Parva.Adhyaya 9.27

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे नरवाजिगजक्षयेशकुनिः सौबलो राजन्सहदेवं समभ्ययात्

tasminpravṛtte saṃgrāme naravājigajakṣayeśakuniḥ saubalo rājansahadevaṃ samabhyayāt

ततोऽस्यापततस्तूर्णं सहदेवः प्रतापवान्शरौघान्प्रेषयामास पतंगानिव शीघ्रगान्उलूकश्च रणे भीमं विव्याध दशभिः शरैः

tato'syāpatatastūrṇaṃ sahadevaḥ pratāpavānśaraughānpreṣayāmāsa pataṃgāniva śīghragānulūkaśca raṇe bhīmaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

शकुनिस्तु महाराज भीमं विद्ध्वा त्रिभिः शरैःसायकानां नवत्या वै सहदेवमवाकिरत्

śakunistu mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥsāyakānāṃ navatyā vai sahadevamavākirat

ते शूराः समरे राजन्समासाद्य परस्परम्विव्यधुर्निशितैर्बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैःस्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैरा कर्णात्प्रहितैः शरैः

te śūrāḥ samare rājansamāsādya parasparamvivyadhurniśitairbāṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥsvarṇapuṅkhaiḥ śilādhautairā karṇātprahitaiḥ śaraiḥ

तेषां चापभुजोत्सृष्टा शरवृष्टिर्विशां पतेआच्छादयद्दिशः सर्वा धाराभिरिव तोयदः

teṣāṃ cāpabhujotsṛṣṭā śaravṛṣṭirviśāṃ pateācchādayaddiśaḥ sarvā dhārābhiriva toyadaḥ

ततः क्रुद्धो रणे भीमः सहदेवश्च भारतचेरतुः कदनं संख्ये कुर्वन्तौ सुमहाबलौ

tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ sahadevaśca bhārataceratuḥ kadanaṃ saṃkhye kurvantau sumahābalau

ताभ्यां शरशतैश्छन्नं तद्बलं तव भारतअन्धकारमिवाकाशमभवत्तत्र तत्र ह

tābhyāṃ śaraśataiśchannaṃ tadbalaṃ tava bhārataandhakāramivākāśamabhavattatra tatra ha

अश्वैर्विपरिधावद्भिः शरच्छन्नैर्विशां पतेतत्र तत्र कृतो मार्गो विकर्षद्भिर्हतान्बहून्

aśvairviparidhāvadbhiḥ śaracchannairviśāṃ patetatra tatra kṛto mārgo vikarṣadbhirhatānbahūn

निहतानां हयानां च सहैव हययोधिभिःवर्मभिर्विनिकृत्तैश्च प्रासैश्छिन्नैश्च मारिषसंछन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमैः शबला इव

nihatānāṃ hayānāṃ ca sahaiva hayayodhibhiḥvarmabhirvinikṛttaiśca prāsaiśchinnaiśca māriṣasaṃchannā pṛthivī jajñe kusumaiḥ śabalā iva

योधास्तत्र महाराज समासाद्य परस्परम्व्यचरन्त रणे क्रुद्धा विनिघ्नन्तः परस्परम्

yodhāstatra mahārāja samāsādya parasparamvyacaranta raṇe kruddhā vinighnantaḥ parasparam

उद्वृत्तनयनै रोषात्संदष्टौष्ठपुटैर्मुखैःसकुण्डलैर्मही छन्ना पद्मकिञ्जल्कसंनिभैः

udvṛttanayanai roṣātsaṃdaṣṭauṣṭhapuṭairmukhaiḥsakuṇḍalairmahī channā padmakiñjalkasaṃnibhaiḥ

भुजैश्छिन्नैर्महाराज नागराजकरोपमैःसाङ्गदैः सतनुत्रैश्च सासिप्रासपरश्वधैः

bhujaiśchinnairmahārāja nāgarājakaropamaiḥsāṅgadaiḥ satanutraiśca sāsiprāsaparaśvadhaiḥ

कबन्धैरुत्थितैश्छिन्नैर्नृत्यद्भिश्चापरैर्युधिक्रव्यादगणसंकीर्णा घोराभूत्पृथिवी विभो

kabandhairutthitaiśchinnairnṛtyadbhiścāparairyudhikravyādagaṇasaṃkīrṇā ghorābhūtpṛthivī vibho

अल्पावशिष्टे सैन्ये तु कौरवेयान्महाहवेप्रहृष्टाः पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम्

alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyānmahāhaveprahṛṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanam

एतस्मिन्नन्तरे शूरः सौबलेयः प्रतापवान्प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम्स विह्वलो महाराज रथोपस्थ उपाविशत्

etasminnantare śūraḥ saubaleyaḥ pratāpavānprāsena sahadevasya śirasi prāharadbhṛśamsa vihvalo mahārāja rathopastha upāviśat

सहदेवं तथा दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान्सर्वसैन्यानि संक्रुद्धो वारयामास भारत

sahadevaṃ tathā dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavānsarvasainyāni saṃkruddho vārayāmāsa bhārata

निर्बिभेद च नाराचैः शतशोऽथ सहस्रशःविनिर्भिद्याकरोच्चैव सिंहनादमरिंदम

nirbibheda ca nārācaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥvinirbhidyākaroccaiva siṃhanādamariṃdama

तेन शब्देन वित्रस्ताः सर्वे सहयवारणाःप्राद्रवन्सहसा भीताः शकुनेश्च पदानुगाः

tena śabdena vitrastāḥ sarve sahayavāraṇāḥprādravansahasā bhītāḥ śakuneśca padānugāḥ

प्रभग्नानथ तान्दृष्ट्वा राजा दुर्योधनोऽब्रवीत्निवर्तध्वमधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः

prabhagnānatha tāndṛṣṭvā rājā duryodhano'bravītnivartadhvamadharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ

इह कीर्तिं समाधाय प्रेत्य लोकान्समश्नुतेप्राणाञ्जहाति यो वीरो युधि पृष्ठमदर्शयन्

iha kīrtiṃ samādhāya pretya lokānsamaśnuteprāṇāñjahāti yo vīro yudhi pṛṣṭhamadarśayan

एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सौबलस्य पदानुगाःपाण्डवानभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्

evamuktāstu te rājñā saubalasya padānugāḥpāṇḍavānabhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam

द्रवद्भिस्तत्र राजेन्द्र कृतः शब्दोऽतिदारुणःक्षुब्धसागरसंकाशः क्षुभितः सर्वतोऽभवत्

dravadbhistatra rājendra kṛtaḥ śabdo'tidāruṇaḥkṣubdhasāgarasaṃkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato'bhavat

तांस्तदापततो दृष्ट्वा सौबलस्य पदानुगान्प्रत्युद्ययुर्महाराज पाण्डवा विजये वृताः

tāṃstadāpatato dṛṣṭvā saubalasya padānugānpratyudyayurmahārāja pāṇḍavā vijaye vṛtāḥ

प्रत्याश्वस्य च दुर्धर्षः सहदेवो विशां पतेशकुनिं दशभिर्विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैःधनुश्चिच्छेद च शरैः सौबलस्य हसन्निव

pratyāśvasya ca durdharṣaḥ sahadevo viśāṃ pateśakuniṃ daśabhirviddhvā hayāṃścāsya tribhiḥ śaraiḥdhanuściccheda ca śaraiḥ saubalasya hasanniva

अथान्यद्धनुरादाय शकुनिर्युद्धदुर्मदःविव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्तभिः

athānyaddhanurādāya śakuniryuddhadurmadaḥvivyādha nakulaṃ ṣaṣṭyā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ

उलूकोऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिःसहदेवं च सप्तत्या परीप्सन्पितरं रणे

ulūko'pi mahārāja bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥsahadevaṃ ca saptatyā parīpsanpitaraṃ raṇe

तं भीमसेनः समरे विव्याध निशितैः शरैःशकुनिं च चतुःषष्ट्या पार्श्वस्थांश्च त्रिभिस्त्रिभिः

taṃ bhīmasenaḥ samare vivyādha niśitaiḥ śaraiḥśakuniṃ ca catuḥṣaṣṭyā pārśvasthāṃśca tribhistribhiḥ

ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस्तैलपायितैःसहदेवं रणे क्रुद्धाश्छादयञ्शरवृष्टिभिःपर्वतं वारिधाराभिः सविद्युत इवाम्बुदाः

te hanyamānā bhīmena nārācaistailapāyitaiḥsahadevaṃ raṇe kruddhāśchādayañśaravṛṣṭibhiḥparvataṃ vāridhārābhiḥ savidyuta ivāmbudāḥ

ततोऽस्यापततः शूरः सहदेवः प्रतापवान्उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच्छिरः

tato'syāpatataḥ śūraḥ sahadevaḥ pratāpavānulūkasya mahārāja bhallenāpāharacchiraḥ

स जगाम रथाद्भूमिं सहदेवेन पातितःरुधिराप्लुतसर्वाङ्गो नन्दयन्पाण्डवान्युधि

sa jagāma rathādbhūmiṃ sahadevena pātitaḥrudhirāplutasarvāṅgo nandayanpāṇḍavānyudhi

पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस्तत्र भारतसाश्रुकण्ठो विनिःश्वस्य क्षत्तुर्वाक्यमनुस्मरन्

putraṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā śakunistatra bhāratasāśrukaṇṭho viniḥśvasya kṣatturvākyamanusmaran

चिन्तयित्वा मुहूर्तं स बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन्सहदेवं समासाद्य त्रिभिर्विव्याध सायकैः

cintayitvā muhūrtaṃ sa bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasansahadevaṃ samāsādya tribhirvivyādha sāyakaiḥ

तानपास्य शरान्मुक्ताञ्शरसंघैः प्रतापवान्सहदेवो महाराज धनुश्चिच्छेद संयुगे

tānapāsya śarānmuktāñśarasaṃghaiḥ pratāpavānsahadevo mahārāja dhanuściccheda saṃyuge

छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनिः सौबलस्तदाप्रगृह्य विपुलं खड्गं सहदेवाय प्राहिणोत्

chinne dhanuṣi rājendra śakuniḥ saubalastadāpragṛhya vipulaṃ khaḍgaṃ sahadevāya prāhiṇot

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशां पतेद्विधा चिच्छेद समरे सौबलस्य हसन्निव

tamāpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ patedvidhā ciccheda samare saubalasya hasanniva

असिं दृष्ट्वा द्विधा छिन्नं प्रगृह्य महतीं गदाम्प्राहिणोत्सहदेवाय सा मोघा न्यपतद्भुवि

asiṃ dṛṣṭvā dvidhā chinnaṃ pragṛhya mahatīṃ gadāmprāhiṇotsahadevāya sā moghā nyapatadbhuvi

ततः शक्तिं महाघोरां कालरात्रिमिवोद्यताम्प्रेषयामास संक्रुद्धः पाण्डवं प्रति सौबलः

tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ kālarātrimivodyatāmpreṣayāmāsa saṃkruddhaḥ pāṇḍavaṃ prati saubalaḥ

तामापतन्तीं सहसा शरैः काञ्चनभूषणैःत्रिधा चिच्छेद समरे सहदेवो हसन्निव

tāmāpatantīṃ sahasā śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥtridhā ciccheda samare sahadevo hasanniva

सा पपात त्रिधा छिन्ना भूमौ कनकभूषणाशीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद्वै शतह्रदा

sā papāta tridhā chinnā bhūmau kanakabhūṣaṇāśīryamāṇā yathā dīptā gaganādvai śatahradā

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा सौबलं च भयार्दितम्दुद्रुवुस्तावकाः सर्वे भये जाते ससौबलाः

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā saubalaṃ ca bhayārditamdudruvustāvakāḥ sarve bhaye jāte sasaubalāḥ

अथोत्क्रुष्टं महद्ध्यासीत्पाण्डवैर्जितकाशिभिःधार्तराष्ट्रास्ततः सर्वे प्रायशो विमुखाभवन्

athotkruṣṭaṃ mahaddhyāsītpāṇḍavairjitakāśibhiḥdhārtarāṣṭrāstataḥ sarve prāyaśo vimukhābhavan

तान्वै विमनसो दृष्ट्वा माद्रीपुत्रः प्रतापवान्शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास संयुगे

tānvai vimanaso dṛṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavānśarairanekasāhasrairvārayāmāsa saṃyuge

ततो गान्धारकैर्गुप्तं पृष्ठैरश्वैर्जये धृतम्आससाद रणे यान्तं सहदेवोऽथ सौबलम्

tato gāndhārakairguptaṃ pṛṣṭhairaśvairjaye dhṛtamāsasāda raṇe yāntaṃ sahadevo'tha saubalam

स्वमंशमवशिष्टं स संस्मृत्य शकुनिं नृपरथेन काञ्चनाङ्गेन सहदेवः समभ्ययात्अधिज्यं बलवत्कृत्वा व्याक्षिपन्सुमहद्धनुः

svamaṃśamavaśiṣṭaṃ sa saṃsmṛtya śakuniṃ nṛparathena kāñcanāṅgena sahadevaḥ samabhyayātadhijyaṃ balavatkṛtvā vyākṣipansumahaddhanuḥ

स सौबलमभिद्रुत्य गृध्रपत्रैः शिलाशितैःभृशमभ्यहनत्क्रुद्धस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम्

sa saubalamabhidrutya gṛdhrapatraiḥ śilāśitaiḥbhṛśamabhyahanatkruddhastottrairiva mahādvipam

उवाच चैनं मेधावी निगृह्य स्मारयन्निवक्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा युध्यस्व पुरुषो भव

uvāca cainaṃ medhāvī nigṛhya smārayannivakṣatradharme sthito bhūtvā yudhyasva puruṣo bhava

यत्तदा हृष्यसे मूढ ग्लहन्नक्षैः सभातलेफलमद्य प्रपद्यस्व कर्मणस्तस्य दुर्मते

yattadā hṛṣyase mūḍha glahannakṣaiḥ sabhātalephalamadya prapadyasva karmaṇastasya durmate

निहतास्ते दुरात्मानो येऽस्मानवहसन्पुरादुर्योधनः कुलाङ्गारः शिष्टस्त्वं तस्य मातुलः

nihatāste durātmāno ye'smānavahasanpurāduryodhanaḥ kulāṅgāraḥ śiṣṭastvaṃ tasya mātulaḥ

अद्य ते विहनिष्यामि क्षुरेणोन्मथितं शिरःवृक्षात्फलमिवोद्धृत्य लगुडेन प्रमाथिना

adya te vihaniṣyāmi kṣureṇonmathitaṃ śiraḥvṛkṣātphalamivoddhṛtya laguḍena pramāthinā

एवमुक्त्वा महाराज सहदेवो महाबलःसंक्रुद्धो नरशार्दूलो वेगेनाभिजगाम ह

evamuktvā mahārāja sahadevo mahābalaḥsaṃkruddho naraśārdūlo vegenābhijagāma ha

अभिगम्य तु दुर्धर्षः सहदेवो युधां पतिःविकृष्य बलवच्चापं क्रोधेन प्रहसन्निव

abhigamya tu durdharṣaḥ sahadevo yudhāṃ patiḥvikṛṣya balavaccāpaṃ krodhena prahasanniva

शकुनिं दशभिर्विद्ध्वा चतुर्भिश्चास्य वाजिनःछत्रं ध्वजं धनुश्चास्य छित्त्वा सिंह इवानदत्

śakuniṃ daśabhirviddhvā caturbhiścāsya vājinaḥchatraṃ dhvajaṃ dhanuścāsya chittvā siṃha ivānadat

छिन्नध्वजधनुश्छत्रः सहदेवेन सौबलःततो विद्धश्च बहुभिः सर्वमर्मसु सायकैः

chinnadhvajadhanuśchatraḥ sahadevena saubalaḥtato viddhaśca bahubhiḥ sarvamarmasu sāyakaiḥ

ततो भूयो महाराज सहदेवः प्रतापवान्शकुनेः प्रेषयामास शरवृष्टिं दुरासदाम्

tato bhūyo mahārāja sahadevaḥ pratāpavānśakuneḥ preṣayāmāsa śaravṛṣṭiṃ durāsadām

ततस्तु क्रुद्धः सुबलस्य पुत्रो; माद्रीसुतं सहदेवं विमर्देप्रासेन जाम्बूनदभूषणेन; जिघांसुरेकोऽभिपपात शीघ्रम्

tatastu kruddhaḥ subalasya putro; mādrīsutaṃ sahadevaṃ vimardeprāsena jāmbūnadabhūṣaṇena; jighāṃsureko'bhipapāta śīghram

माद्रीसुतस्तस्य समुद्यतं तं; प्रासं सुवृत्तौ च भुजौ रणाग्रेभल्लैस्त्रिभिर्युगपत्संचकर्त; ननाद चोच्चैस्तरसाजिमध्ये

mādrīsutastasya samudyataṃ taṃ; prāsaṃ suvṛttau ca bhujau raṇāgrebhallaistribhiryugapatsaṃcakarta; nanāda coccaistarasājimadhye

तस्याशुकारी सुसमाहितेन; सुवर्णपुङ्खेन दृढायसेनभल्लेन सर्वावरणातिगेन; शिरः शरीरात्प्रममाथ भूयः

tasyāśukārī susamāhitena; suvarṇapuṅkhena dṛḍhāyasenabhallena sarvāvaraṇātigena; śiraḥ śarīrātpramamātha bhūyaḥ

शरेण कार्तस्वरभूषितेन; दिवाकराभेन सुसंशितेनहृतोत्तमाङ्गो युधि पाण्डवेन; पपात भूमौ सुबलस्य पुत्रः

śareṇa kārtasvarabhūṣitena; divākarābhena susaṃśitenahṛtottamāṅgo yudhi pāṇḍavena; papāta bhūmau subalasya putraḥ

स तच्छिरो वेगवता शरेण; सुवर्णपुङ्खेन शिलाशितेनप्रावेरयत्कुपितः पाण्डुपुत्रो; यत्तत्कुरूणामनयस्य मूलम्

sa tacchiro vegavatā śareṇa; suvarṇapuṅkhena śilāśitenaprāverayatkupitaḥ pāṇḍuputro; yattatkurūṇāmanayasya mūlam

हृतोत्तमाङ्गं शकुनिं समीक्ष्य; भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम्योधास्त्वदीया भयनष्टसत्त्वा; दिशः प्रजग्मुः प्रगृहीतशस्त्राः

hṛtottamāṅgaṃ śakuniṃ samīkṣya; bhūmau śayānaṃ rudhirārdragātramyodhāstvadīyā bhayanaṣṭasattvā; diśaḥ prajagmuḥ pragṛhītaśastrāḥ

विप्रद्रुताः शुष्कमुखा विसंज्ञा; गाण्डीवघोषेण समाहताश्चभयार्दिता भग्नरथाश्वनागाः; पदातयश्चैव सधार्तराष्ट्राः

vipradrutāḥ śuṣkamukhā visaṃjñā; gāṇḍīvaghoṣeṇa samāhatāścabhayārditā bhagnarathāśvanāgāḥ; padātayaścaiva sadhārtarāṣṭrāḥ

ततो रथाच्छकुनिं पातयित्वा; मुदान्विता भारत पाण्डवेयाःशङ्खान्प्रदध्मुः समरे प्रहृष्टाः; सकेशवाः सैनिकान्हर्षयन्तः

tato rathācchakuniṃ pātayitvā; mudānvitā bhārata pāṇḍaveyāḥśaṅkhānpradadhmuḥ samare prahṛṣṭāḥ; sakeśavāḥ sainikānharṣayantaḥ

तं चापि सर्वे प्रतिपूजयन्तो; हृष्टा ब्रुवाणाः सहदेवमाजौदिष्ट्या हतो नैकृतिको दुरात्मा; सहात्मजो वीर रणे त्वयेति

taṃ cāpi sarve pratipūjayanto; hṛṣṭā bruvāṇāḥ sahadevamājaudiṣṭyā hato naikṛtiko durātmā; sahātmajo vīra raṇe tvayeti