस्य नकुलश्चतुर्भिश्चतुरो रणेजघान निशितैस्तीक्ष्णैः सत्यसेनस्य वाजिनः

tataḥ prahasya nakulaścaturbhiścaturo raṇejaghāna niśitaistīkṣṇaiḥ satyasenasya vājinaḥ

ततः संधाय नाराचं रुक्मपुङ्खं शिलाशितम्धनुश्चिच्छेद राजेन्द्र सत्यसेनस्य पाण्डवः

tataḥ saṃdhāya nārācaṃ rukmapuṅkhaṃ śilāśitamdhanuściccheda rājendra satyasenasya pāṇḍavaḥ

अथान्यं रथमास्थाय धनुरादाय चापरम्सत्यसेनः सुषेणश्च पाण्डवं पर्यधावताम्

athānyaṃ rathamāsthāya dhanurādāya cāparamsatyasenaḥ suṣeṇaśca pāṇḍavaṃ paryadhāvatām

अविध्यत्तावसंभ्रान्तौ माद्रीपुत्रः प्रतापवान्द्वाभ्यां द्वाभ्यां महाराज शराभ्यां रणमूर्धनि

avidhyattāvasaṃbhrāntau mādrīputraḥ pratāpavāndvābhyāṃ dvābhyāṃ mahārāja śarābhyāṃ raṇamūrdhani

सुषेणस्तु ततः क्रुद्धः पाण्डवस्य महद्धनुःचिच्छेद प्रहसन्युद्धे क्षुरप्रेण महारथः

suṣeṇastu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya mahaddhanuḥciccheda prahasanyuddhe kṣurapreṇa mahārathaḥ

अथान्यद्धनुरादाय नकुलः क्रोधमूर्छितःसुषेणं पञ्चभिर्विद्ध्वा ध्वजमेकेन चिच्छिदे

athānyaddhanurādāya nakulaḥ krodhamūrchitaḥsuṣeṇaṃ pañcabhirviddhvā dhvajamekena cicchide

सत्यसेनस्य च धनुर्हस्तावापं च मारिषचिच्छेद तरसा युद्धे तत उच्चुक्रुशुर्जनाः

satyasenasya ca dhanurhastāvāpaṃ ca māriṣaciccheda tarasā yuddhe tata uccukruśurjanāḥ

अथान्यद्धनुरादाय वेगघ्नं भारसाधनम्शरैः संछादयामास समन्तात्पाण्डुनन्दनम्

athānyaddhanurādāya vegaghnaṃ bhārasādhanamśaraiḥ saṃchādayāmāsa samantātpāṇḍunandanam

संनिवार्य तु तान्बाणान्नकुलः परवीरहासत्यसेनं सुषेणं च द्वाभ्यां द्वाभ्यामविध्यत

saṃnivārya tu tānbāṇānnakulaḥ paravīrahāsatyasenaṃ suṣeṇaṃ ca dvābhyāṃ dvābhyāmavidhyata

तावेनं प्रत्यविध्येतां पृथक्पृथगजिह्मगैःसारथिं चास्य राजेन्द्र शरैर्विव्यधतुः शितैः

tāvenaṃ pratyavidhyetāṃ pṛthakpṛthagajihmagaiḥsārathiṃ cāsya rājendra śarairvivyadhatuḥ śitaiḥ

सत्यसेनो रथेषां तु नकुलस्य धनुस्तथापृथक्शराभ्यां चिच्छेद कृतहस्तः प्रतापवान्

satyaseno ratheṣāṃ tu nakulasya dhanustathāpṛthakśarābhyāṃ ciccheda kṛtahastaḥ pratāpavān

स रथेऽतिरथस्तिष्ठन्रथशक्तिं परामृशत्स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां तैलधौतां सुनिर्मलाम्

sa rathe'tirathastiṣṭhanrathaśaktiṃ parāmṛśatsvarṇadaṇḍāmakuṇṭhāgrāṃ tailadhautāṃ sunirmalām

लेलिहानामिव विभो नागकन्यां महाविषाम्समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे

lelihānāmiva vibho nāgakanyāṃ mahāviṣāmsamudyamya ca cikṣepa satyasenasya saṃyuge

सा तस्य हृदयं संख्ये बिभेद शतधा नृपस पपात रथाद्भूमौ गतसत्त्वोऽल्पचेतनः

sā tasya hṛdayaṃ saṃkhye bibheda śatadhā nṛpasa papāta rathādbhūmau gatasattvo'lpacetanaḥ

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा सुषेणः क्रोधमूर्छितःअभ्यवर्षच्छरैस्तूर्णं पदातिं पाण्डुनन्दनम्

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā suṣeṇaḥ krodhamūrchitaḥabhyavarṣaccharaistūrṇaṃ padātiṃ pāṇḍunandanam

नकुलं विरथं दृष्ट्वा द्रौपदेयो महाबलःसुतसोमोऽभिदुद्राव परीप्सन्पितरं रणे

nakulaṃ virathaṃ dṛṣṭvā draupadeyo mahābalaḥsutasomo'bhidudrāva parīpsanpitaraṃ raṇe

ततोऽधिरुह्य नकुलः सुतसोमस्य तं रथम्शुशुभे भरतश्रेष्ठो गिरिस्थ इव केसरीसोऽन्यत्कार्मुकमादाय सुषेणं समयोधयत्

tato'dhiruhya nakulaḥ sutasomasya taṃ rathamśuśubhe bharataśreṣṭho giristha iva kesarīso'nyatkārmukamādāya suṣeṇaṃ samayodhayat

तावुभौ शरवर्षाभ्यां समासाद्य परस्परम्परस्परवधे यत्नं चक्रतुः सुमहारथौ

tāvubhau śaravarṣābhyāṃ samāsādya parasparamparasparavadhe yatnaṃ cakratuḥ sumahārathau

सुषेणस्तु ततः क्रुद्धः पाण्डवं विशिखैस्त्रिभिःसुतसोमं च विंशत्या बाह्वोरुरसि चार्पयत्

suṣeṇastu tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavaṃ viśikhaistribhiḥsutasomaṃ ca viṃśatyā bāhvorurasi cārpayat

ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहाशरैस्तस्य दिशः सर्वाश्छादयामास वीर्यवान्

tataḥ kruddho mahārāja nakulaḥ paravīrahāśaraistasya diśaḥ sarvāśchādayāmāsa vīryavān

ततो गृहीत्वा तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्रं सुतेजनम्स वेगयुक्तं चिक्षेप कर्णपुत्रस्य संयुगे

tato gṛhītvā tīkṣṇāgramardhacandraṃ sutejanamsa vegayuktaṃ cikṣepa karṇaputrasya saṃyuge

तस्य तेन शिरः कायाज्जहार नृपसत्तमपश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमिवाभवत्

tasya tena śiraḥ kāyājjahāra nṛpasattamapaśyatāṃ sarvasainyānāṃ tadadbhutamivābhavat

स हतः प्रापतद्राजन्नकुलेन महात्मनानदीवेगादिवारुग्णस्तीरजः पादपो महान्

sa hataḥ prāpatadrājannakulena mahātmanānadīvegādivārugṇastīrajaḥ pādapo mahān

कर्णपुत्रवधं दृष्ट्वा नकुलस्य च विक्रमम्प्रदुद्राव भयात्सेना तावकी भरतर्षभ

karṇaputravadhaṃ dṛṣṭvā nakulasya ca vikramampradudrāva bhayātsenā tāvakī bharatarṣabha

तां तु सेनां महाराज मद्रराजः प्रतापवान्अपालयद्रणे शूरः सेनापतिररिंदमः

tāṃ tu senāṃ mahārāja madrarājaḥ pratāpavānapālayadraṇe śūraḥ senāpatirariṃdamaḥ

विभीस्तस्थौ महाराज व्यवस्थाप्य च वाहिनीम्सिंहनादं भृशं कृत्वा धनुःशब्दं च दारुणम्

vibhīstasthau mahārāja vyavasthāpya ca vāhinīmsiṃhanādaṃ bhṛśaṃ kṛtvā dhanuḥśabdaṃ ca dāruṇam

तावकाः समरे राजन्रक्षिता दृढधन्वनाप्रत्युद्ययुररातींस्ते समन्ताद्विगतव्यथाः

tāvakāḥ samare rājanrakṣitā dṛḍhadhanvanāpratyudyayurarātīṃste samantādvigatavyathāḥ

मद्रराजं महेष्वासं परिवार्य समन्ततःस्थिता राजन्महासेना योद्धुकामाः समन्ततः

madrarājaṃ maheṣvāsaṃ parivārya samantataḥsthitā rājanmahāsenā yoddhukāmāḥ samantataḥ

सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौयुधिष्ठिरं पुरस्कृत्य ह्रीनिषेधमरिंदमम्

sātyakirbhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavauyudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya hrīniṣedhamariṃdamam

परिवार्य रणे वीराः सिंहनादं प्रचक्रिरेबाणशब्दरवांश्चोग्रान्क्ष्वेडांश्च विविधान्दधुः

parivārya raṇe vīrāḥ siṃhanādaṃ pracakrirebāṇaśabdaravāṃścogrānkṣveḍāṃśca vividhāndadhuḥ

तथैव तावकाः सर्वे मद्राधिपतिमञ्जसापरिवार्य सुसंरब्धाः पुनर्युद्धमरोचयन्

tathaiva tāvakāḥ sarve madrādhipatimañjasāparivārya susaṃrabdhāḥ punaryuddhamarocayan

ततः प्रववृते युद्धं भीरूणां भयवर्धनम्तावकानां परेषां च मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhanamtāvakānāṃ pareṣāṃ ca mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीद्विशां पतेअभीतानां तथा राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम्

yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvamāsīdviśāṃ pateabhītānāṃ tathā rājanyamarāṣṭravivardhanam

ततः कपिध्वजो राजन्हत्वा संशप्तकान्रणेअभ्यद्रवत तां सेनां कौरवीं पाण्डुनन्दनः

tataḥ kapidhvajo rājanhatvā saṃśaptakānraṇeabhyadravata tāṃ senāṃ kauravīṃ pāṇḍunandanaḥ

तथैव पाण्डवाः शेषा धृष्टद्युम्नपुरोगमाःअभ्यधावन्त तां सेनां विसृजन्तः शिताञ्शरान्

tathaiva pāṇḍavāḥ śeṣā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥabhyadhāvanta tāṃ senāṃ visṛjantaḥ śitāñśarān

पाण्डवैरवकीर्णानां संमोहः समजायतन च जज्ञुरनीकानि दिशो वा प्रदिशस्तथा

pāṇḍavairavakīrṇānāṃ saṃmohaḥ samajāyatana ca jajñuranīkāni diśo vā pradiśastathā

आपूर्यमाणा निशितैः शरैः पाण्डवचोदितैःहतप्रवीरा विध्वस्ता कीर्यमाणा समन्ततःकौरव्यवध्यत चमूः पाण्डुपुत्रैर्महारथैः

āpūryamāṇā niśitaiḥ śaraiḥ pāṇḍavacoditaiḥhatapravīrā vidhvastā kīryamāṇā samantataḥkauravyavadhyata camūḥ pāṇḍuputrairmahārathaiḥ

तथैव पाण्डवी सेना शरै राजन्समन्ततःरणेऽहन्यत पुत्रैस्ते शतशोऽथ सहस्रशः

tathaiva pāṇḍavī senā śarai rājansamantataḥraṇe'hanyata putraiste śataśo'tha sahasraśaḥ

ते सेने भृशसंतप्ते वध्यमाने परस्परम्व्याकुले समपद्येतां वर्षासु सरिताविव

te sene bhṛśasaṃtapte vadhyamāne parasparamvyākule samapadyetāṃ varṣāsu saritāviva

आविवेश ततस्तीव्रं तावकानां महद्भयम्पाण्डवानां च राजेन्द्र तथाभूते महाहवे

āviveśa tatastīvraṃ tāvakānāṃ mahadbhayampāṇḍavānāṃ ca rājendra tathābhūte mahāhave