Parva.Adhyaya 9.29

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरेमम सैन्यावशिष्टास्ते किमकुर्वत संजय

hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājiremama sainyāvaśiṣṭāste kimakurvata saṃjaya

कृतवर्मा कृपश्चैव द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्दुर्योधनश्च मन्दात्मा राजा किमकरोत्तदा

kṛtavarmā kṛpaścaiva droṇaputraśca vīryavānduryodhanaśca mandātmā rājā kimakarottadā

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

संप्राद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम्विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथाः

saṃprādravatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṃ mahātmanāmvidrute śibire śūnye bhṛśodvignāstrayo rathāḥ

निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा विजयिनां स्वनम्विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनःस्थानं नारोचयंस्तत्र ततस्ते ह्रदमभ्ययुः

niśamya pāṇḍuputrāṇāṃ tadā vijayināṃ svanamvidrutaṃ śibiraṃ dṛṣṭvā sāyāhne rājagṛddhinaḥsthānaṃ nārocayaṃstatra tataste hradamabhyayuḥ

युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणेहृष्टः पर्यपतद्राजन्दुर्योधनवधेप्सया

yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito raṇehṛṣṭaḥ paryapatadrājanduryodhanavadhepsayā

मार्गमाणास्तु संक्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणःयत्नतोऽन्वेषमाणास्तु नैवापश्यञ्जनाधिपम्

mārgamāṇāstu saṃkruddhāstava putraṃ jayaiṣiṇaḥyatnato'nveṣamāṇāstu naivāpaśyañjanādhipam

स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिरपाक्रमत्तं ह्रदं प्राविशच्चापि विष्टभ्यापः स्वमायया

sa hi tīvreṇa vegena gadāpāṇirapākramattaṃ hradaṃ prāviśaccāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā

यदा तु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाःततः स्वशिबिरं प्राप्य व्यतिष्ठन्सहसैनिकाः

yadā tu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥtataḥ svaśibiraṃ prāpya vyatiṣṭhansahasainikāḥ

ततः कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वतःसंनिविष्टेषु पार्थेषु प्रयातास्तं ह्रदं शनैः

tataḥ kṛpaśca drauṇiśca kṛtavarmā ca sātvataḥsaṃniviṣṭeṣu pārtheṣu prayātāstaṃ hradaṃ śanaiḥ

ते तं ह्रदं समासाद्य यत्र शेते जनाधिपःअभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तमम्भसि

te taṃ hradaṃ samāsādya yatra śete janādhipaḥabhyabhāṣanta durdharṣaṃ rājānaṃ suptamambhasi

राजन्नुत्तिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर्युधिष्ठिरम्जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतो वा स्वर्गमाप्नुहि

rājannuttiṣṭha yudhyasva sahāsmābhiryudhiṣṭhiramjitvā vā pṛthivīṃ bhuṅkṣva hato vā svargamāpnuhi

तेषामपि बलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वयाप्रतिरब्धाश्च भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः

teṣāmapi balaṃ sarvaṃ hataṃ duryodhana tvayāpratirabdhāśca bhūyiṣṭhaṃ ye śiṣṭāstatra sainikāḥ

न ते वेगं विषहितुं शक्तास्तव विशां पतेअस्माभिरभिगुप्तस्य तस्मादुत्तिष्ठ भारत

na te vegaṃ viṣahituṃ śaktāstava viśāṃ pateasmābhirabhiguptasya tasmāduttiṣṭha bhārata

दुर्योधन उवाच · duryodhana uvāca

दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तानीदृशात्पुरुषक्षयात्पाण्डुकौरवसंमर्दाज्जीवमानान्नरर्षभान्

diṣṭyā paśyāmi vo muktānīdṛśātpuruṣakṣayātpāṇḍukauravasaṃmardājjīvamānānnararṣabhān

विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाःभवन्तश्च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताःउदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रोचये

vijeṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥbhavantaśca pariśrāntā vayaṃ ca bhṛśavikṣatāḥudīrṇaṃ ca balaṃ teṣāṃ tena yuddhaṃ na rocaye

न त्वेतदद्भुतं वीरा यद्वो महदिदं मनःअस्मासु च परा भक्तिर्न तु कालः पराक्रमे

na tvetadadbhutaṃ vīrā yadvo mahadidaṃ manaḥasmāsu ca parā bhaktirna tu kālaḥ parākrame

विश्रम्यैकां निशामद्य भवद्भिः सहितो रणेप्रतियोत्स्याम्यहं शत्रूञ्श्वो न मेऽस्त्यत्र संशयः

viśramyaikāṃ niśāmadya bhavadbhiḥ sahito raṇepratiyotsyāmyahaṃ śatrūñśvo na me'styatra saṃśayaḥ

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

एवमुक्तोऽब्रवीद्द्रौणी राजानं युद्धदुर्मदम्उत्तिष्ठ राजन्भद्रं ते विजेष्यामो रणे परान्

evamukto'bravīddrauṇī rājānaṃ yuddhadurmadamuttiṣṭha rājanbhadraṃ te vijeṣyāmo raṇe parān

इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन चशपे राजन्यथा ह्यद्य निहनिष्यामि सोमकान्

iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena caśape rājanyathā hyadya nihaniṣyāmi somakān

मा स्म यज्ञकृतां प्रीतिं प्राप्नुयां सज्जनोचिताम्यदीमां रजनीं व्युष्टां न निहन्मि परान्रणे

mā sma yajñakṛtāṃ prītiṃ prāpnuyāṃ sajjanocitāmyadīmāṃ rajanīṃ vyuṣṭāṃ na nihanmi parānraṇe

नाहत्वा सर्वपाञ्चालान्विमोक्ष्ये कवचं विभोइति सत्यं ब्रवीम्येतत्तन्मे शृणु जनाधिप

nāhatvā sarvapāñcālānvimokṣye kavacaṃ vibhoiti satyaṃ bravīmyetattanme śṛṇu janādhipa

तेषु संभाषमाणेषु व्याधास्तं देशमाययुःमांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया

teṣu saṃbhāṣamāṇeṣu vyādhāstaṃ deśamāyayuḥmāṃsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṃ yadṛcchayā

ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाःमांसभारानुपाजह्रुर्भक्त्या परमया विभो

te hi nityaṃ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥmāṃsabhārānupājahrurbhaktyā paramayā vibho

ते तत्र विष्ठितास्तेषां सर्वं तद्वचनं रहःदुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवुः संगता मिथः

te tatra viṣṭhitāsteṣāṃ sarvaṃ tadvacanaṃ rahaḥduryodhanavacaścaiva śuśruvuḥ saṃgatā mithaḥ

तेऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवेनिर्बन्धं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः

te'pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kauravenirbandhaṃ paramaṃ cakrustadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ

तांस्तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान्अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितमम्भसि

tāṃstathā samudīkṣyātha kauravāṇāṃ mahārathānayuddhamanasaṃ caiva rājānaṃ sthitamambhasi

तेषां श्रुत्वा च संवादं राज्ञश्च सलिले सतःव्याधाभ्यजानन्राजेन्द्र सलिलस्थं सुयोधनम्

teṣāṃ śrutvā ca saṃvādaṃ rājñaśca salile sataḥvyādhābhyajānanrājendra salilasthaṃ suyodhanam

ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन्सुतं तवयदृच्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गिताः

te pūrvaṃ pāṇḍuputreṇa pṛṣṭā hyāsansutaṃ tavayadṛcchopagatāstatra rājānaṃ parimārgitāḥ

ततस्ते पाण्डुपुत्रस्य स्मृत्वा तद्भाषितं तदाअन्योन्यमब्रुवन्राजन्मृगव्याधाः शनैरिदम्

tataste pāṇḍuputrasya smṛtvā tadbhāṣitaṃ tadāanyonyamabruvanrājanmṛgavyādhāḥ śanairidam

दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवःसुव्यक्तमिति नः ख्यातो ह्रदे दुर्योधनो नृपः

duryodhanaṃ khyāpayāmo dhanaṃ dāsyati pāṇḍavaḥsuvyaktamiti naḥ khyāto hrade duryodhano nṛpaḥ

तस्माद्गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरःआख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्योधनममर्षणम्

tasmādgacchāmahe sarve yatra rājā yudhiṣṭhiraḥākhyātuṃ salile suptaṃ duryodhanamamarṣaṇam

धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमतेशयानं सलिले सर्वे कथयामो धनुर्भृते

dhṛtarāṣṭrātmajaṃ tasmai bhīmasenāya dhīmateśayānaṃ salile sarve kathayāmo dhanurbhṛte

स नो दास्यति सुप्रीतो धनानि बहुलान्युतकिं नो मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शोषिणा

sa no dāsyati suprīto dhanāni bahulānyutakiṃ no māṃsena śuṣkeṇa parikliṣṭena śoṣiṇā

एवमुक्त्वा ततो व्याधाः संप्रहृष्टा धनार्थिनःमांसभारानुपादाय प्रययुः शिबिरं प्रति

evamuktvā tato vyādhāḥ saṃprahṛṣṭā dhanārthinaḥmāṃsabhārānupādāya prayayuḥ śibiraṃ prati

पाण्डवाश्च महाराज लब्धलक्षाः प्रहारिणःअपश्यमानाः समरे दुर्योधनमवस्थितम्

pāṇḍavāśca mahārāja labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥapaśyamānāḥ samare duryodhanamavasthitam

निकृतेस्तस्य पापस्य ते पारं गमनेप्सवःचारान्संप्रेषयामासुः समन्तात्तद्रणाजिरम्

nikṛtestasya pāpasya te pāraṃ gamanepsavaḥcārānsaṃpreṣayāmāsuḥ samantāttadraṇājiram

आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्योधनं नृपम्न्यवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः

āgamya tu tataḥ sarve naṣṭaṃ duryodhanaṃ nṛpamnyavedayanta sahitā dharmarājasya sainikāḥ

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चाराणां भरतर्षभचिन्तामभ्यगमत्तीव्रां निशश्वास च पार्थिवः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā cārāṇāṃ bharatarṣabhacintāmabhyagamattīvrāṃ niśaśvāsa ca pārthivaḥ

अथ स्थितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभतस्माद्देशादपक्रम्य त्वरिता लुब्धका विभो

atha sthitānāṃ pāṇḍūnāṃ dīnānāṃ bharatarṣabhatasmāddeśādapakramya tvaritā lubdhakā vibho

आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वा दुर्योधनं नृपम्वार्यमाणाः प्रविष्टाश्च भीमसेनस्य पश्यतः

ājagmuḥ śibiraṃ hṛṣṭā dṛṣṭvā duryodhanaṃ nṛpamvāryamāṇāḥ praviṣṭāśca bhīmasenasya paśyataḥ

ते तु पाण्डवमासाद्य भीमसेनं महाबलम्तस्मै तत्सर्वमाचख्युर्यद्वृत्तं यच्च वै श्रुतम्

te tu pāṇḍavamāsādya bhīmasenaṃ mahābalamtasmai tatsarvamācakhyuryadvṛttaṃ yacca vai śrutam

ततो वृकोदरो राजन्दत्त्वा तेषां धनं बहुधर्मराजाय तत्सर्वमाचचक्षे परंतपः

tato vṛkodaro rājandattvā teṣāṃ dhanaṃ bahudharmarājāya tatsarvamācacakṣe paraṃtapaḥ

असौ दुर्योधनो राजन्विज्ञातो मम लुब्धकैःसंस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्यसे

asau duryodhano rājanvijñāto mama lubdhakaiḥsaṃstabhya salilaṃ śete yasyārthe paritapyase

तद्वचो भीमसेनस्य प्रियं श्रुत्वा विशां पतेअजातशत्रुः कौन्तेयो हृष्टोऽभूत्सह सोदरैः

tadvaco bhīmasenasya priyaṃ śrutvā viśāṃ pateajātaśatruḥ kaunteyo hṛṣṭo'bhūtsaha sodaraiḥ

तं च श्रुत्वा महेष्वासं प्रविष्टं सलिलह्रदम्क्षिप्रमेव ततोऽगच्छत्पुरस्कृत्य जनार्दनम्

taṃ ca śrutvā maheṣvāsaṃ praviṣṭaṃ salilahradamkṣiprameva tato'gacchatpuraskṛtya janārdanam

ततः किलकिलाशब्दः प्रादुरासीद्विशां पतेपाण्डवानां प्रहृष्टानां पाञ्चालानां च सर्वशः

tataḥ kilakilāśabdaḥ prādurāsīdviśāṃ patepāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ

सिंहनादांस्ततश्चक्रुः क्ष्वेडांश्च भरतर्षभत्वरिताः क्षत्रिया राजञ्जग्मुर्द्वैपायनं ह्रदम्

siṃhanādāṃstataścakruḥ kṣveḍāṃśca bharatarṣabhatvaritāḥ kṣatriyā rājañjagmurdvaipāyanaṃ hradam

ज्ञातः पापो धार्तराष्ट्रो दृष्टश्चेत्यसकृद्रणेप्राक्रोशन्सोमकास्तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः

jñātaḥ pāpo dhārtarāṣṭro dṛṣṭaścetyasakṛdraṇeprākrośansomakāstatra hṛṣṭarūpāḥ samantataḥ

तेषामाशु प्रयातानां रथानां तत्र वेगिनाम्बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक्पृथिवीपते

teṣāmāśu prayātānāṃ rathānāṃ tatra vegināmbabhūva tumulaḥ śabdo divaspṛkpṛthivīpate

दुर्योधनं परीप्सन्तस्तत्र तत्र युधिष्ठिरम्अन्वयुस्त्वरितास्ते वै राजानं श्रान्तवाहनाः

duryodhanaṃ parīpsantastatra tatra yudhiṣṭhiramanvayustvaritāste vai rājānaṃ śrāntavāhanāḥ

अर्जुनो भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौधृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः

arjuno bhīmasenaśca mādrīputrau ca pāṇḍavaudhṛṣṭadyumnaśca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ

उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश्चापराजितःपाञ्चालानां च ये शिष्टा द्रौपदेयाश्च भारतहयाश्च सर्वे नागाश्च शतशश्च पदातयः

uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiścāparājitaḥpāñcālānāṃ ca ye śiṣṭā draupadeyāśca bhāratahayāśca sarve nāgāśca śataśaśca padātayaḥ

ततः प्राप्तो महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरःद्वैपायनह्रदं ख्यातं यत्र दुर्योधनोऽभवत्

tataḥ prāpto mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥdvaipāyanahradaṃ khyātaṃ yatra duryodhano'bhavat

शीतामलजलं हृद्यं द्वितीयमिव सागरम्मायया सलिलं स्तभ्य यत्राभूत्ते सुतः स्थितः

śītāmalajalaṃ hṛdyaṃ dvitīyamiva sāgarammāyayā salilaṃ stabhya yatrābhūtte sutaḥ sthitaḥ

अत्यद्भुतेन विधिना दैवयोगेन भारतसलिलान्तर्गतः शेते दुर्दर्शः कस्यचित्प्रभोमानुषस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तो जनाधिपः

atyadbhutena vidhinā daivayogena bhāratasalilāntargataḥ śete durdarśaḥ kasyacitprabhomānuṣasya manuṣyendra gadāhasto janādhipaḥ

ततो दुर्योधनो राजा सलितान्तर्गतो वसन्शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदोपमनिःस्वनम्

tato duryodhano rājā salitāntargato vasanśuśruve tumulaṃ śabdaṃ jaladopamaniḥsvanam

युधिष्ठिरस्तु राजेन्द्र ह्रदं तं सह सोदरैःआजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै

yudhiṣṭhirastu rājendra hradaṃ taṃ saha sodaraiḥājagāma mahārāja tava putravadhāya vai

महता शङ्खनादेन रथनेमिस्वनेन चउद्धुन्वंश्च महारेणुं कम्पयंश्चापि मेदिनीम्

mahatā śaṅkhanādena rathanemisvanena cauddhunvaṃśca mahāreṇuṃ kampayaṃścāpi medinīm

यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य श्रुत्वा शब्दं महारथाःकृतवर्मा कृपो द्रौणी राजानमिदमब्रुवन्

yaudhiṣṭhirasya sainyasya śrutvā śabdaṃ mahārathāḥkṛtavarmā kṛpo drauṇī rājānamidamabruvan

इमे ह्यायान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनःअपयास्यामहे तावदनुजानातु नो भवान्

ime hyāyānti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥapayāsyāmahe tāvadanujānātu no bhavān

दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा तेषां तत्र यशस्विनाम्तथेत्युक्त्वा ह्रदं तं वै माययास्तम्भयत्प्रभो

duryodhanastu tacchrutvā teṣāṃ tatra yaśasvināmtathetyuktvā hradaṃ taṃ vai māyayāstambhayatprabho

ते त्वनुज्ञाप्य राजानं भृशं शोकपरायणाःजग्मुर्दूरं महाराज कृपप्रभृतयो रथाः

te tvanujñāpya rājānaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥjagmurdūraṃ mahārāja kṛpaprabhṛtayo rathāḥ

ते गत्वा दूरमध्वानं न्यग्रोधं प्रेक्ष्य मारिषन्यविशन्त भृशं श्रान्ताश्चिन्तयन्तो नृपं प्रति

te gatvā dūramadhvānaṃ nyagrodhaṃ prekṣya māriṣanyaviśanta bhṛśaṃ śrāntāścintayanto nṛpaṃ prati

विष्टभ्य सलिलं सुप्तो धार्तराष्ट्रो महाबलःपाण्डवाश्चापि संप्राप्तास्तं देशं युद्धमीप्सवः

viṣṭabhya salilaṃ supto dhārtarāṣṭro mahābalaḥpāṇḍavāścāpi saṃprāptāstaṃ deśaṃ yuddhamīpsavaḥ

कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यतिकथं नु पाण्डवा राजन्प्रतिपत्स्यन्ति कौरवम्

kathaṃ nu yuddhaṃ bhavitā kathaṃ rājā bhaviṣyatikathaṃ nu pāṇḍavā rājanpratipatsyanti kauravam

इत्येवं चिन्तयन्तस्ते रथेभ्योऽश्वान्विमुच्य हतत्रासां चक्रिरे राजन्कृपप्रभृतयो रथाः

ityevaṃ cintayantaste rathebhyo'śvānvimucya hatatrāsāṃ cakrire rājankṛpaprabhṛtayo rathāḥ