Parva.Adhyaya 9.11

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

पतितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गदाम्आदाय तरसा राजंस्तस्थौ गिरिरिवाचलः

patitaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyasīṃ gadāmādāya tarasā rājaṃstasthau giririvācalaḥ

तं दीप्तमिव कालाग्निं पाशहस्तमिवान्तकम्सशृङ्गमिव कैलासं सवज्रमिव वासवम्

taṃ dīptamiva kālāgniṃ pāśahastamivāntakamsaśṛṅgamiva kailāsaṃ savajramiva vāsavam

सशूलमिव हर्यक्षं वने मत्तमिव द्विपम्जवेनाभ्यपतद्भीमः प्रगृह्य महतीं गदाम्

saśūlamiva haryakṣaṃ vane mattamiva dvipamjavenābhyapatadbhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām

ततः शङ्खप्रणादश्च तूर्याणां च सहस्रशःसिंहनादश्च संजज्ञे शूराणां हर्षवर्धनः

tataḥ śaṅkhapraṇādaśca tūryāṇāṃ ca sahasraśaḥsiṃhanādaśca saṃjajñe śūrāṇāṃ harṣavardhanaḥ

प्रेक्षन्तः सर्वतस्तौ हि योधा योधमहाद्विपौतावकाश्च परे चैव साधु साध्वित्यथाब्रुवन्

prekṣantaḥ sarvatastau hi yodhā yodhamahādvipautāvakāśca pare caiva sādhu sādhvityathābruvan

न हि मद्राधिपादन्यो रामाद्वा यदुनन्दनात्सोढुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे

na hi madrādhipādanyo rāmādvā yadunandanātsoḍhumutsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मनःसोढुमुत्सहते नान्यो योधो युधि वृकोदरात्

tathā madrādhipasyāpi gadāvegaṃ mahātmanaḥsoḍhumutsahate nānyo yodho yudhi vṛkodarāt

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुःआवल्गितौ गदाहस्तौ मद्रराजवृकोदरौ

tau vṛṣāviva nardantau maṇḍalāni viceratuḥāvalgitau gadāhastau madrarājavṛkodarau

मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु चनिर्विशेषमभूद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः

maṇḍalāvartamārgeṣu gadāviharaṇeṣu canirviśeṣamabhūdyuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ

तप्तहेममयैः शुभ्रैर्बभूव भयवर्धनीअग्निज्वालैरिवाविद्धा पट्टैः शल्यस्य सा गदा

taptahemamayaiḥ śubhrairbabhūva bhayavardhanīagnijvālairivāviddhā paṭṭaiḥ śalyasya sā gadā

तथैव चरतो मार्गान्मण्डलेषु महात्मनःविद्युदभ्रप्रतीकाशा भीमस्य शुशुभे गदा

tathaiva carato mārgānmaṇḍaleṣu mahātmanaḥvidyudabhrapratīkāśā bhīmasya śuśubhe gadā

ताडिता मद्रराजेन भीमस्य गदया गदादीप्यमानेव वै राजन्ससृजे पावकार्चिषः

tāḍitā madrarājena bhīmasya gadayā gadādīpyamāneva vai rājansasṛje pāvakārciṣaḥ

तथा भीमेन शल्यस्य ताडिता गदया गदाअङ्गारवर्षं मुमुचे तदद्भुतमिवाभवत्

tathā bhīmena śalyasya tāḍitā gadayā gadāaṅgāravarṣaṃ mumuce tadadbhutamivābhavat

दन्तैरिव महानागौ शृङ्गैरिव महर्षभौतोत्त्रैरिव तदान्योन्यं गदाग्राभ्यां निजघ्नतुः

dantairiva mahānāgau śṛṅgairiva maharṣabhautottrairiva tadānyonyaṃ gadāgrābhyāṃ nijaghnatuḥ

तौ गदानिहतैर्गात्रैः क्षणेन रुधिरोक्षितौप्रेक्षणीयतरावास्तां पुष्पिताविव किंशुकौ

tau gadānihatairgātraiḥ kṣaṇena rudhirokṣitauprekṣaṇīyatarāvāstāṃ puṣpitāviva kiṃśukau

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहतःभीमसेनो महाबाहुर्न चचालाचलो यथा

gadayā madrarājena savyadakṣiṇamāhataḥbhīmaseno mahābāhurna cacālācalo yathā

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो मुहुर्मुहुःशल्यो न विव्यथे राजन्दन्तिनेवाहतो गिरिः

tathā bhīmagadāvegaistāḍyamāno muhurmuhuḥśalyo na vivyathe rājandantinevāhato giriḥ

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयोः पुरुषसिंहयोःगदानिपातसंह्रादो वज्रयोरिव निस्वनः

śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥgadānipātasaṃhrādo vajrayoriva nisvanaḥ

निवृत्य तु महावीर्यौ समुच्छ्रितगदावुभौपुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः

nivṛtya tu mahāvīryau samucchritagadāvubhaupunarantaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ

अथाभ्येत्य पदान्यष्टौ संनिपातोऽभवत्तयोःउद्यम्य लोहदण्डाभ्यामतिमानुषकर्मणोः

athābhyetya padānyaṣṭau saṃnipāto'bhavattayoḥudyamya lohadaṇḍābhyāmatimānuṣakarmaṇoḥ

प्रार्थयानौ तदान्योऽन्यं मण्डलानि विचेरतुःक्रियाविशेषं कृतिनौ दर्शयामासतुस्तदा

prārthayānau tadānyo'nyaṃ maṇḍalāni viceratuḥkriyāviśeṣaṃ kṛtinau darśayāmāsatustadā

अथोद्यम्य गदे घोरे सशृङ्गाविव पर्वतौतावाजघ्नतुरन्योन्यं यथा भूमिचलेऽचलौ

athodyamya gade ghore saśṛṅgāviva parvatautāvājaghnaturanyonyaṃ yathā bhūmicale'calau

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भृशाहतौयुगपत्पेततुर्वीरावुभाविन्द्रध्वजाविव

tau parasparavegācca gadābhyāṃ ca bhṛśāhatauyugapatpetaturvīrāvubhāvindradhvajāviva

उभयोः सेनयोर्वीरास्तदा हाहाकृतोऽभवन्भृशं मर्मण्यभिहतावुभावास्तां सुविह्वलौ

ubhayoḥ senayorvīrāstadā hāhākṛto'bhavanbhṛśaṃ marmaṇyabhihatāvubhāvāstāṃ suvihvalau

ततः सगदमारोप्य मद्राणामृषभं रथेअपोवाह कृपः शल्यं तूर्णमायोधनादपि

tataḥ sagadamāropya madrāṇāmṛṣabhaṃ ratheapovāha kṛpaḥ śalyaṃ tūrṇamāyodhanādapi

क्षीबवद्विह्वलत्वात्तु निमेषात्पुनरुत्थितःभीमसेनो गदापाणिः समाह्वयत मद्रपम्

kṣībavadvihvalatvāttu nimeṣātpunarutthitaḥbhīmaseno gadāpāṇiḥ samāhvayata madrapam

ततस्तु तावकाः शूरा नानाशस्त्रसमायुताःनानावादित्रशब्देन पाण्डुसेनामयोधयन्

tatastu tāvakāḥ śūrā nānāśastrasamāyutāḥnānāvāditraśabdena pāṇḍusenāmayodhayan

भुजावुच्छ्रित्य शस्त्रं च शब्देन महता ततःअभ्यद्रवन्महाराज दुर्योधनपुरोगमाः

bhujāvucchritya śastraṃ ca śabdena mahatā tataḥabhyadravanmahārāja duryodhanapurogamāḥ

तदनीकमभिप्रेक्ष्य ततस्ते पाण्डुनन्दनाःप्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनवधेप्सया

tadanīkamabhiprekṣya tataste pāṇḍunandanāḥprayayuḥ siṃhanādena duryodhanavadhepsayā

तेषामापततां तूर्णं पुत्रस्ते भरतर्षभप्रासेन चेकितानं वै विव्याध हृदये भृशम्

teṣāmāpatatāṃ tūrṇaṃ putraste bharatarṣabhaprāsena cekitānaṃ vai vivyādha hṛdaye bhṛśam

स पपात रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितःरुधिरौघपरिक्लिन्नः प्रविश्य विपुलं तमः

sa papāta rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥrudhiraughapariklinnaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ

चेकितानं हतं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाःप्रसक्तमभ्यवर्षन्त शरवर्षाणि भागशः

cekitānaṃ hataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥprasaktamabhyavarṣanta śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ

तावकानामनीकेषु पाण्डवा जितकाशिनःव्यचरन्त महाराज प्रेक्षणीयाः समन्ततः

tāvakānāmanīkeṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥvyacaranta mahārāja prekṣaṇīyāḥ samantataḥ

कृपश्च कृतवर्मा च सौबलश्च महाबलःअयोधयन्धर्मराजं मद्रराजपुरस्कृताः

kṛpaśca kṛtavarmā ca saubalaśca mahābalaḥayodhayandharmarājaṃ madrarājapuraskṛtāḥ

भारद्वाजस्य हन्तारं भूरिवीर्यपराक्रमम्दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत्

bhāradvājasya hantāraṃ bhūrivīryaparākramamduryodhano mahārāja dhṛṣṭadyumnamayodhayat

त्रिसाहस्रा रथा राजंस्तव पुत्रेण चोदिताःअयोधयन्त विजयं द्रोणपुत्रपुरस्कृताः

trisāhasrā rathā rājaṃstava putreṇa coditāḥayodhayanta vijayaṃ droṇaputrapuraskṛtāḥ

विजये धृतसंकल्पाः समभित्यक्तजीविताःप्राविशंस्तावका राजन्हंसा इव महत्सरः

vijaye dhṛtasaṃkalpāḥ samabhityaktajīvitāḥprāviśaṃstāvakā rājanhaṃsā iva mahatsaraḥ

ततो युद्धमभूद्घोरं परस्परवधैषिणाम्अन्योन्यवधसंयुक्तमन्योन्यप्रीतिवर्धनम्

tato yuddhamabhūdghoraṃ parasparavadhaiṣiṇāmanyonyavadhasaṃyuktamanyonyaprītivardhanam

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे राजन्वीरवरक्षयेअनिलेनेरितं घोरमुत्तस्थौ पार्थिवं रजः

tasminpravṛtte saṃgrāme rājanvīravarakṣayeanileneritaṃ ghoramuttasthau pārthivaṃ rajaḥ

श्रवणान्नामधेयानां पाण्डवानां च कीर्तनात्परस्परं विजानीमो ये चायुध्यन्नभीतवत्

śravaṇānnāmadheyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca kīrtanātparasparaṃ vijānīmo ye cāyudhyannabhītavat

तद्रजः पुरुषव्याघ्र शोणितेन प्रशामितम्दिशश्च विमला जज्ञुस्तस्मिन्रजसि शामिते

tadrajaḥ puruṣavyāghra śoṇitena praśāmitamdiśaśca vimalā jajñustasminrajasi śāmite

तथा प्रवृत्ते संग्रामे घोररूपे भयानकेतावकानां परेषां च नासीत्कश्चित्पराङ्मुखः

tathā pravṛtte saṃgrāme ghorarūpe bhayānaketāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsītkaścitparāṅmukhaḥ

ब्रह्मलोकपरा भूत्वा प्रार्थयन्तो जयं युधिसुयुद्धेन पराक्रान्ता नराः स्वर्गमभीप्सवः

brahmalokaparā bhūtvā prārthayanto jayaṃ yudhisuyuddhena parākrāntā narāḥ svargamabhīpsavaḥ

भर्तृपिण्डविमोक्षार्थं भर्तृकार्यविनिश्चिताःस्वर्गसंसक्तमनसो योधा युयुधिरे तदा

bhartṛpiṇḍavimokṣārthaṃ bhartṛkāryaviniścitāḥsvargasaṃsaktamanaso yodhā yuyudhire tadā

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाःअन्योन्यमभिगर्जन्तः प्रहरन्तः परस्परम्

nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥanyonyamabhigarjantaḥ praharantaḥ parasparam

हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्ततइति स्म वाचः श्रूयन्ते तव तेषां च वै बले

hata vidhyata gṛhṇīta praharadhvaṃ nikṛntataiti sma vācaḥ śrūyante tava teṣāṃ ca vai bale

ततः शल्यो महाराज धर्मराजं युधिष्ठिरम्विव्याध निशितैर्बाणैर्हन्तुकामो महारथम्

tataḥ śalyo mahārāja dharmarājaṃ yudhiṣṭhiramvivyādha niśitairbāṇairhantukāmo mahāratham

तस्य पार्थो महाराज नाराचान्वै चतुर्दशमर्माण्युद्दिश्य मर्मज्ञो निचखान हसन्निव

tasya pārtho mahārāja nārācānvai caturdaśamarmāṇyuddiśya marmajño nicakhāna hasanniva

तं वार्य पाण्डवं बाणैर्हन्तुकामो महायशाःविव्याध समरे क्रुद्धो बहुभिः कङ्कपत्रिभिः

taṃ vārya pāṇḍavaṃ bāṇairhantukāmo mahāyaśāḥvivyādha samare kruddho bahubhiḥ kaṅkapatribhiḥ

अथ भूयो महाराज शरेण नतपर्वणायुधिष्ठिरं समाजघ्ने सर्वसैन्यस्य पश्यतः

atha bhūyo mahārāja śareṇa nataparvaṇāyudhiṣṭhiraṃ samājaghne sarvasainyasya paśyataḥ

धर्मराजोऽपि संक्रुद्धो मद्रराजं महायशाःविव्याध निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः

dharmarājo'pi saṃkruddho madrarājaṃ mahāyaśāḥvivyādha niśitairbāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ

चन्द्रसेनं च सप्तत्या सूतं च नवभिः शरैःद्रुमसेनं चतुःषष्ट्या निजघान महारथः

candrasenaṃ ca saptatyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥdrumasenaṃ catuḥṣaṣṭyā nijaghāna mahārathaḥ

चक्ररक्षे हते शल्यः पाण्डवेन महात्मनानिजघान ततो राजंश्चेदीन्वै पञ्चविंशतिम्

cakrarakṣe hate śalyaḥ pāṇḍavena mahātmanānijaghāna tato rājaṃścedīnvai pañcaviṃśatim

सात्यकिं पञ्चविंशत्या भीमसेनं च पञ्चभिःमाद्रीपुत्रौ शतेनाजौ विव्याध निशितैः शरैः

sātyakiṃ pañcaviṃśatyā bhīmasenaṃ ca pañcabhiḥmādrīputrau śatenājau vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ

एवं विचरतस्तस्य संग्रामे राजसत्तमसंप्रेषयच्छितान्पार्थः शरानाशीविषोपमान्

evaṃ vicaratastasya saṃgrāme rājasattamasaṃpreṣayacchitānpārthaḥ śarānāśīviṣopamān

ध्वजाग्रं चास्य समरे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरःप्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापहरद्रथात्

dhvajāgraṃ cāsya samare kuntīputro yudhiṣṭhiraḥpramukhe vartamānasya bhallenāpaharadrathāt

पाण्डुपुत्रेण वै तस्य केतुं छिन्नं महात्मनानिपतन्तमपश्याम गिरिशृङ्गमिवाहतम्

pāṇḍuputreṇa vai tasya ketuṃ chinnaṃ mahātmanānipatantamapaśyāma giriśṛṅgamivāhatam

ध्वजं निपतितं दृष्ट्वा पाण्डवं च व्यवस्थितम्संक्रुद्धो मद्रराजोऽभूच्छरवर्षं मुमोच ह

dhvajaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ ca vyavasthitamsaṃkruddho madrarājo'bhūccharavarṣaṃ mumoca ha

शल्यः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्अभ्यवर्षदमेयात्मा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभः

śalyaḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimānabhyavarṣadameyātmā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabhaḥ

सात्यकिं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौएकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा युधिष्ठिरमपीडयत्

sātyakiṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavauekaikaṃ pañcabhirviddhvā yudhiṣṭhiramapīḍayat

ततो बाणमयं जालं विततं पाण्डवोरसिअपश्याम महाराज मेघजालमिवोद्गतम्

tato bāṇamayaṃ jālaṃ vitataṃ pāṇḍavorasiapaśyāma mahārāja meghajālamivodgatam

तस्य शल्यो रणे क्रुद्धो बाणैः संनतपर्वभिःदिशः प्रच्छादयामास प्रदिशश्च महारथः

tasya śalyo raṇe kruddho bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥdiśaḥ pracchādayāmāsa pradiśaśca mahārathaḥ

ततो युधिष्ठिरो राजा बाणजालेन पीडितःबभूव हृतविक्रान्तो जम्भो वृत्रहणा यथा

tato yudhiṣṭhiro rājā bāṇajālena pīḍitaḥbabhūva hṛtavikrānto jambho vṛtrahaṇā yathā