Parva.Adhyaya 9.41

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

वसिष्ठस्यापवाहो वै भीमवेगः कथं नु सःकिमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत्

vasiṣṭhasyāpavāho vai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥkimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tamṛṣiṃ pratyavāhayat

केन चास्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभोशंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यताम्

kena cāsyābhavadvairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tatprabhośaṃsa pṛṣṭo mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyatām

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

विश्वामित्रस्य चैवर्षेर्वसिष्ठस्य च भारतभृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत्

viśvāmitrasya caivarṣervasiṣṭhasya ca bhāratabhṛśaṃ vairamabhūdrājaṃstapaḥspardhākṛtaṃ mahat

आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान्पूर्वतः पश्चिमश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः

āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe'bhavanmahānpūrvataḥ paścimaścāsīdviśvāmitrasya dhīmataḥ

यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्सुमहत्तपःयत्रास्य कर्म तद्घोरं प्रवदन्ति मनीषिणः

yatra sthāṇurmahārāja taptavānsumahattapaḥyatrāsya karma tadghoraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम्स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो

yatreṣṭvā bhagavānsthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīmsthāpayāmāsa tattīrthaṃ sthāṇutīrthamiti prabho

तत्र सर्वे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिपसेनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम्

tatra sarve surāḥ skandamabhyaṣiñcannarādhipasenāpatyena mahatā surārivinibarhaṇam

तस्मिन्सरस्वतीतीर्थे विश्वामित्रो महामुनिःवसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु

tasminsarasvatītīrthe viśvāmitro mahāmuniḥvasiṣṭhaṃ cālayāmāsa tapasogreṇa tacchṛṇu

विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारतस्पर्धां तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ तपोधनौ

viśvāmitravasiṣṭhau tāvahanyahani bhārataspardhāṃ tapaḥkṛtāṃ tīvrāṃ cakratustau tapodhanau

तत्राप्यधिकसंतापो विश्वामित्रो महामुनिःदृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम हतस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत

tatrāpyadhikasaṃtāpo viśvāmitro mahāmuniḥdṛṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintāmabhijagāma hatasya buddhiriyaṃ hyāsīddharmanityasya bhārata

इयं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम्आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम्इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः

iyaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapodhanamānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varamihāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ

एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिःसस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः

evaṃ niścitya bhagavānviśvāmitro mahāmuniḥsasmāra saritāṃ śreṣṭhāṃ krodhasaṃraktalocanaḥ

सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम हजज्ञे चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी

sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṃ jagāma hajajñe cainaṃ mahāvīryaṃ mahākopaṃ ca bhāminī

तत एनं वेपमाना विवर्णा प्राञ्जलिस्तदाउपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती

tata enaṃ vepamānā vivarṇā prāñjalistadāupatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī

हतवीरा यथा नारी साभवद्दुःखिता भृशम्ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम्

hatavīrā yathā nārī sābhavadduḥkhitā bhṛśambrūhi kiṃ karavāṇīti provāca munisattamam

तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानययावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी

tāmuvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṃ śīghramānayayāvadenaṃ nihanmyadya tacchrutvā vyathitā nadī

साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणाविव्यथे सुविरूढेव लता वायुसमीरिता

sāñjaliṃ tu tataḥ kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇāvivyathe suvirūḍheva latā vāyusamīritā

तथागतां तु तां दृष्ट्वा वेपमानां कृताञ्जलिम्विश्वामित्रोऽब्रवीत्क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय

tathāgatāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā vepamānāṃ kṛtāñjalimviśvāmitro'bravītkruddho vasiṣṭhaṃ śīghramānaya

ततो भीता सरिच्छ्रेष्ठा चिन्तयामास भारतउभयोः शापयोर्भीता कथमेतद्भविष्यति

tato bhītā saricchreṣṭhā cintayāmāsa bhārataubhayoḥ śāpayorbhītā kathametadbhaviṣyati

साभिगम्य वसिष्ठं तु इममर्थमचोदयत्यदुक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता

sābhigamya vasiṣṭhaṃ tu imamarthamacodayatyaduktā saritāṃ śreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā

उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनः पुनःचिन्तयित्वा महाशापमृषिवित्रासिता भृशम्

ubhayoḥ śāpayorbhītā vepamānā punaḥ punaḥcintayitvā mahāśāpamṛṣivitrāsitā bhṛśam

तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम्उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः

tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintāsamanvitāmuvāca rājandharmātmā vasiṣṭho dvipadāṃ varaḥ

त्राह्यात्मानं सरिच्छ्रेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनीविश्वामित्रः शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम्

trāhyātmānaṃ saricchreṣṭhe vaha māṃ śīghragāminīviśvāmitraḥ śapeddhi tvāṃ mā kṛthāstvaṃ vicāraṇām

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित्चिन्तयामास कौरव्य किं कृतं सुकृतं भवेत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛpāśīlasya sā saritcintayāmāsa kauravya kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet

तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हिकृतवान्हि दयां नित्यं तस्य कार्यं हितं मया

tasyāścintā samutpannā vasiṣṭho mayyatīva hikṛtavānhi dayāṃ nityaṃ tasya kāryaṃ hitaṃ mayā

अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम्जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत्

atha kūle svake rājañjapantamṛṣisattamamjuhvānaṃ kauśikaṃ prekṣya sarasvatyabhyacintayat

इदमन्तरमित्येव ततः सा सरितां वराकूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित्

idamantaramityeva tataḥ sā saritāṃ varākūlāpahāramakarotsvena vegena sā sarit

तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यतउह्यमानश्च तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम्

tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇirauhyatauhyamānaśca tuṣṭāva tadā rājansarasvatīm

पितामहस्य सरसः प्रवृत्तासि सरस्वतिव्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः

pitāmahasya sarasaḥ pravṛttāsi sarasvativyāptaṃ cedaṃ jagatsarvaṃ tavaivāmbhobhiruttamaiḥ

त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषूत्सृजसे पयःसर्वाश्चापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहे

tvamevākāśagā devi megheṣūtsṛjase payaḥsarvāścāpastvameveti tvatto vayamadhīmahe

पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्वृद्धिरुमा तथात्वमेव वाणी स्वाहा त्वं त्वय्यायत्तमिदं जगत्त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा

puṣṭirdyutistathā kīrtiḥ siddhirvṛddhirumā tathātvameva vāṇī svāhā tvaṃ tvayyāyattamidaṃ jagattvameva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā

एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणावेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रतिन्यवेदयत चाभीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम्

evaṃ sarasvatī rājanstūyamānā maharṣiṇāvegenovāha taṃ vipraṃ viśvāmitrāśramaṃ pratinyavedayata cābhīkṣṇaṃ viśvāmitrāya taṃ munim

तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितःअथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा

tamānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kopasamanvitaḥathānveṣatpraharaṇaṃ vasiṣṭhāntakaraṃ tadā

तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्महत्याभयान्नदीअपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिताउभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा तु गाधिजम्

taṃ tu kruddhamabhiprekṣya brahmahatyābhayānnadīapovāha vasiṣṭhaṃ tu prācīṃ diśamatandritāubhayoḥ kurvatī vākyaṃ vañcayitvā tu gādhijam

ततोऽपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम्अब्रवीदथ संक्रुद्धो विश्वामित्रो ह्यमर्षणः

tato'pavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭhamṛṣisattamamabravīdatha saṃkruddho viśvāmitro hyamarṣaṇaḥ

यस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गताशोणितं वह कल्याणि रक्षोग्रामणिसंमतम्

yasmānmā tvaṃ saricchreṣṭhe vañcayitvā punargatāśoṇitaṃ vaha kalyāṇi rakṣogrāmaṇisaṃmatam

ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमताअवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा

tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatāavahacchoṇitonmiśraṃ toyaṃ saṃvatsaraṃ tadā

अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथासरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः

atharṣayaśca devāśca gandharvāpsarasastathāsarasvatīṃ tathā dṛṣṭvā babhūvurbhṛśaduḥkhitāḥ

एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिपआगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा

evaṃ vasiṣṭhāpavāho loke khyāto janādhipaāgacchacca punarmārgaṃ svameva saritāṃ varā