Parva.Adhyaya 9.35

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

तस्मान्नदीगतं चापि उदपानं यशस्विनःत्रितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः

tasmānnadīgataṃ cāpi udapānaṃ yaśasvinaḥtritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ

तत्र दत्त्वा बहु द्रव्यं पूजयित्वा तथा द्विजान्उपस्पृश्य च तत्रैव प्रहृष्टो मुसलायुधः

tatra dattvā bahu dravyaṃ pūjayitvā tathā dvijānupaspṛśya ca tatraiva prahṛṣṭo musalāyudhaḥ

तत्र धर्मपरो ह्यासीत्त्रितः स सुमहातपाःकूपे च वसता तेन सोमः पीतो महात्मना

tatra dharmaparo hyāsīttritaḥ sa sumahātapāḥkūpe ca vasatā tena somaḥ pīto mahātmanā

तत्र चैनं समुत्सृज्य भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान्ततस्तौ वै शशापाथ त्रितो ब्राह्मणसत्तमः

tatra cainaṃ samutsṛjya bhrātarau jagmaturgṛhāntatastau vai śaśāpātha trito brāhmaṇasattamaḥ

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

उदपानं कथं ब्रह्मन्कथं च सुमहातपाःपतितः किं च संत्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तमः

udapānaṃ kathaṃ brahmankathaṃ ca sumahātapāḥpatitaḥ kiṃ ca saṃtyakto bhrātṛbhyāṃ dvijasattamaḥ

कूपे कथं च हित्वैनं भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान्एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्यदि श्राव्यं हि मन्यसे

kūpe kathaṃ ca hitvainaṃ bhrātarau jagmaturgṛhānetadācakṣva me brahmanyadi śrāvyaṃ hi manyase

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

आसन्पूर्वयुगे राजन्मुनयो भ्रातरस्त्रयःएकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चादित्यसंनिभाः

āsanpūrvayuge rājanmunayo bhrātarastrayaḥekataśca dvitaścaiva tritaścādityasaṃnibhāḥ

सर्वे प्रजापतिसमाः प्रजावन्तस्तथैव चब्रह्मलोकजितः सर्वे तपसा ब्रह्मवादिनः

sarve prajāpatisamāḥ prajāvantastathaiva cabrahmalokajitaḥ sarve tapasā brahmavādinaḥ

तेषां तु तपसा प्रीतो नियमेन दमेन चअभवद्गौतमो नित्यं पिता धर्मरतः सदा

teṣāṃ tu tapasā prīto niyamena damena caabhavadgautamo nityaṃ pitā dharmarataḥ sadā

स तु दीर्घेण कालेन तेषां प्रीतिमवाप्य चजगाम भगवान्स्थानमनुरूपमिवात्मनः

sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṃ prītimavāpya cajagāma bhagavānsthānamanurūpamivātmanaḥ

राजानस्तस्य ये पूर्वे याज्या ह्यासन्महात्मनःते सर्वे स्वर्गते तस्मिंस्तस्य पुत्रानपूजयन्

rājānastasya ye pūrve yājyā hyāsanmahātmanaḥte sarve svargate tasmiṃstasya putrānapūjayan

तेषां तु कर्मणा राजंस्तथैवाध्ययनेन चत्रितः स श्रेष्ठतां प्राप यथैवास्य पिता तथा

teṣāṃ tu karmaṇā rājaṃstathaivādhyayanena catritaḥ sa śreṣṭhatāṃ prāpa yathaivāsya pitā tathā

तं स्म सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाःअपूजयन्महाभागं तथा विद्वत्तयैव तु

taṃ sma sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥapūjayanmahābhāgaṃ tathā vidvattayaiva tu

कदाचिद्धि ततो राजन्भ्रातरावेकतद्वितौयज्ञार्थं चक्रतुश्चित्तं धनार्थं च विशेषतः

kadāciddhi tato rājanbhrātarāvekatadvitauyajñārthaṃ cakratuścittaṃ dhanārthaṃ ca viśeṣataḥ

तयोश्चिन्ता समभवत्त्रितं गृह्य परंतपयाज्यान्सर्वानुपादाय प्रतिगृह्य पशूंस्ततः

tayościntā samabhavattritaṃ gṛhya paraṃtapayājyānsarvānupādāya pratigṛhya paśūṃstataḥ

सोमं पास्यामहे हृष्टाः प्राप्य यज्ञं महाफलम्चक्रुश्चैव महाराज भ्रातरस्त्रय एव ह

somaṃ pāsyāmahe hṛṣṭāḥ prāpya yajñaṃ mahāphalamcakruścaiva mahārāja bhrātarastraya eva ha

तथा तु ते परिक्रम्य याज्यान्सर्वान्पशून्प्रतियाजयित्वा ततो याज्याँल्लब्ध्वा च सुबहून्पशून्

tathā tu te parikramya yājyānsarvānpaśūnpratiyājayitvā tato yājyām̐llabdhvā ca subahūnpaśūn

याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानतःप्राचीं दिशं महात्मान आजग्मुस्ते महर्षयः

yājyena karmaṇā tena pratigṛhya vidhānataḥprācīṃ diśaṃ mahātmāna ājagmuste maharṣayaḥ

त्रितस्तेषां महाराज पुरस्ताद्याति हृष्टवत्एकतश्च द्वितश्चैव पृष्ठतः कालयन्पशून्

tritasteṣāṃ mahārāja purastādyāti hṛṣṭavatekataśca dvitaścaiva pṛṣṭhataḥ kālayanpaśūn

तयोश्चिन्ता समभवद्दृष्ट्वा पशुगणं महत्कथं न स्युरिमा गाव आवाभ्यां वै विना त्रितम्

tayościntā samabhavaddṛṣṭvā paśugaṇaṃ mahatkathaṃ na syurimā gāva āvābhyāṃ vai vinā tritam

तावन्योन्यं समाभाष्य एकतश्च द्वितश्च हयदूचतुर्मिथः पापौ तन्निबोध जनेश्वर

tāvanyonyaṃ samābhāṣya ekataśca dvitaśca hayadūcaturmithaḥ pāpau tannibodha janeśvara

त्रितो यज्ञेषु कुशलस्त्रितो वेदेषु निष्ठितःअन्यास्त्रितो बहुतरा गावः समुपलप्स्यते

trito yajñeṣu kuśalastrito vedeṣu niṣṭhitaḥanyāstrito bahutarā gāvaḥ samupalapsyate

तदावां सहितौ भूत्वा गाः प्रकाल्य व्रजावहेत्रितोऽपि गच्छतां काममावाभ्यां वै विनाकृतः

tadāvāṃ sahitau bhūtvā gāḥ prakālya vrajāvahetrito'pi gacchatāṃ kāmamāvābhyāṃ vai vinākṛtaḥ

तेषामागच्छतां रात्रौ पथिस्थाने वृकोऽभवत्तथा कूपोऽविदूरेऽभूत्सरस्वत्यास्तटे महान्

teṣāmāgacchatāṃ rātrau pathisthāne vṛko'bhavattathā kūpo'vidūre'bhūtsarasvatyāstaṭe mahān

अथ त्रितो वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तमग्रतःतद्भयादपसर्पन्वै तस्मिन्कूपे पपात हअगाधे सुमहाघोरे सर्वभूतभयंकरे

atha trito vṛkaṃ dṛṣṭvā pathi tiṣṭhantamagrataḥtadbhayādapasarpanvai tasminkūpe papāta haagādhe sumahāghore sarvabhūtabhayaṃkare

त्रितस्ततो महाभागः कूपस्थो मुनिसत्तमःआर्तनादं ततश्चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर्मुनी

tritastato mahābhāgaḥ kūpastho munisattamaḥārtanādaṃ tataścakre tau tu śuśruvaturmunī

तं ज्ञात्वा पतितं कूपे भ्रातरावेकतद्वितौवृकत्रासाच्च लोभाच्च समुत्सृज्य प्रजग्मतुः

taṃ jñātvā patitaṃ kūpe bhrātarāvekatadvitauvṛkatrāsācca lobhācca samutsṛjya prajagmatuḥ

भ्रातृभ्यां पशुलुब्धाभ्यामुत्सृष्टः स महातपाःउदपाने महाराज निर्जले पांसुसंवृते

bhrātṛbhyāṃ paśulubdhābhyāmutsṛṣṭaḥ sa mahātapāḥudapāne mahārāja nirjale pāṃsusaṃvṛte

त्रित आत्मानमालक्ष्य कूपे वीरुत्तृणावृतेनिमग्नं भरतश्रेष्ठ पापकृन्नरके यथा

trita ātmānamālakṣya kūpe vīruttṛṇāvṛtenimagnaṃ bharataśreṣṭha pāpakṛnnarake yathā

बुद्ध्या ह्यगणयत्प्राज्ञो मृत्योर्भीतो ह्यसोमपःसोमः कथं नु पातव्य इहस्थेन मया भवेत्

buddhyā hyagaṇayatprājño mṛtyorbhīto hyasomapaḥsomaḥ kathaṃ nu pātavya ihasthena mayā bhavet

स एवमनुसंचिन्त्य तस्मिन्कूपे महातपाःददर्श वीरुधं तत्र लम्बमानां यदृच्छया

sa evamanusaṃcintya tasminkūpe mahātapāḥdadarśa vīrudhaṃ tatra lambamānāṃ yadṛcchayā

पांसुग्रस्ते ततः कूपे विचिन्त्य सलिलं मुनिःअग्नीन्संकल्पयामास होत्रे चात्मानमेव च

pāṃsugraste tataḥ kūpe vicintya salilaṃ muniḥagnīnsaṃkalpayāmāsa hotre cātmānameva ca

ततस्तां वीरुधं सोमं संकल्प्य सुमहातपाःऋचो यजूंषि सामानि मनसा चिन्तयन्मुनिःग्रावाणः शर्कराः कृत्वा प्रचक्रेऽभिषवं नृप

tatastāṃ vīrudhaṃ somaṃ saṃkalpya sumahātapāḥṛco yajūṃṣi sāmāni manasā cintayanmuniḥgrāvāṇaḥ śarkarāḥ kṛtvā pracakre'bhiṣavaṃ nṛpa

आज्यं च सलिलं चक्रे भागांश्च त्रिदिवौकसाम्सोमस्याभिषवं कृत्वा चकार तुमुलं ध्वनिम्

ājyaṃ ca salilaṃ cakre bhāgāṃśca tridivaukasāmsomasyābhiṣavaṃ kṛtvā cakāra tumulaṃ dhvanim

स चाविशद्दिवं राजन्स्वरः शैक्षस्त्रितस्य वैसमवाप च तं यज्ञं यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः

sa cāviśaddivaṃ rājansvaraḥ śaikṣastritasya vaisamavāpa ca taṃ yajñaṃ yathoktaṃ brahmavādibhiḥ

वर्तमाने तथा यज्ञे त्रितस्य सुमहात्मनःआविग्नं त्रिदिवं सर्वं कारणं च न बुध्यते

vartamāne tathā yajñe tritasya sumahātmanaḥāvignaṃ tridivaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ ca na budhyate

ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पतिःश्रुत्वा चैवाब्रवीद्देवान्सर्वान्देवपुरोहितः

tataḥ sutumulaṃ śabdaṃ śuśrāvātha bṛhaspatiḥśrutvā caivābravīddevānsarvāndevapurohitaḥ

त्रितस्य वर्तते यज्ञस्तत्र गच्छामहे सुराःस हि क्रुद्धः सृजेदन्यान्देवानपि महातपाः

tritasya vartate yajñastatra gacchāmahe surāḥsa hi kruddhaḥ sṛjedanyāndevānapi mahātapāḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सहिताः सर्वदेवताःप्रययुस्तत्र यत्रासौ त्रितयज्ञः प्रवर्तते

tacchrutvā vacanaṃ tasya sahitāḥ sarvadevatāḥprayayustatra yatrāsau tritayajñaḥ pravartate

ते तत्र गत्वा विबुधास्तं कूपं यत्र स त्रितःददृशुस्तं महात्मानं दीक्षितं यज्ञकर्मसु

te tatra gatvā vibudhāstaṃ kūpaṃ yatra sa tritaḥdadṛśustaṃ mahātmānaṃ dīkṣitaṃ yajñakarmasu

दृष्ट्वा चैनं महात्मानं श्रिया परमया युतम्ऊचुश्चाथ महाभागं प्राप्ता भागार्थिनो वयम्

dṛṣṭvā cainaṃ mahātmānaṃ śriyā paramayā yutamūcuścātha mahābhāgaṃ prāptā bhāgārthino vayam

अथाब्रवीदृषिर्देवान्पश्यध्वं मां दिवौकसःअस्मिन्प्रतिभये कूपे निमग्नं नष्टचेतसम्

athābravīdṛṣirdevānpaśyadhvaṃ māṃ divaukasaḥasminpratibhaye kūpe nimagnaṃ naṣṭacetasam

ततस्त्रितो महाराज भागांस्तेषां यथाविधिमन्त्रयुक्तान्समददात्ते च प्रीतास्तदाभवन्

tatastrito mahārāja bhāgāṃsteṣāṃ yathāvidhimantrayuktānsamadadātte ca prītāstadābhavan

ततो यथाविधि प्राप्तान्भागान्प्राप्य दिवौकसःप्रीतात्मानो ददुस्तस्मै वरान्यान्मनसेच्छति

tato yathāvidhi prāptānbhāgānprāpya divaukasaḥprītātmāno dadustasmai varānyānmanasecchati

स तु वव्रे वरं देवांस्त्रातुमर्हथ मामितःयश्चेहोपस्पृशेत्कूपे स सोमपगतिं लभेत्

sa tu vavre varaṃ devāṃstrātumarhatha māmitaḥyaścehopaspṛśetkūpe sa somapagatiṃ labhet

तत्र चोर्मिमती राजन्नुत्पपात सरस्वतीतयोत्क्षिप्तस्त्रितस्तस्थौ पूजयंस्त्रिदिवौकसः

tatra cormimatī rājannutpapāta sarasvatītayotkṣiptastritastasthau pūjayaṃstridivaukasaḥ

तथेति चोक्त्वा विबुधा जग्मू राजन्यथागतम्त्रितश्चाप्यगमत्प्रीतः स्वमेव निलयं तदा

tatheti coktvā vibudhā jagmū rājanyathāgatamtritaścāpyagamatprītaḥ svameva nilayaṃ tadā

क्रुद्धः स तु समासाद्य तावृषी भ्रातरौ तदाउवाच परुषं वाक्यं शशाप च महातपाः

kruddhaḥ sa tu samāsādya tāvṛṣī bhrātarau tadāuvāca paruṣaṃ vākyaṃ śaśāpa ca mahātapāḥ

पशुलुब्धौ युवां यस्मान्मामुत्सृज्य प्रधावितौतस्माद्रूपेण तेषां वै दंष्ट्रिणामभितश्चरौ

paśulubdhau yuvāṃ yasmānmāmutsṛjya pradhāvitautasmādrūpeṇa teṣāṃ vai daṃṣṭriṇāmabhitaścarau

भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणाप्रसवश्चैव युवयोर्गोलाङ्गूलर्क्षवानराः

bhavitārau mayā śaptau pāpenānena karmaṇāprasavaścaiva yuvayorgolāṅgūlarkṣavānarāḥ

इत्युक्ते तु तदा तेन क्षणादेव विशां पतेतथाभूतावदृश्येतां वचनात्सत्यवादिनः

ityukte tu tadā tena kṣaṇādeva viśāṃ patetathābhūtāvadṛśyetāṃ vacanātsatyavādinaḥ

तत्राप्यमितविक्रान्तः स्पृष्ट्वा तोयं हलायुधःदत्त्वा च विविधान्दायान्पूजयित्वा च वै द्विजान्

tatrāpyamitavikrāntaḥ spṛṣṭvā toyaṃ halāyudhaḥdattvā ca vividhāndāyānpūjayitvā ca vai dvijān

उदपानं च तं दृष्ट्वा प्रशस्य च पुनः पुनःनदीगतमदीनात्मा प्राप्तो विनशनं तदा

udapānaṃ ca taṃ dṛṣṭvā praśasya ca punaḥ punaḥnadīgatamadīnātmā prāpto vinaśanaṃ tadā