Parva.Adhyaya 9.43

जनमेजय उवाच · janamejaya uvāca

सरस्वत्याः प्रभावोऽयमुक्तस्ते द्विजसत्तमकुमारस्याभिषेकं तु ब्रह्मन्व्याख्यातुमर्हसि

sarasvatyāḥ prabhāvo'yamuktaste dvijasattamakumārasyābhiṣekaṃ tu brahmanvyākhyātumarhasi

यस्मिन्काले च देशे च यथा च वदतां वरयैश्चाभिषिक्तो भगवान्विधिना येन च प्रभुः

yasminkāle ca deśe ca yathā ca vadatāṃ varayaiścābhiṣikto bhagavānvidhinā yena ca prabhuḥ

स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत्कदनं महत्तथा मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

skando yathā ca daityānāmakarotkadanaṃ mahattathā me sarvamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me

वैशंपायन उवाच · vaiśaṃpāyana uvāca

कुरुवंशस्य सदृशमिदं कौतूहलं तवहर्षमुत्पादयत्येतद्वचो मे जनमेजय

kuruvaṃśasya sadṛśamidaṃ kautūhalaṃ tavaharṣamutpādayatyetadvaco me janamejaya

हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य जनाधिपअभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मनः

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya janādhipaabhiṣekaṃ kumārasya prabhāvaṃ ca mahātmanaḥ

तेजो माहेश्वरं स्कन्नमग्नौ प्रपतितं पुरातत्सर्वभक्षो भगवान्नाशकद्दग्धुमक्षयम्

tejo māheśvaraṃ skannamagnau prapatitaṃ purātatsarvabhakṣo bhagavānnāśakaddagdhumakṣayam

तेनासीदति तेजस्वी दीप्तिमान्हव्यवाहनःन चैव धारयामास गर्भं तेजोमयं तदा

tenāsīdati tejasvī dīptimānhavyavāhanaḥna caiva dhārayāmāsa garbhaṃ tejomayaṃ tadā

स गङ्गामभिसंगम्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभुःगर्भमाहितवान्दिव्यं भास्करोपमतेजसम्

sa gaṅgāmabhisaṃgamya niyogādbrahmaṇaḥ prabhuḥgarbhamāhitavāndivyaṃ bhāskaropamatejasam

अथ गङ्गापि तं गर्भमसहन्ती विधारणेउत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्यमरार्चिते

atha gaṅgāpi taṃ garbhamasahantī vidhāraṇeutsasarja girau ramye himavatyamarārcite

स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजःददृशुर्ज्वलनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः

sa tatra vavṛdhe lokānāvṛtya jvalanātmajaḥdadṛśurjvalanākāraṃ taṃ garbhamatha kṛttikāḥ

शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमीश्वरम्ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्योऽभिचक्रमुः

śarastambe mahātmānamanalātmajamīśvarammamāyamiti tāḥ sarvāḥ putrārthinyo'bhicakramuḥ

तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान्प्रभुःप्रस्नुतानां पयः षड्भिर्वदनैरपिबत्तदा

tāsāṃ viditvā bhāvaṃ taṃ mātṝṇāṃ bhagavānprabhuḥprasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhirvadanairapibattadā

तं प्रभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाःपरं विस्मयमापन्ना देव्यो दिव्यवपुर्धराः

taṃ prabhāvaṃ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥparaṃ vismayamāpannā devyo divyavapurdharāḥ

यत्रोत्सृष्टः स भगवान्गङ्गया गिरिमूर्धनिस शैलः काञ्चनः सर्वः संबभौ कुरुसत्तम

yatrotsṛṣṭaḥ sa bhagavāngaṅgayā girimūrdhanisa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṃbabhau kurusattama

वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिताअतश्च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः

vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitāataśca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ

कुमारश्च महावीर्यः कार्त्तिकेय इति स्मृतःगाङ्गेयः पूर्वमभवन्महायोगबलान्वितः

kumāraśca mahāvīryaḥ kārttikeya iti smṛtaḥgāṅgeyaḥ pūrvamabhavanmahāyogabalānvitaḥ

स देवस्तपसा चैव वीर्येण च समन्वितःववृधेऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत्प्रियदर्शनः

sa devastapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥvavṛdhe'tīva rājendra candravatpriyadarśanaḥ

स तस्मिन्काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे श्रिया वृतःस्तूयमानस्तदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा

sa tasminkāñcane divye śarastambe śriyā vṛtaḥstūyamānastadā śete gandharvairmunibhistathā

तथैनमन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशःदिव्यवादित्रनृत्तज्ञाः स्तुवन्त्यश्चारुदर्शनाः

tathainamanvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥdivyavāditranṛttajñāḥ stuvantyaścārudarśanāḥ

अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरादधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपमुत्तमम्

anvāste ca nadī devaṃ gaṅgā vai saritāṃ varādadhāra pṛthivī cainaṃ bibhratī rūpamuttamam

जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाश्चक्रे बृहस्पतिःवेदश्चैनं चतुर्मूर्तिरुपतस्थे कृताञ्जलिः

jātakarmādikāstasya kriyāścakre bṛhaspatiḥvedaścainaṃ caturmūrtirupatasthe kṛtāñjaliḥ

धनुर्वेदश्चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहःतत्रैनं समुपातिष्ठत्साक्षाद्वाणी च केवला

dhanurvedaścatuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṃgrahaḥtatrainaṃ samupātiṣṭhatsākṣādvāṇī ca kevalā

स ददर्श महावीर्यं देवदेवमुमापतिम्शैलपुत्र्या सहासीनं भूतसंघशतैर्वृतम्

sa dadarśa mahāvīryaṃ devadevamumāpatimśailaputryā sahāsīnaṃ bhūtasaṃghaśatairvṛtam

निकाया भूतसंघानां परमाद्भुतदर्शनाःविकृता विकृताकारा विकृताभरणध्वजाः

nikāyā bhūtasaṃghānāṃ paramādbhutadarśanāḥvikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇadhvajāḥ

व्याघ्रसिंहर्क्षवदना बिडालमकराननाःवृषदंशमुखाश्चान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा

vyāghrasiṃharkṣavadanā biḍālamakarānanāḥvṛṣadaṃśamukhāścānye gajoṣṭravadanāstathā

उलूकवदनाः केचिद्गृध्रगोमायुदर्शनाःक्रौञ्चपारावतनिभैर्वदनै राङ्कवैरपि

ulūkavadanāḥ kecidgṛdhragomāyudarśanāḥkrauñcapārāvatanibhairvadanai rāṅkavairapi

श्वाविच्छल्यकगोधानां खरैडकगवां तथासदृशानि वपूंष्यन्ये तत्र तत्र व्यधारयन्

śvāvicchalyakagodhānāṃ kharaiḍakagavāṃ tathāsadṛśāni vapūṃṣyanye tatra tatra vyadhārayan

केचिच्छैलाम्बुदप्रख्याश्चक्रालातगदायुधाःकेचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छ्वेताचलप्रभाः

kecicchailāmbudaprakhyāścakrālātagadāyudhāḥkecidañjanapuñjābhāḥ kecicchvetācalaprabhāḥ

सप्तमातृगणाश्चैव समाजग्मुर्विशां पतेसाध्या विश्वेऽथ मरुतो वसवः पितरस्तथा

saptamātṛgaṇāścaiva samājagmurviśāṃ patesādhyā viśve'tha maruto vasavaḥ pitarastathā

रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगा दानवाः खगाःब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्सपुत्रः सह विष्णुना

rudrādityāstathā siddhā bhujagā dānavāḥ khagāḥbrahmā svayaṃbhūrbhagavānsaputraḥ saha viṣṇunā

शक्रस्तथाभ्ययाद्द्रष्टुं कुमारवरमच्युतम्नारदप्रमुखाश्चापि देवगन्धर्वसत्तमाः

śakrastathābhyayāddraṣṭuṃ kumāravaramacyutamnāradapramukhāścāpi devagandharvasattamāḥ

देवर्षयश्च सिद्धाश्च बृहस्पतिपुरोगमाःऋभवो नाम वरदा देवानामपि देवताःतेऽपि तत्र समाजग्मुर्यामा धामाश्च सर्वशः

devarṣayaśca siddhāśca bṛhaspatipurogamāḥṛbhavo nāma varadā devānāmapi devatāḥte'pi tatra samājagmuryāmā dhāmāśca sarvaśaḥ

स तु बालोऽपि भगवान्महायोगबलान्वितःअभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम्

sa tu bālo'pi bhagavānmahāyogabalānvitaḥabhyājagāma deveśaṃ śūlahastaṃ pinākinam

तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम्युगपच्छैलपुत्र्याश्च गङ्गायाः पावकस्य च

tamāvrajantamālakṣya śivasyāsīnmanogatamyugapacchailaputryāśca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca

किं नु पूर्वमयं बालो गौरवादभ्युपैष्यतिअपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम्

kiṃ nu pūrvamayaṃ bālo gauravādabhyupaiṣyatiapi māmiti sarveṣāṃ teṣāmāsīnmanogatam

तेषामेतमभिप्रायं चतुर्णामुपलक्ष्य सःयुगपद्योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनूः

teṣāmetamabhiprāyaṃ caturṇāmupalakṣya saḥyugapadyogamāsthāya sasarja vividhāstanūḥ

ततोऽभवच्चतुर्मूर्तिः क्षणेन भगवान्प्रभुःस्कन्दः शाखो विशाखश्च नैगमेषश्च पृष्ठतः

tato'bhavaccaturmūrtiḥ kṣaṇena bhagavānprabhuḥskandaḥ śākho viśākhaśca naigameṣaśca pṛṣṭhataḥ

एवं स कृत्वा ह्यात्मानं चतुर्धा भगवान्प्रभुःयतो रुद्रस्ततः स्कन्दो जगामाद्भुतदर्शनः

evaṃ sa kṛtvā hyātmānaṃ caturdhā bhagavānprabhuḥyato rudrastataḥ skando jagāmādbhutadarśanaḥ

विशाखस्तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजाशाखो ययौ च भगवान्वायुमूर्तिर्विभावसुम्नैगमेषोऽगमद्गङ्गां कुमारः पावकप्रभः

viśākhastu yayau yena devī girivarātmajāśākho yayau ca bhagavānvāyumūrtirvibhāvasumnaigameṣo'gamadgaṅgāṃ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ

सर्वे भास्वरदेहास्ते चत्वारः समरूपिणःतान्समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत्

sarve bhāsvaradehāste catvāraḥ samarūpiṇaḥtānsamabhyayuravyagrāstadadbhutamivābhavat

हाहाकारो महानासीद्देवदानवरक्षसाम्तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमद्भुतं रोमहर्षणम्

hāhākāro mahānāsīddevadānavarakṣasāmtaddṛṣṭvā mahadāścaryamadbhutaṃ romaharṣaṇam

ततो रुद्रश्च देवी च पावकश्च पितामहम्गङ्गया सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पतिम्

tato rudraśca devī ca pāvakaśca pitāmahamgaṅgayā sahitāḥ sarve praṇipeturjagatpatim

प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्राजपुंगवइदमूचुर्वचो राजन्कार्त्तिकेयप्रियेप्सया

praṇipatya tataste tu vidhivadrājapuṃgavaidamūcurvaco rājankārttikeyapriyepsayā

अस्य बालस्य भगवन्नाधिपत्यं यथेप्सितम्अस्मत्प्रियार्थं देवेश सदृशं दातुमर्हसि

asya bālasya bhagavannādhipatyaṃ yathepsitamasmatpriyārthaṃ deveśa sadṛśaṃ dātumarhasi

ततः स भगवान्धीमान्सर्वलोकपितामहःमनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति

tataḥ sa bhagavāndhīmānsarvalokapitāmahaḥmanasā cintayāmāsa kimayaṃ labhatāmiti

ऐश्वर्याणि हि सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम्भूतयक्षविहंगानां पन्नगानां च सर्वशः

aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasāmbhūtayakṣavihaṃgānāṃ pannagānāṃ ca sarvaśaḥ

पूर्वमेवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम्समर्थं च तमैश्वर्ये महामतिरमन्यत

pūrvamevādideśāsau nikāyeṣu mahātmanāmsamarthaṃ ca tamaiśvarye mahāmatiramanyata

ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा देवानां श्रेयसि स्थितःसेनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत

tato muhūrtaṃ sa dhyātvā devānāṃ śreyasi sthitaḥsenāpatyaṃ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata

सर्वदेवनिकायानां ये राजानः परिश्रुताःतान्सर्वान्व्यादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः

sarvadevanikāyānāṃ ye rājānaḥ pariśrutāḥtānsarvānvyādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ

ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाःअभिषेकार्थमाजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास्ततः

tataḥ kumāramādāya devā brahmapurogamāḥabhiṣekārthamājagmuḥ śailendraṃ sahitāstataḥ

पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम्समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता

puṇyāṃ haimavatīṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīmsamantapañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā

तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्वितेनिषेदुर्देवगन्धर्वाः सर्वे संपूर्णमानसाः

tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānviteniṣedurdevagandharvāḥ sarve saṃpūrṇamānasāḥ