Parva.Adhyaya 9.36

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

ततो विनशनं राजन्नाजगाम हलायुधःशूद्राभीरान्प्रति द्वेषाद्यत्र नष्टा सरस्वती

tato vinaśanaṃ rājannājagāma halāyudhaḥśūdrābhīrānprati dveṣādyatra naṣṭā sarasvatī

यस्मात्सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान्नष्टा सरस्वतीतस्मात्तदृषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति ह

yasmātsā bharataśreṣṭha dveṣānnaṣṭā sarasvatītasmāttadṛṣayo nityaṃ prāhurvinaśaneti ha

तच्चाप्युपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलःसुभूमिकं ततोऽगच्छत्सरस्वत्यास्तटे वरे

taccāpyupaspṛśya balaḥ sarasvatyāṃ mahābalaḥsubhūmikaṃ tato'gacchatsarasvatyāstaṭe vare

तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिताःक्रीडाभिर्विमलाभिश्च क्रीडन्ति विमलाननाः

tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālamatandritāḥkrīḍābhirvimalābhiśca krīḍanti vimalānanāḥ

तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वरअभिगच्छन्ति तत्तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम्

tatra devāḥ sagandharvā māsi māsi janeśvaraabhigacchanti tattīrthaṃ puṇyaṃ brāhmaṇasevitam

तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणाःसमेत्य सहिता राजन्यथाप्राप्तं यथासुखम्

tatrādṛśyanta gandharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥsametya sahitā rājanyathāprāptaṃ yathāsukham

तत्र मोदन्ति देवाश्च पितरश्च सवीरुधःपुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः

tatra modanti devāśca pitaraśca savīrudhaḥpuṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ

आक्रीडभूमिः सा राजंस्तासामप्सरसां शुभासुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे

ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṃstāsāmapsarasāṃ śubhāsubhūmiketi vikhyātā sarasvatyāstaṭe vare

तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवःश्रुत्वा गीतं च तद्दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम्

tatra snātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥśrutvā gītaṃ ca taddivyaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanam

छायाश्च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम्गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद्रोहिणीसुतः

chāyāśca vipulā dṛṣṭvā devagandharvarakṣasāmgandharvāṇāṃ tatastīrthamāgacchadrohiṇīsutaḥ

विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विताःनृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम्

viśvāvasumukhāstatra gandharvāstapasānvitāḥnṛttavāditragītaṃ ca kurvanti sumanoramam

तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसुअजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा

tatra dattvā haladharo viprebhyo vividhaṃ vasuajāvikaṃ gokharoṣṭraṃ suvarṇaṃ rajataṃ tathā

भोजयित्वा द्विजान्कामैः संतर्प्य च महाधनैःप्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च माधवः

bhojayitvā dvijānkāmaiḥ saṃtarpya ca mahādhanaiḥprayayau sahito vipraiḥ stūyamānaśca mādhavaḥ

तस्माद्गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदमःगर्गस्रोतो महातीर्थमाजगामैककुण्डली

tasmādgandharvatīrthācca mahābāhurariṃdamaḥgargasroto mahātīrthamājagāmaikakuṇḍalī

यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मनाकालज्ञानगतिश्चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः

yatra gargeṇa vṛddhena tapasā bhāvitātmanākālajñānagatiścaiva jyotiṣāṃ ca vyatikramaḥ

उत्पाता दारुणाश्चैव शुभाश्च जनमेजयसरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मनातस्य नाम्ना च तत्तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम्

utpātā dāruṇāścaiva śubhāśca janamejayasarasvatyāḥ śubhe tīrthe vihitā vai mahātmanātasya nāmnā ca tattīrthaṃ gargasrota iti smṛtam

तत्र गर्गं महाभागमृषयः सुव्रता नृपउपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो

tatra gargaṃ mahābhāgamṛṣayaḥ suvratā nṛpaupāsāṃ cakrire nityaṃ kālajñānaṃ prati prabho

तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनःविधिवद्धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम्

tatra gatvā mahārāja balaḥ śvetānulepanaḥvidhivaddhi dhanaṃ dattvā munīnāṃ bhāvitātmanām

उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान्द्विजेभ्यो विप्रदाय सःनीलवासास्ततोऽगच्छच्छङ्खतीर्थं महायशाः

uccāvacāṃstathā bhakṣyāndvijebhyo vipradāya saḥnīlavāsāstato'gacchacchaṅkhatīrthaṃ mahāyaśāḥ

तत्रापश्यन्महाशङ्खं महामेरुमिवोच्छ्रितम्श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम्सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली

tatrāpaśyanmahāśaṅkhaṃ mahāmerumivocchritamśvetaparvatasaṃkāśamṛṣisaṃghairniṣevitamsarasvatyāstaṭe jātaṃ nagaṃ tāladhvajo balī

यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाश्चामितौजसःपिशाचाश्चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः

yakṣā vidyādharāścaiva rākṣasāścāmitaujasaḥpiśācāścāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ

ते सर्वे ह्यशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेःव्रतैश्च नियमैश्चैव काले काले स्म भुञ्जते

te sarve hyaśanaṃ tyaktvā phalaṃ tasya vanaspateḥvrataiśca niyamaiścaiva kāle kāle sma bhuñjate

प्राप्तैश्च नियमैस्तैस्तैर्विचरन्तः पृथक्पृथक्अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन्पुरुषर्षभ

prāptaiśca niyamaistaistairvicarantaḥ pṛthakpṛthakadṛśyamānā manujairvyacaranpuruṣarṣabha

एवं ख्यातो नरपते लोकेऽस्मिन्स वनस्पतिःतत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम्

evaṃ khyāto narapate loke'sminsa vanaspatiḥtatra tīrthaṃ sarasvatyāḥ pāvanaṃ lokaviśrutam

तस्मिंश्च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम्ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च

tasmiṃśca yaduśārdūlo dattvā tīrthe yaśasvināmtāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca

पूजयित्वा द्विजांश्चैव पूजितश्च तपोधनैःपुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुधः

pūjayitvā dvijāṃścaiva pūjitaśca tapodhanaiḥpuṇyaṃ dvaitavanaṃ rājannājagāma halāyudhaḥ

तत्र गत्वा मुनीन्दृष्ट्वा नानावेषधरान्बलःआप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान्

tatra gatvā munīndṛṣṭvā nānāveṣadharānbalaḥāplutya salile cāpi pūjayāmāsa vai dvijān

तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान्सुपुष्कलान्ततः प्रायाद्बलो राजन्दक्षिणेन सरस्वतीम्

tathaiva dattvā viprebhyaḥ paribhogānsupuṣkalāntataḥ prāyādbalo rājandakṣiṇena sarasvatīm

गत्वा चैव महाबाहुर्नातिदूरं महायशाःधर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युतः

gatvā caiva mahābāhurnātidūraṃ mahāyaśāḥdharmātmā nāgadhanvānaṃ tīrthamāgamadacyutaḥ

यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम्महाद्युतेर्महाराज बहुभिः पन्नगैर्वृतम्यत्रासन्नृषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश

yatra pannagarājasya vāsukeḥ saṃniveśanammahādyutermahārāja bahubhiḥ pannagairvṛtamyatrāsannṛṣayaḥ siddhāḥ sahasrāṇi caturdaśa

यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम्सर्वपन्नगराजानमभ्यषिञ्चन्यथाविधिपन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म कौरव

yatra devāḥ samāgamya vāsukiṃ pannagottamamsarvapannagarājānamabhyaṣiñcanyathāvidhipannagebhyo bhayaṃ tatra vidyate na sma kaurava

तत्रापि विधिवद्दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान्प्रायात्प्राचीं दिशं राजन्दीप्यमानः स्वतेजसा

tatrāpi vidhivaddattvā viprebhyo ratnasaṃcayānprāyātprācīṃ diśaṃ rājandīpyamānaḥ svatejasā

आप्लुत्य बहुशो हृष्टस्तेषु तीर्थेषु लाङ्गलीदत्त्वा वसु द्विजातिभ्यो जगामाति तपस्विनः

āplutya bahuśo hṛṣṭasteṣu tīrtheṣu lāṅgalīdattvā vasu dvijātibhyo jagāmāti tapasvinaḥ

तत्रस्थानृषिसंघांस्तानभिवाद्य हलायुधःततो रामोऽगमत्तीर्थमृषिभिः सेवितं महत्

tatrasthānṛṣisaṃghāṃstānabhivādya halāyudhaḥtato rāmo'gamattīrthamṛṣibhiḥ sevitaṃ mahat

यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वतीऋषीणां नैमिषेयाणामवेक्षार्थं महात्मनाम्

yatra bhūyo nivavṛte prāṅmukhā vai sarasvatīṛṣīṇāṃ naimiṣeyāṇāmavekṣārthaṃ mahātmanām

निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गलीबभूव विस्मितो राजन्बलः श्वेतानुलेपनः

nivṛttāṃ tāṃ saricchreṣṭhāṃ tatra dṛṣṭvā tu lāṅgalībabhūva vismito rājanbalaḥ śvetānulepanaḥ

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

कस्मात्सरस्वती ब्रह्मन्निवृत्ता प्राङ्मुखी ततःव्याख्यातुमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम

kasmātsarasvatī brahmannivṛttā prāṅmukhī tataḥvyākhyātumetadicchāmi sarvamadhvaryusattama

कस्मिंश्च कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनःविनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथमेतद्द्विजोत्तम

kasmiṃśca kāraṇe tatra vismito yadunandanaḥvinivṛttā saricchreṣṭhā kathametaddvijottama

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

पूर्वं कृतयुगे राजन्नैमिषेयास्तपस्विनःवर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिकेऋषयो बहवो राजंस्तत्र संप्रतिपेदिरे

pūrvaṃ kṛtayuge rājannaimiṣeyāstapasvinaḥvartamāne subahule satre dvādaśavārṣikeṛṣayo bahavo rājaṃstatra saṃpratipedire

उषित्वा च महाभागास्तस्मिन्सत्रे यथाविधिनिवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिकेआजग्मुरृषयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात्

uṣitvā ca mahābhāgāstasminsatre yathāvidhinivṛtte naimiṣeye vai satre dvādaśavārṣikeājagmurṛṣayastatra bahavastīrthakāraṇāt

ऋषीणां बहुलत्वात्तु सरस्वत्या विशां पतेतीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा

ṛṣīṇāṃ bahulatvāttu sarasvatyā viśāṃ patetīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā

समन्तपञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमाःतीर्थलोभान्नरव्याघ्र नद्यास्तीरं समाश्रिताः

samantapañcakaṃ yāvattāvatte dvijasattamāḥtīrthalobhānnaravyāghra nadyāstīraṃ samāśritāḥ

जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम्स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः

juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanāmsvādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ

अग्निहोत्रैस्ततस्तेषां हूयमानैर्महात्मनाम्अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः

agnihotraistatasteṣāṃ hūyamānairmahātmanāmaśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ

वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश्च तापसाःदन्तोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे

vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāśca tāpasāḥdantolūkhalinaścānye saṃprakṣālāstathāpare

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश्च तापसाःनानानियमयुक्ताश्च तथा स्थण्डिलशायिनः

vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāśca tāpasāḥnānāniyamayuktāśca tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ

आसन्वै मुनयस्तत्र सरस्वत्याः समीपतःशोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गामिव दिवौकसः

āsanvai munayastatra sarasvatyāḥ samīpataḥśobhayantaḥ saricchreṣṭhāṃ gaṅgāmiva divaukasaḥ

ततः पश्चात्समापेतुरृषयः सत्रयाजिनःतेऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः

tataḥ paścātsamāpeturṛṣayaḥ satrayājinaḥte'vakāśaṃ na dadṛśuḥ kurukṣetre mahāvratāḥ

ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत्तीर्थं निर्मिमाय वैजुहुवुश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः

tato yajñopavītaiste tattīrthaṃ nirmimāya vaijuhuvuścāgnihotrāṇi cakruśca vividhāḥ kriyāḥ

ततस्तमृषिसंघातं निराशं चिन्तयान्वितम्दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती

tatastamṛṣisaṃghātaṃ nirāśaṃ cintayānvitamdarśayāmāsa rājendra teṣāmarthe sarasvatī

ततः कुञ्जान्बहून्कृत्वा संनिवृत्ता सरिद्वराऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय

tataḥ kuñjānbahūnkṛtvā saṃnivṛttā saridvarāṛṣīṇāṃ puṇyatapasāṃ kāruṇyājjanamejaya

ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वतीभूयः प्रतीच्यभिमुखी सुस्राव सरितां वरा

tato nivṛtya rājendra teṣāmarthe sarasvatībhūyaḥ pratīcyabhimukhī susrāva saritāṃ varā

अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्यहम्इत्यद्भुतं महच्चक्रे ततो राजन्महानदी

amoghā gamanaṃ kṛtvā teṣāṃ bhūyo vrajāmyahamityadbhutaṃ mahaccakre tato rājanmahānadī

एवं स कुञ्जो राजेन्द्र नैमिषेय इति स्मृतःकुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः क्रियाः

evaṃ sa kuñjo rājendra naimiṣeya iti smṛtaḥkurukṣetre kuruśreṣṭha kuruṣva mahatīḥ kriyāḥ

तत्र कुञ्जान्बहून्दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम्बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मनः

tatra kuñjānbahūndṛṣṭvā saṃnivṛttāṃ ca tāṃ nadīmbabhūva vismayastatra rāmasyātha mahātmanaḥ

उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद्यदुनन्दनःदत्त्वा दायान्द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि चभक्ष्यं पेयं च विविधं ब्राह्मणान्प्रत्यपादयत्

upaspṛśya tu tatrāpi vidhivadyadunandanaḥdattvā dāyāndvijātibhyo bhāṇḍāni vividhāni cabhakṣyaṃ peyaṃ ca vividhaṃ brāhmaṇānpratyapādayat

ततः प्रायाद्बलो राजन्पूज्यमानो द्विजातिभिःसरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम्

tataḥ prāyādbalo rājanpūjyamāno dvijātibhiḥsarasvatītīrthavaraṃ nānādvijagaṇāyutam

बदरेङ्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्वत्थविभीतकैःपनसैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा

badareṅgudakāśmaryaplakṣāśvatthavibhītakaiḥpanasaiśca palāśaiśca karīraiḥ pīlubhistathā

सरस्वतीतीररुहैर्बन्धनैः स्यन्दनैस्तथापरूषकवनैश्चैव बिल्वैराम्रातकैस्तथा

sarasvatītīraruhairbandhanaiḥ syandanaistathāparūṣakavanaiścaiva bilvairāmrātakaistathā

अतिमुक्तकषण्डैश्च पारिजातैश्च शोभितम्कदलीवनभूयिष्ठमिष्टं कान्तं मनोरमम्

atimuktakaṣaṇḍaiśca pārijātaiśca śobhitamkadalīvanabhūyiṣṭhamiṣṭaṃ kāntaṃ manoramam

वाय्वम्बुफलपर्णादैर्दन्तोलूखलिकैरपितथाश्मकुट्टैर्वानेयैर्मुनिभिर्बहुभिर्वृतम्

vāyvambuphalaparṇādairdantolūkhalikairapitathāśmakuṭṭairvāneyairmunibhirbahubhirvṛtam

स्वाध्यायघोषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम्अहिंस्रैर्धर्मपरमैर्नृभिरत्यन्तसेवितम्

svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulamahiṃsrairdharmaparamairnṛbhiratyantasevitam

सप्तसारस्वतं तीर्थमाजगाम हलायुधःयत्र मङ्कणकः सिद्धस्तपस्तेपे महामुनिः

saptasārasvataṃ tīrthamājagāma halāyudhaḥyatra maṅkaṇakaḥ siddhastapastepe mahāmuniḥ