Parva.Adhyaya 9.28

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

ततः क्रुद्धा महाराज सौबलस्य पदानुगाःत्यक्त्वा जीवितमाक्रन्दे पाण्डवान्पर्यवारयन्

tataḥ kruddhā mahārāja saubalasya padānugāḥtyaktvā jīvitamākrande pāṇḍavānparyavārayan

तानर्जुनः प्रत्यगृह्णात्सहदेवजये धृतःभीमसेनश्च तेजस्वी क्रुद्धाशीविषदर्शनः

tānarjunaḥ pratyagṛhṇātsahadevajaye dhṛtaḥbhīmasenaśca tejasvī kruddhāśīviṣadarśanaḥ

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां सहदेवं जिघांसताम्संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः

śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ sahadevaṃ jighāṃsatāmsaṃkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ

प्रगृहीतायुधान्बाहून्योधानामभिधावताम्भल्लैश्चिच्छेद बीभत्सुः शिरांस्यपि हयानपि

pragṛhītāyudhānbāhūnyodhānāmabhidhāvatāmbhallaiściccheda bībhatsuḥ śirāṃsyapi hayānapi

ते हताः प्रत्यपद्यन्त वसुधां विगतासवःत्वरिता लोकवीरेण प्रहताः सव्यसाचिना

te hatāḥ pratyapadyanta vasudhāṃ vigatāsavaḥtvaritā lokavīreṇa prahatāḥ savyasācinā

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा स्वबलसंक्षयम्हतशेषान्समानीय क्रुद्धो रथशतान्विभो

tato duryodhano rājā dṛṣṭvā svabalasaṃkṣayamhataśeṣānsamānīya kruddho rathaśatānvibho

कुञ्जरांश्च हयांश्चैव पादातांश्च परंतपउवाच सहितान्सर्वान्धार्तराष्ट्र इदं वचः

kuñjarāṃśca hayāṃścaiva pādātāṃśca paraṃtapauvāca sahitānsarvāndhārtarāṣṭra idaṃ vacaḥ

समासाद्य रणे सर्वान्पाण्डवान्ससुहृद्गणान्पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं निवर्तत

samāsādya raṇe sarvānpāṇḍavānsasuhṛdgaṇānpāñcālyaṃ cāpi sabalaṃ hatvā śīghraṃ nivartata

तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाःप्रत्युद्ययू रणे पार्थांस्तव पुत्रस्य शासनात्

tasya te śirasā gṛhya vacanaṃ yuddhadurmadāḥpratyudyayū raṇe pārthāṃstava putrasya śāsanāt

तानभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान्महारणेशरैराशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन्

tānabhyāpatataḥ śīghraṃ hataśeṣānmahāraṇeśarairāśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākiran

तत्सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिःअवध्यत रणं प्राप्य त्रातारं नाभ्यविन्दतप्रतिष्ठमानं तु भयान्नावतिष्ठत दंशितम्

tatsainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥavadhyata raṇaṃ prāpya trātāraṃ nābhyavindatapratiṣṭhamānaṃ tu bhayānnāvatiṣṭhata daṃśitam

अश्वैर्विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृतेन प्राज्ञायन्त समरे दिशश्च प्रदिशस्तथा

aśvairviparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vṛtena prājñāyanta samare diśaśca pradiśastathā

ततस्तु पाण्डवानीकान्निःसृत्य बहवो जनाःअभ्यघ्नंस्तावकान्युद्धे मुहूर्तादिव भारतततो निःशेषमभवत्तत्सैन्यं तव भारत

tatastu pāṇḍavānīkānniḥsṛtya bahavo janāḥabhyaghnaṃstāvakānyuddhe muhūrtādiva bhāratatato niḥśeṣamabhavattatsainyaṃ tava bhārata

अक्षौहिण्यः समेतास्तु तव पुत्रस्य भारतएकादश हता युद्धे ताः प्रभो पाण्डुसृञ्जयैः

akṣauhiṇyaḥ sametāstu tava putrasya bhārataekādaśa hatā yuddhe tāḥ prabho pāṇḍusṛñjayaiḥ

तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसुएको दुर्योधनो राजन्नदृश्यत भृशं क्षतः

teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasueko duryodhano rājannadṛśyata bhṛśaṃ kṣataḥ

ततो वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम्विहीनः सर्वयोधैश्च पाण्डवान्वीक्ष्य संयुगे

tato vīkṣya diśaḥ sarvā dṛṣṭvā śūnyāṃ ca medinīmvihīnaḥ sarvayodhaiśca pāṇḍavānvīkṣya saṃyuge

मुदितान्सर्वसिद्धार्थान्नर्दमानान्समन्ततःबाणशब्दरवांश्चैव श्रुत्वा तेषां महात्मनाम्

muditānsarvasiddhārthānnardamānānsamantataḥbāṇaśabdaravāṃścaiva śrutvā teṣāṃ mahātmanām

दुर्योधनो महाराज कश्मलेनाभिसंवृतःअपयाने मनश्चक्रे विहीनबलवाहनः

duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥapayāne manaścakre vihīnabalavāhanaḥ

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृतेपाण्डवानां बलं सूत किं नु शेषमभूत्तदाएतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कुशलो ह्यसि संजय

nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛtepāṇḍavānāṃ balaṃ sūta kiṃ nu śeṣamabhūttadāetanme pṛcchato brūhi kuśalo hyasi saṃjaya

यच्च दुर्योधनो मन्दः कृतवांस्तनयो ममबलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः

yacca duryodhano mandaḥ kṛtavāṃstanayo mamabalakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

रथानां द्वे सहस्रे तु सप्त नागशतानि चपञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः

rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni capañca cāśvasahasrāṇi pattīnāṃ ca śataṃ śatāḥ

एतच्छेषमभूद्राजन्पाण्डवानां महद्बलम्परिगृह्य हि यद्युद्धे धृष्टद्युम्नो व्यवस्थितः

etaccheṣamabhūdrājanpāṇḍavānāṃ mahadbalamparigṛhya hi yadyuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ

एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपःनापश्यत्समरे कंचित्सहायं रथिनां वरः

ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥnāpaśyatsamare kaṃcitsahāyaṃ rathināṃ varaḥ

नर्दमानान्परांश्चैव स्वबलस्य च संक्षयम्हतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात्

nardamānānparāṃścaiva svabalasya ca saṃkṣayamhataṃ svahayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādravadbhayāt

एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तवगदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो ह्रदम्

ekādaśacamūbhartā putro duryodhanastavagadāmādāya tejasvī padātiḥ prasthito hradam

नातिदूरं ततो गत्वा पद्भ्यामेव नराधिपःसस्मार वचनं क्षत्तुर्धर्मशीलस्य धीमतः

nātidūraṃ tato gatvā padbhyāmeva narādhipaḥsasmāra vacanaṃ kṣatturdharmaśīlasya dhīmataḥ

इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरामहद्वैशसमस्माकं क्षत्रियाणां च संयुगे

idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavānpurāmahadvaiśasamasmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca saṃyuge

एवं विचिन्तयानस्तु प्रविविक्षुर्ह्रदं नृपःदुःखसंतप्तहृदयो दृष्ट्वा राजन्बलक्षयम्

evaṃ vicintayānastu pravivikṣurhradaṃ nṛpaḥduḥkhasaṃtaptahṛdayo dṛṣṭvā rājanbalakṣayam

पाण्डवाश्च महाराज धृष्टद्युम्नपुरोगमाःअभ्यधावन्त संक्रुद्धास्तव राजन्बलं प्रति

pāṇḍavāśca mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥabhyadhāvanta saṃkruddhāstava rājanbalaṃ prati

शक्त्यृष्टिप्रासहस्तानां बलानामभिगर्जताम्संकल्पमकरोन्मोघं गाण्डीवेन धनंजयः

śaktyṛṣṭiprāsahastānāṃ balānāmabhigarjatāmsaṃkalpamakaronmoghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ

तान्हत्वा निशितैर्बाणैः सामात्यान्सह बन्धुभिःरथे श्वेतहये तिष्ठन्नर्जुनो बह्वशोभत

tānhatvā niśitairbāṇaiḥ sāmātyānsaha bandhubhiḥrathe śvetahaye tiṣṭhannarjuno bahvaśobhata

सुबलस्य हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरेमहावनमिव छिन्नमभवत्तावकं बलम्

subalasya hate putre savājirathakuñjaremahāvanamiva chinnamabhavattāvakaṃ balam

अनेकशतसाहस्रे बले दुर्योधनस्य हनान्यो महारथो राजञ्जीवमानो व्यदृश्यत

anekaśatasāhasre bale duryodhanasya hanānyo mahāratho rājañjīvamāno vyadṛśyata

द्रोणपुत्रादृते वीरात्तथैव कृतवर्मणःकृपाच्च गौतमाद्राजन्पार्थिवाच्च तवात्मजात्

droṇaputrādṛte vīrāttathaiva kṛtavarmaṇaḥkṛpācca gautamādrājanpārthivācca tavātmajāt

धृष्टद्युम्नस्तु मां दृष्ट्वा हसन्सात्यकिमब्रवीत्किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता

dhṛṣṭadyumnastu māṃ dṛṣṭvā hasansātyakimabravītkimanena gṛhītena nānenārtho'sti jīvatā

धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता महारथःउद्यम्य निशितं खड्गं हन्तुं मामुद्यतस्तदा

dhṛṣṭadyumnavacaḥ śrutvā śinernaptā mahārathaḥudyamya niśitaṃ khaḍgaṃ hantuṃ māmudyatastadā

तमागम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्मुच्यतां संजयो जीवन्न हन्तव्यः कथंचन

tamāgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano'bravītmucyatāṃ saṃjayo jīvanna hantavyaḥ kathaṃcana

द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेर्नप्ता कृताञ्जलिःततो मामब्रवीन्मुक्त्वा स्वस्ति संजय साधय

dvaipāyanavacaḥ śrutvā śinernaptā kṛtāñjaliḥtato māmabravīnmuktvā svasti saṃjaya sādhaya

अनुज्ञातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुधःप्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरोक्षितः

anujñātastvahaṃ tena nyastavarmā nirāyudhaḥprātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhirokṣitaḥ

क्रोशमात्रमपक्रान्तं गदापाणिमवस्थितम्एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम्

krośamātramapakrāntaṃ gadāpāṇimavasthitamekaṃ duryodhanaṃ rājannapaśyaṃ bhṛśavikṣatam

स तु मामश्रुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम्उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तदा दीनमवस्थितम्

sa tu māmaśrupūrṇākṣo nāśaknodabhivīkṣitumupapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tadā dīnamavasthitam

तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवेमुहूर्तं नाशकं वक्तुं किंचिद्दुःखपरिप्लुतः

taṃ cāhamapi śocantaṃ dṛṣṭvaikākinamāhavemuhūrtaṃ nāśakaṃ vaktuṃ kiṃcidduḥkhapariplutaḥ

ततोऽस्मै तदहं सर्वमुक्तवान्ग्रहणं तदाद्वैपायनप्रसादाच्च जीवतो मोक्षमाहवे

tato'smai tadahaṃ sarvamuktavāngrahaṇaṃ tadādvaipāyanaprasādācca jīvato mokṣamāhave

मुहूर्तमिव च ध्यात्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम्भ्रातॄंश्च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः

muhūrtamiva ca dhyātvā pratilabhya ca cetanāmbhrātṝṃśca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ

तस्मै तदहमाचक्षं सर्वं प्रत्यक्षदर्शिवान्भ्रातॄंश्च निहतान्सर्वान्सैन्यं च विनिपातितम्

tasmai tadahamācakṣaṃ sarvaṃ pratyakṣadarśivānbhrātṝṃśca nihatānsarvānsainyaṃ ca vinipātitam

त्रयः किल रथाः शिष्टास्तावकानां नराधिपइति प्रस्थानकाले मां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्

trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭāstāvakānāṃ narādhipaiti prasthānakāle māṃ kṛṣṇadvaipāyano'bravīt

स दीर्घमिव निःश्वस्य विप्रेक्ष्य च पुनः पुनःअंसे मां पाणिना स्पृष्ट्वा पुत्रस्ते पर्यभाषत

sa dīrghamiva niḥśvasya viprekṣya ca punaḥ punaḥaṃse māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putraste paryabhāṣata

त्वदन्यो नेह संग्रामे कश्चिज्जीवति संजयद्वितीयं नेह पश्यामि ससहायाश्च पाण्डवाः

tvadanyo neha saṃgrāme kaścijjīvati saṃjayadvitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāśca pāṇḍavāḥ

ब्रूयाः संजय राजानं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम्दुर्योधनस्तव सुतः प्रविष्टो ह्रदमित्युत

brūyāḥ saṃjaya rājānaṃ prajñācakṣuṣamīśvaramduryodhanastava sutaḥ praviṣṭo hradamityuta

सुहृद्भिस्तादृशैर्हीनः पुत्रैर्भ्रातृभिरेव चपाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवति मादृशः

suhṛdbhistādṛśairhīnaḥ putrairbhrātṛbhireva capāṇḍavaiśca hṛte rājye ko nu jīvati mādṛśaḥ

आचक्षेथाः सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहवात्अस्मिंस्तोयह्रदे सुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम्

ācakṣethāḥ sarvamidaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavātasmiṃstoyahrade suptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatam

एवमुक्त्वा महाराज प्राविशत्तं ह्रदं नृपःअस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिपः

evamuktvā mahārāja prāviśattaṃ hradaṃ nṛpaḥastambhayata toyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ

तस्मिन्ह्रदं प्रविष्टे तु त्रीन्रथाञ्श्रान्तवाहनान्अपश्यं सहितानेकस्तं देशं समुपेयुषः

tasminhradaṃ praviṣṭe tu trīnrathāñśrāntavāhanānapaśyaṃ sahitānekastaṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ

कृपं शारद्वतं वीरं द्रौणिं च रथिनां वरम्भोजं च कृतवर्माणं सहिताञ्शरविक्षतान्

kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ drauṇiṃ ca rathināṃ varambhojaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāñśaravikṣatān

ते सर्वे मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमश्वानचोदयन्उपयाय च मामूचुर्दिष्ट्या जीवसि संजय

te sarve māmabhiprekṣya tūrṇamaśvānacodayanupayāya ca māmūcurdiṣṭyā jīvasi saṃjaya

अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम्कच्चिद्दुर्योधनो राजा स नो जीवति संजय

apṛcchaṃścaiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipamkaccidduryodhano rājā sa no jīvati saṃjaya

आख्यातवानहं तेभ्यस्तदा कुशलिनं नृपम्तच्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽब्रवीत्ह्रदं चैवाहमाचष्ट यं प्रविष्टो नराधिपः

ākhyātavānahaṃ tebhyastadā kuśalinaṃ nṛpamtaccaiva sarvamācakṣaṃ yanmāṃ duryodhano'bravīthradaṃ caivāhamācaṣṭa yaṃ praviṣṭo narādhipaḥ

अश्वत्थामा तु तद्राजन्निशम्य वचनं ममतं ह्रदं विपुलं प्रेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत्

aśvatthāmā tu tadrājanniśamya vacanaṃ mamataṃ hradaṃ vipulaṃ prekṣya karuṇaṃ paryadevayat

अहो धिङ्न स जानाति जीवतोऽस्मान्नराधिपःपर्याप्ता हि वयं तेन सह योधयितुं परान्

aho dhiṅna sa jānāti jīvato'smānnarādhipaḥparyāptā hi vayaṃ tena saha yodhayituṃ parān

ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाःप्राद्रवन्रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान्रणे

te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥprādravanrathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutānraṇe

ते तु मां रथमारोप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम्सेनानिवेशमाजग्मुर्हतशेषास्त्रयो रथाः

te tu māṃ rathamāropya kṛpasya supariṣkṛtamsenāniveśamājagmurhataśeṣāstrayo rathāḥ

तत्र गुल्माः परित्रस्ताः सूर्ये चास्तमिते सतिसर्वे विचुक्रुशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम्

tatra gulmāḥ paritrastāḥ sūrye cāstamite satisarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayam

ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षणो नराःराजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति

tato vṛddhā mahārāja yoṣitāṃ rakṣaṇo narāḥrājadārānupādāya prayayurnagaraṃ prati

तत्र विक्रोशतीनां च रुदतीनां च सर्वशःप्रादुरासीन्महाञ्शब्दः श्रुत्वा तद्बलसंक्षयम्

tatra vikrośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca sarvaśaḥprādurāsīnmahāñśabdaḥ śrutvā tadbalasaṃkṣayam

ततस्ता योषितो राजन्क्रन्दन्त्यो वै मुहुर्मुहुःकुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यो महीतलम्

tatastā yoṣito rājankrandantyo vai muhurmuhuḥkurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam

आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युतलुलुवुश्च तदा केशान्क्रोशन्त्यस्तत्र तत्र ह

ājaghnuḥ karajaiścāpi pāṇibhiśca śirāṃsyutaluluvuśca tadā keśānkrośantyastatra tatra ha

हाहाकारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि चक्रोशन्त्यस्तत्र रुरुदुः क्रन्दमाना विशां पते

hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṃsi cakrośantyastatra ruruduḥ krandamānā viśāṃ pate

ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराःराजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति

tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā bhṛśāturāḥrājadārānupādāya prayayurnagaraṃ prati

वेत्रजर्झरहस्ताश्च द्वाराध्यक्षा विशां पतेशयनीयानि शुभ्राणि स्पर्ध्यास्तरणवन्ति चसमादाय ययुस्तूर्णं नगरं दाररक्षिणः

vetrajarjharahastāśca dvārādhyakṣā viśāṃ pateśayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti casamādāya yayustūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ

आस्थायाश्वतरीयुक्तान्स्यन्दनानपरे जनाःस्वान्स्वान्दारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति

āsthāyāśvatarīyuktānsyandanānapare janāḥsvānsvāndārānupādāya prayayurnagaraṃ prati

अदृष्टपूर्वा या नार्यो भास्करेणापि वेश्मसुददृशुस्ता महाराज जना यान्तीः पुरं प्रति

adṛṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasudadṛśustā mahārāja janā yāntīḥ puraṃ prati

ताः स्त्रियो भरतश्रेष्ठ सौकुमार्यसमन्विताःप्रययुर्नगरं तूर्णं हतस्वजनबान्धवाः

tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumāryasamanvitāḥprayayurnagaraṃ tūrṇaṃ hatasvajanabāndhavāḥ

आ गोपालाविपालेभ्यो द्रवन्तो नगरं प्रतिययुर्मनुष्याः संभ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः

ā gopālāvipālebhyo dravanto nagaraṃ pratiyayurmanuṣyāḥ saṃbhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ

अपि चैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्योऽभूत्सुदारुणम्प्रेक्षमाणास्तदान्योन्यमाधावन्नगरं प्रति

api caiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyo'bhūtsudāruṇamprekṣamāṇāstadānyonyamādhāvannagaraṃ prati

तस्मिंस्तदा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणेयुयुत्सुः शोकसंमूढः प्राप्तकालमचिन्तयत्

tasmiṃstadā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇeyuyutsuḥ śokasaṃmūḍhaḥ prāptakālamacintayat

जितो दुर्योधनः संख्ये पाण्डवैर्भीमविक्रमैःएकादशचमूभर्ता भ्रातरश्चास्य सूदिताःहताश्च कुरवः सर्वे भीष्मद्रोणपुरःसराः

jito duryodhanaḥ saṃkhye pāṇḍavairbhīmavikramaiḥekādaśacamūbhartā bhrātaraścāsya sūditāḥhatāśca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ

अहमेको विमुक्तस्तु भाग्ययोगाद्यदृच्छयाविद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराणि समन्ततः

ahameko vimuktastu bhāgyayogādyadṛcchayāvidrutāni ca sarvāṇi śibirāṇi samantataḥ

दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेषिताःराजदारानुपादाय व्यधावन्नगरं प्रति

duryodhanasya sacivā ye kecidavaśeṣitāḥrājadārānupādāya vyadhāvannagaraṃ prati

प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सहाभिभोयुधिष्ठिरमनुज्ञाप्य भीमसेनं तथैव च

prāptakālamahaṃ manye praveśaṃ taiḥ sahābhibhoyudhiṣṭhiramanujñāpya bhīmasenaṃ tathaiva ca

एतमर्थं महाबाहुरुभयोः स न्यवेदयत्तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं करुणवेदितापरिष्वज्य महाबाहुर्वैश्यापुत्रं व्यसर्जयत्

etamarthaṃ mahābāhurubhayoḥ sa nyavedayattasya prīto'bhavadrājā nityaṃ karuṇaveditāpariṣvajya mahābāhurvaiśyāputraṃ vyasarjayat

ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत्असंभावितवांश्चापि राजदारान्पुरं प्रति

tataḥ sa rathamāsthāya drutamaśvānacodayatasaṃbhāvitavāṃścāpi rājadārānpuraṃ prati

तैश्चैव सहितः क्षिप्रमस्तं गच्छति भास्करेप्रविष्टो हास्तिनपुरं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः

taiścaiva sahitaḥ kṣipramastaṃ gacchati bhāskarepraviṣṭo hāstinapuraṃ bāṣpakaṇṭho'śrulocanaḥ

अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलोचनम्राज्ञः समीपान्निष्क्रान्तं शोकोपहतचेतसम्

apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulocanamrājñaḥ samīpānniṣkrāntaṃ śokopahatacetasam

तमब्रवीत्सत्यधृतिः प्रणतं त्वग्रतः स्थितम्अस्मिन्कुरुक्षये वृत्ते दिष्ट्या त्वं पुत्र जीवसि

tamabravītsatyadhṛtiḥ praṇataṃ tvagrataḥ sthitamasminkurukṣaye vṛtte diṣṭyā tvaṃ putra jīvasi

विना राज्ञः प्रवेशाद्वै किमसि त्वमिहागतःएतन्मे कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय

vinā rājñaḥ praveśādvai kimasi tvamihāgataḥetanme kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya

युयुत्सुरुवाचनिहते शकुनौ तात सज्ञातिसुतबान्धवेहतशेषपरीवारो राजा दुर्योधनस्ततःस्वकं स हयमुत्सृज्य प्राङ्मुखः प्राद्रवद्भयात्

yuyutsuruvācanihate śakunau tāta sajñātisutabāndhavehataśeṣaparīvāro rājā duryodhanastataḥsvakaṃ sa hayamutsṛjya prāṅmukhaḥ prādravadbhayāt

अपक्रान्ते तु नृपतौ स्कन्धावारनिवेशनात्भयव्याकुलितं सर्वं प्राद्रवन्नगरं प्रति

apakrānte tu nṛpatau skandhāvāraniveśanātbhayavyākulitaṃ sarvaṃ prādravannagaraṃ prati

ततो राज्ञः कलत्राणि भ्रातॄणां चास्य सर्वशःवाहनेषु समारोप्य स्त्र्यध्यक्षाः प्राद्रवन्भयात्

tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātṝṇāṃ cāsya sarvaśaḥvāhaneṣu samāropya stryadhyakṣāḥ prādravanbhayāt

ततोऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम्प्रविष्टो हास्तिनपुरं रक्षँल्लोकाद्धि वाच्यताम्

tato'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavampraviṣṭo hāstinapuraṃ rakṣam̐llokāddhi vācyatām

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम्प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित्अपूजयदमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यकोविदम्

etacchrutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitamprāptakālamiti jñātvā viduraḥ sarvadharmavitapūjayadameyātmā yuyutsuṃ vākyakovidam

प्राप्तकालमिदं सर्वं भवतो भरतक्षयेअद्य त्वमिह विश्रान्तः श्वोऽभिगन्ता युधिष्ठिरम्

prāptakālamidaṃ sarvaṃ bhavato bharatakṣayeadya tvamiha viśrāntaḥ śvo'bhigantā yudhiṣṭhiram

एतावदुक्त्वा वचनं विदुरः सर्वधर्मवित्युयुत्सुं समनुज्ञाप्य प्रविवेश नृपक्षयम्युयुत्सुरपि तां रात्रिं स्वगृहे न्यवसत्तदा

etāvaduktvā vacanaṃ viduraḥ sarvadharmavityuyutsuṃ samanujñāpya praviveśa nṛpakṣayamyuyutsurapi tāṃ rātriṃ svagṛhe nyavasattadā