Parva.Adhyaya 9.42

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

सा शप्ता तेन क्रुद्धेन विश्वामित्रेण धीमतातस्मिंस्तीर्थवरे शुभ्रे शोणितं समुपावहत्

sā śaptā tena kruddhena viśvāmitreṇa dhīmatātasmiṃstīrthavare śubhre śoṇitaṃ samupāvahat

अथाजग्मुस्ततो राजन्राक्षसास्तत्र भारततत्र ते शोणितं सर्वे पिबन्तः सुखमासते

athājagmustato rājanrākṣasāstatra bhāratatatra te śoṇitaṃ sarve pibantaḥ sukhamāsate

तृप्ताश्च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराःनृत्यन्तश्च हसन्तश्च यथा स्वर्गजितस्तथा

tṛptāśca subhṛśaṃ tena sukhitā vigatajvarāḥnṛtyantaśca hasantaśca yathā svargajitastathā

कस्यचित्त्वथ कालस्य ऋषयः सतपोधनाःतीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते

kasyacittvatha kālasya ṛṣayaḥ satapodhanāḥtīrthayātrāṃ samājagmuḥ sarasvatyāṃ mahīpate

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु आप्लुत्य मुनिपुंगवाःप्राप्य प्रीतिं परां चापि तपोलुब्धा विशारदाःप्रययुर्हि ततो राजन्येन तीर्थं हि तत्तथा

teṣu sarveṣu tīrtheṣu āplutya munipuṃgavāḥprāpya prītiṃ parāṃ cāpi tapolubdhā viśāradāḥprayayurhi tato rājanyena tīrthaṃ hi tattathā

अथागम्य महाभागास्तत्तीर्थं दारुणं तदादृष्ट्वा तोयं सरस्वत्याः शोणितेन परिप्लुतम्पीयमानं च रक्षोभिर्बहुभिर्नृपसत्तम

athāgamya mahābhāgāstattīrthaṃ dāruṇaṃ tadādṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyāḥ śoṇitena pariplutampīyamānaṃ ca rakṣobhirbahubhirnṛpasattama

तान्दृष्ट्वा राक्षसान्राजन्मुनयः संशितव्रताःपरित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं प्रचक्रिरे

tāndṛṣṭvā rākṣasānrājanmunayaḥ saṃśitavratāḥparitrāṇe sarasvatyāḥ paraṃ yatnaṃ pracakrire

ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताःआहूय सरितां श्रेष्ठामिदं वचनमब्रुवन्

te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥāhūya saritāṃ śreṣṭhāmidaṃ vacanamabruvan

कारणं ब्रूहि कल्याणि किमर्थं ते ह्रदो ह्ययम्एवमाकुलतां यातः श्रुत्वा पास्यामहे वयम्

kāraṇaṃ brūhi kalyāṇi kimarthaṃ te hrado hyayamevamākulatāṃ yātaḥ śrutvā pāsyāmahe vayam

ततः सा सर्वमाचष्ट यथावृत्तं प्रवेपतीदुःखितामथ तां दृष्ट्वा त ऊचुर्वै तपोधनाः

tataḥ sā sarvamācaṣṭa yathāvṛttaṃ pravepatīduḥkhitāmatha tāṃ dṛṣṭvā ta ūcurvai tapodhanāḥ

कारणं श्रुतमस्माभिः शापश्चैव श्रुतोऽनघेकरिष्यन्ति तु यत्प्राप्तं सर्व एव तपोधनाः

kāraṇaṃ śrutamasmābhiḥ śāpaścaiva śruto'naghekariṣyanti tu yatprāptaṃ sarva eva tapodhanāḥ

एवमुक्त्वा सरिच्छ्रेष्ठामूचुस्तेऽथ परस्परम्विमोचयामहे सर्वे शापादेतां सरस्वतीम्

evamuktvā saricchreṣṭhāmūcuste'tha parasparamvimocayāmahe sarve śāpādetāṃ sarasvatīm

तेषां तु वचनादेव प्रकृतिस्था सरस्वतीप्रसन्नसलिला जज्ञे यथा पूर्वं तथैव हिविमुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा

teṣāṃ tu vacanādeva prakṛtisthā sarasvatīprasannasalilā jajñe yathā pūrvaṃ tathaiva hivimuktā ca saricchreṣṭhā vibabhau sā yathā purā

दृष्ट्वा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तथा कृतम्कृताञ्जलीस्ततो राजन्राक्षसाः क्षुधयार्दिताःऊचुस्तान्वै मुनीन्सर्वान्कृपायुक्तान्पुनः पुनः

dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyā munibhistaistathā kṛtamkṛtāñjalīstato rājanrākṣasāḥ kṣudhayārditāḥūcustānvai munīnsarvānkṛpāyuktānpunaḥ punaḥ

वयं हि क्षुधिताश्चैव धर्माद्धीनाश्च शाश्वतात्न च नः कामकारोऽयं यद्वयं पापकारिणः

vayaṃ hi kṣudhitāścaiva dharmāddhīnāśca śāśvatātna ca naḥ kāmakāro'yaṃ yadvayaṃ pāpakāriṇaḥ

युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणापक्षोऽयं वर्धतेऽस्माकं यतः स्म ब्रह्मराक्षसाः

yuṣmākaṃ cāprasādena duṣkṛtena ca karmaṇāpakṣo'yaṃ vardhate'smākaṃ yataḥ sma brahmarākṣasāḥ

एवं हि वैश्यशूद्राणां क्षत्रियाणां तथैव चये ब्राह्मणान्प्रद्विषन्ति ते भवन्तीह राक्षसाः

evaṃ hi vaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva caye brāhmaṇānpradviṣanti te bhavantīha rākṣasāḥ

आचार्यमृत्विजं चैव गुरुं वृद्धजनं तथाप्राणिनो येऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाःयोषितां चैव पापानां योनिदोषेण वर्धते

ācāryamṛtvijaṃ caiva guruṃ vṛddhajanaṃ tathāprāṇino ye'vamanyante te bhavantīha rākṣasāḥyoṣitāṃ caiva pāpānāṃ yonidoṣeṇa vardhate

तत्कुरुध्वमिहास्माकं कारुण्यं द्विजसत्तमाःशक्ता भवन्तः सर्वेषां लोकानामपि तारणे

tatkurudhvamihāsmākaṃ kāruṇyaṃ dvijasattamāḥśaktā bhavantaḥ sarveṣāṃ lokānāmapi tāraṇe

तेषां ते मुनयः श्रुत्वा तुष्टुवुस्तां महानदीम्मोक्षार्थं रक्षसां तेषामूचुः प्रयतमानसाः

teṣāṃ te munayaḥ śrutvā tuṣṭuvustāṃ mahānadīmmokṣārthaṃ rakṣasāṃ teṣāmūcuḥ prayatamānasāḥ

क्षुतकीटावपन्नं च यच्चोच्छिष्टाशितं भवेत्केशावपन्नमाधूतमारुग्णमपि यद्भवेत्श्वभिः संस्पृष्टमन्नं च भागोऽसौ रक्षसामिह

kṣutakīṭāvapannaṃ ca yaccocchiṣṭāśitaṃ bhavetkeśāvapannamādhūtamārugṇamapi yadbhavetśvabhiḥ saṃspṛṣṭamannaṃ ca bhāgo'sau rakṣasāmiha

तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वानेतान्यन्नानि वर्जयेत्राक्षसान्नमसौ भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते ह्यन्नमीदृशम्

tasmājjñātvā sadā vidvānetānyannāni varjayetrākṣasānnamasau bhuṅkte yo bhuṅkte hyannamīdṛśam

शोधयित्वा ततस्तीर्थमृषयस्ते तपोधनाःमोक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां प्रत्यचोदयन्

śodhayitvā tatastīrthamṛṣayaste tapodhanāḥmokṣārthaṃ rākṣasānāṃ ca nadīṃ tāṃ pratyacodayan

महर्षीणां मतं ज्ञात्वा ततः सा सरितां वराअरुणामानयामास स्वां तनुं पुरुषर्षभ

maharṣīṇāṃ mataṃ jñātvā tataḥ sā saritāṃ varāaruṇāmānayāmāsa svāṃ tanuṃ puruṣarṣabha

तस्यां ते राक्षसाः स्नात्वा तनूस्त्यक्त्वा दिवं गताःअरुणायां महाराज ब्रह्महत्यापहा हि सा

tasyāṃ te rākṣasāḥ snātvā tanūstyaktvā divaṃ gatāḥaruṇāyāṃ mahārāja brahmahatyāpahā hi sā

एतमर्थमभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुःतस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा विमुक्तः पाप्मना किल

etamarthamabhijñāya devarājaḥ śatakratuḥtasmiṃstīrthavare snātvā vimuktaḥ pāpmanā kila

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

किमर्थं भगवाञ्शक्रो ब्रह्महत्यामवाप्तवान्कथमस्मिंश्च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मषोऽभवत्

kimarthaṃ bhagavāñśakro brahmahatyāmavāptavānkathamasmiṃśca tīrthe vai āplutyākalmaṣo'bhavat

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

शृणुष्वैतदुपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वरयथा बिभेद समयं नमुचेर्वासवः पुरा

śṛṇuṣvaitadupākhyānaṃ yathāvṛttaṃ janeśvarayathā bibheda samayaṃ namucervāsavaḥ purā

नमुचिर्वासवाद्भीतः सूर्यरश्मिं समाविशत्तेनेन्द्रः सख्यमकरोत्समयं चेदमब्रवीत्

namucirvāsavādbhītaḥ sūryaraśmiṃ samāviśattenendraḥ sakhyamakarotsamayaṃ cedamabravīt

नार्द्रेण त्वा न शुष्केण न रात्रौ नापि वाहनिवधिष्याम्यसुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे

nārdreṇa tvā na śuṣkeṇa na rātrau nāpi vāhanivadhiṣyāmyasuraśreṣṭha sakhe satyena te śape

एवं स कृत्वा समयं सृष्ट्वा नीहारमीश्वरःचिच्छेदास्य शिरो राजन्नपां फेनेन वासवः

evaṃ sa kṛtvā samayaṃ sṛṣṭvā nīhāramīśvaraḥcicchedāsya śiro rājannapāṃ phenena vāsavaḥ

तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठतः शक्रमन्वयात्हे मित्रहन्पाप इति ब्रुवाणं शक्रमन्तिकात्

tacchiro namuceśchinnaṃ pṛṣṭhataḥ śakramanvayāthe mitrahanpāpa iti bruvāṇaṃ śakramantikāt

एवं स शिरसा तेन चोद्यमानः पुनः पुनःपितामहाय संतप्त एवमर्थं न्यवेदयत्

evaṃ sa śirasā tena codyamānaḥ punaḥ punaḥpitāmahāya saṃtapta evamarthaṃ nyavedayat

तमब्रवील्लोकगुरुररुणायां यथाविधिइष्ट्वोपस्पृश देवेन्द्र ब्रह्महत्यापहा हि सा

tamabravīllokagururaruṇāyāṃ yathāvidhiiṣṭvopaspṛśa devendra brahmahatyāpahā hi sā

इत्युक्तः स सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजयइष्ट्वा यथावद्बलभिदरुणायामुपास्पृशत्

ityuktaḥ sa sarasvatyāḥ kuñje vai janamejayaiṣṭvā yathāvadbalabhidaruṇāyāmupāspṛśat

स मुक्तः पाप्मना तेन ब्रह्महत्याकृतेन हजगाम संहृष्टमनास्त्रिदिवं त्रिदशेश्वरः

sa muktaḥ pāpmanā tena brahmahatyākṛtena hajagāma saṃhṛṣṭamanāstridivaṃ tridaśeśvaraḥ

शिरस्तच्चापि नमुचेस्तत्रैवाप्लुत्य भारतलोकान्कामदुघान्प्राप्तमक्षयान्राजसत्तम

śirastaccāpi namucestatraivāplutya bhāratalokānkāmadughānprāptamakṣayānrājasattama

तत्राप्युपस्पृश्य बलो महात्मा; दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानिअवाप्य धर्मं परमार्यकर्मा; जगाम सोमस्य महत्स तीर्थम्

tatrāpyupaspṛśya balo mahātmā; dattvā ca dānāni pṛthagvidhāniavāpya dharmaṃ paramāryakarmā; jagāma somasya mahatsa tīrtham

यत्रायजद्राजसूयेन सोमः; साक्षात्पुरा विधिवत्पार्थिवेन्द्रअत्रिर्धीमान्विप्रमुख्यो बभूव; होता यस्मिन्क्रतुमुख्ये महात्मा

yatrāyajadrājasūyena somaḥ; sākṣātpurā vidhivatpārthivendraatrirdhīmānvipramukhyo babhūva; hotā yasminkratumukhye mahātmā

यस्यान्तेऽभूत्सुमहान्दानवानां; दैतेयानां राक्षसानां च देवैःस संग्रामस्तारकाख्यः सुतीव्रो; यत्र स्कन्दस्तारकाख्यं जघान

yasyānte'bhūtsumahāndānavānāṃ; daiteyānāṃ rākṣasānāṃ ca devaiḥsa saṃgrāmastārakākhyaḥ sutīvro; yatra skandastārakākhyaṃ jaghāna

सेनापत्यं लब्धवान्देवतानां; महासेनो यत्र दैत्यान्तकर्तासाक्षाच्चात्र न्यवसत्कार्त्तिकेयः; सदा कुमारो यत्र स प्लक्षराजः

senāpatyaṃ labdhavāndevatānāṃ; mahāseno yatra daityāntakartāsākṣāccātra nyavasatkārttikeyaḥ; sadā kumāro yatra sa plakṣarājaḥ