Parva.Adhyaya 9.37

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

सप्तसारस्वतं कस्मात्कश्च मङ्कणको मुनिःकथं सिद्धश्च भगवान्कश्चास्य नियमोऽभवत्

saptasārasvataṃ kasmātkaśca maṅkaṇako muniḥkathaṃ siddhaśca bhagavānkaścāsya niyamo'bhavat

कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं द्विजोत्तमएतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विधिवद्द्विजसत्तम

kasya vaṃśe samutpannaḥ kiṃ cādhītaṃ dvijottamaetadicchāmyahaṃ śrotuṃ vidhivaddvijasattama

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

राजन्सप्त सरस्वत्यो याभिर्व्याप्तमिदं जगत्आहूता बलवद्भिर्हि तत्र तत्र सरस्वती

rājansapta sarasvatyo yābhirvyāptamidaṃ jagatāhūtā balavadbhirhi tatra tatra sarasvatī

सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला मानसह्रदासरस्वती ओघवती सुवेणुर्विमलोदका

suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā mānasahradāsarasvatī oghavatī suveṇurvimalodakā

पितामहस्य महतो वर्तमाने महीतलेवितते यज्ञवाटे वै समेतेषु द्विजातिषु

pitāmahasya mahato vartamāne mahītalevitate yajñavāṭe vai sameteṣu dvijātiṣu

पुण्याहघोषैर्विमलैर्वेदानां निनदैस्तथादेवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तदा

puṇyāhaghoṣairvimalairvedānāṃ ninadaistathādeveṣu caiva vyagreṣu tasminyajñavidhau tadā

तत्र चैव महाराज दीक्षिते प्रपितामहेयजतस्तत्र सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना

tatra caiva mahārāja dīkṣite prapitāmaheyajatastatra satreṇa sarvakāmasamṛddhinā

मनसा चिन्तिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलैस्तदाउपतिष्ठन्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह

manasā cintitā hyarthā dharmārthakuśalaistadāupatiṣṭhanti rājendra dvijātīṃstatra tatra ha

जगुश्च तत्र गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाःवादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरञ्जसा

jaguśca tatra gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥvāditrāṇi ca divyāni vādayāmāsurañjasā

तस्य यज्ञस्य संपत्त्या तुतुषुर्देवता अपिविस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः

tasya yajñasya saṃpattyā tutuṣurdevatā apivismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kimu mānuṣayonayaḥ

वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहेअब्रुवन्नृषयो राजन्नायं यज्ञो महाफलःन दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्मादिह सरस्वती

vartamāne tathā yajñe puṣkarasthe pitāmaheabruvannṛṣayo rājannāyaṃ yajño mahāphalaḥna dṛśyate saricchreṣṭhā yasmādiha sarasvatī

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्रीतः सस्माराथ सरस्वतीम्पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वैसुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती

tacchrutvā bhagavānprītaḥ sasmārātha sarasvatīmpitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vaisuprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī

तां दृष्ट्वा मुनयस्तुष्टा वेगयुक्तां सरस्वतीम्पितामहं मानयन्तीं क्रतुं ते बहु मेनिरे

tāṃ dṛṣṭvā munayastuṣṭā vegayuktāṃ sarasvatīmpitāmahaṃ mānayantīṃ kratuṃ te bahu menire

एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वतीपितामहार्थं संभूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

evameṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatīpitāmahārthaṃ saṃbhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām

नैमिषे मुनयो राजन्समागम्य समासतेतत्र चित्राः कथा ह्यासन्वेदं प्रति जनेश्वर

naimiṣe munayo rājansamāgamya samāsatetatra citrāḥ kathā hyāsanvedaṃ prati janeśvara

तत्र ते मुनयो ह्यासन्नानास्वाध्यायवेदिनःते समागम्य मुनयः सस्मरुर्वै सरस्वतीम्

tatra te munayo hyāsannānāsvādhyāyavedinaḥte samāgamya munayaḥ sasmarurvai sarasvatīm

सा तु ध्याता महाराज ऋषिभिः सत्रयाजिभिःसमागतानां राजेन्द्र सहायार्थं महात्मनाम्आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती

sā tu dhyātā mahārāja ṛṣibhiḥ satrayājibhiḥsamāgatānāṃ rājendra sahāyārthaṃ mahātmanāmājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī

नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रयाजिनाम्आगता सरितां श्रेष्ठा तत्र भारत पूजिता

naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṃ satrayājināmāgatā saritāṃ śreṣṭhā tatra bhārata pūjitā

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम्आहूता सरितां श्रेष्ठा गययज्ञे सरस्वती

gayasya yajamānasya gayeṣveva mahākratumāhūtā saritāṃ śreṣṭhā gayayajñe sarasvatī

विशालां तु गयेष्वाहुरृषयः संशितव्रताःसरित्सा हिमवत्पार्श्वात्प्रसूता शीघ्रगामिनी

viśālāṃ tu gayeṣvāhurṛṣayaḥ saṃśitavratāḥsaritsā himavatpārśvātprasūtā śīghragāminī

औद्दालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तत्र भारतसमेते सर्वतः स्फीते मुनीनां मण्डले तदा

auddālakestathā yajñe yajatastatra bhāratasamete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā

उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन्महात्मनःऔद्दालकेन यजता पूर्वं ध्याता सरस्वती

uttare kosalābhāge puṇye rājanmahātmanaḥauddālakena yajatā pūrvaṃ dhyātā sarasvatī

आजगाम सरिच्छ्रेष्ठा तं देशमृषिकारणात्पूज्यमाना मुनिगणैर्वल्कलाजिनसंवृतैःमनोह्रदेति विख्याता सा हि तैर्मनसा हृता

ājagāma saricchreṣṭhā taṃ deśamṛṣikāraṇātpūjyamānā munigaṇairvalkalājinasaṃvṛtaiḥmanohradeti vikhyātā sā hi tairmanasā hṛtā

सुवेणुरृषभद्वीपे पुण्ये राजर्षिसेवितेकुरोश्च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनःआजगाम महाभागा सरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती

suveṇurṛṣabhadvīpe puṇye rājarṣisevitekurośca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī

ओघवत्यपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मनासमाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतोया सरस्वती

oghavatyapi rājendra vasiṣṭhena mahātmanāsamāhūtā kurukṣetre divyatoyā sarasvatī

दक्षेण यजता चापि गङ्गाद्वारे सरस्वतीविमलोदा भगवती ब्रह्मणा यजता पुनःसमाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ

dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgādvāre sarasvatīvimalodā bhagavatī brahmaṇā yajatā punaḥsamāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau

एकीभूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागताःसप्तसारस्वतं तीर्थं ततस्तत्प्रथितं भुवि

ekībhūtāstatastāstu tasmiṃstīrthe samāgatāḥsaptasārasvataṃ tīrthaṃ tatastatprathitaṃ bhuvi

इति सप्त सरस्वत्यो नामतः परिकीर्तिताःसप्तसारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा स्मृतम्

iti sapta sarasvatyo nāmataḥ parikīrtitāḥsaptasārasvataṃ caiva tīrthaṃ puṇyaṃ tathā smṛtam

शृणु मङ्कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिणःआपगामवगाढस्य राजन्प्रक्रीडितं महत्

śṛṇu maṅkaṇakasyāpi kaumārabrahmacāriṇaḥāpagāmavagāḍhasya rājanprakrīḍitaṃ mahat

दृष्ट्वा यदृच्छया तत्र स्त्रियमम्भसि भारतस्नायन्तीं रुचिरापाङ्गीं दिग्वाससमनिन्दिताम्सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि

dṛṣṭvā yadṛcchayā tatra striyamambhasi bhāratasnāyantīṃ rucirāpāṅgīṃ digvāsasamaninditāmsarasvatyāṃ mahārāja caskande vīryamambhasi

तद्रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाःसप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम हतत्रर्षयः सप्त जाता जज्ञिरे मरुतां गणाः

tadretaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥsaptadhā pravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma hatatrarṣayaḥ sapta jātā jajñire marutāṃ gaṇāḥ

वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डलःवायुज्वालो वायुरेता वायुचक्रश्च वीर्यवान्एवमेते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णवः

vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥvāyujvālo vāyuretā vāyucakraśca vīryavānevamete samutpannā marutāṃ janayiṣṇavaḥ

इदमन्यच्च राजेन्द्र शृण्वाश्चर्यतरं भुविमहर्षेश्चरितं यादृक्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

idamanyacca rājendra śṛṇvāścaryataraṃ bhuvimaharṣeścaritaṃ yādṛktriṣu lokeṣu viśrutam

पुरा मङ्कणकः सिद्धः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम्क्षतः किल करे राजंस्तस्य शाकरसोऽस्रवत्स वि शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान्

purā maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutamkṣataḥ kila kare rājaṃstasya śākaraso'sravatsa vi śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranṛttavān

ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते वै स्थावरं जङ्गमं च यत्प्रनृत्तमुभयं वीर तेजसा तस्य मोहितम्

tatastasminpranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yatpranṛttamubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam

ब्रह्मादिभिः सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैःविज्ञप्तो वै महादेव ऋषेरर्थे नराधिपनायं नृत्येद्यथा देव तथा त्वं कर्तुमर्हसि

brahmādibhiḥ surai rājannṛṣibhiśca tapodhanaiḥvijñapto vai mahādeva ṛṣerarthe narādhipanāyaṃ nṛtyedyathā deva tathā tvaṃ kartumarhasi

ततो देवो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव हसुराणां हितकामार्थं महादेवोऽभ्यभाषत

tato devo muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭamatīva hasurāṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevo'bhyabhāṣata

भो भो ब्राह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नरिनर्त्सि वैहर्षस्थानं किमर्थं वै तवेदं मुनिसत्तमतपस्विनो धर्मपथे स्थितस्य द्विजसत्तम

bho bho brāhmaṇa dharmajña kimarthaṃ narinartsi vaiharṣasthānaṃ kimarthaṃ vai tavedaṃ munisattamatapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama

ऋषिरुवाचकिं न पश्यसि मे ब्रह्मन्कराच्छाकरसं स्रुतम्यं दृष्ट्वा वै प्रनृत्तोऽहं हर्षेण महता विभो

ṛṣiruvācakiṃ na paśyasi me brahmankarācchākarasaṃ srutamyaṃ dṛṣṭvā vai pranṛtto'haṃ harṣeṇa mahatā vibho

तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति प्रपश्य माम्

taṃ prahasyābravīddevo muniṃ rāgeṇa mohitamahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīti prapaśya mām

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमताअङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र स्वाङ्गुष्ठस्ताडितोऽभवत्

evamuktvā muniśreṣṭhaṃ mahādevena dhīmatāaṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhastāḍito'bhavat

ततो भस्म क्षताद्राजन्निर्गतं हिमसंनिभम्तद्दृष्ट्वा व्रीडितो राजन्स मुनिः पादयोर्गतः

tato bhasma kṣatādrājannirgataṃ himasaṃnibhamtaddṛṣṭvā vrīḍito rājansa muniḥ pādayorgataḥ

ऋषिरुवाचनान्यं देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत्सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृक्

ṛṣiruvācanānyaṃ devādahaṃ manye rudrātparataraṃ mahatsurāsurasya jagato gatistvamasi śūladhṛk

त्वया सृष्टमिदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणःत्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये

tvayā sṛṣṭamidaṃ viśvaṃ vadantīha manīṣiṇaḥtvāmeva sarvaṃ viśati punareva yugakṣaye

देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं कुतो मयात्वयि सर्वे स्म दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोऽनघ

devairapi na śakyastvaṃ parijñātuṃ kuto mayātvayi sarve sma dṛśyante surā brahmādayo'nagha

सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च हत्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे मोदन्तीहाकुतोभयाः

sarvastvamasi devānāṃ kartā kārayitā ca hatvatprasādātsurāḥ sarve modantīhākutobhayāḥ

एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषिः प्रणतोऽब्रवीत्भगवंस्त्वत्प्रसादाद्वै तपो मे न क्षरेदिति

evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato'bravītbhagavaṃstvatprasādādvai tapo me na kṣarediti

ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत्तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधाआश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया सार्धमहं सदा

tato devaḥ prītamanāstamṛṣiṃ punarabravīttapaste vardhatāṃ vipra matprasādātsahasradhāāśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdhamahaṃ sadā

सप्तसारस्वते चास्मिन्यो मामर्चिष्यते नरःन तस्य दुर्लभं किंचिद्भवितेह परत्र चसारस्वतं च लोकं ते गमिष्यन्ति न संशयः

saptasārasvate cāsminyo māmarciṣyate naraḥna tasya durlabhaṃ kiṃcidbhaviteha paratra casārasvataṃ ca lokaṃ te gamiṣyanti na saṃśayaḥ

एतन्मङ्कणकस्यापि चरितं भूरितेजसःस हि पुत्रः सजन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना

etanmaṅkaṇakasyāpi caritaṃ bhūritejasaḥsa hi putraḥ sajanyāyāmutpanno mātariśvanā